Người bị trào ngược dạ dày có nên kiêng hành tây?

Hành tây quen thuộc trong bếp Việt. Nhiều người trào ngược dạ dày thấy ợ nóng sau ăn món có hành tây. Câu hỏi phổ biến là có cần kiêng tuyệt đối thực phẩm này không.

Người bị trào ngược dạ dày không bắt buộc kiêng hoàn toàn hành tây nhưng nên hạn chế, đặc biệt là hành tây sống. Trào ngược chủ yếu do sự suy giảm chức năng cơ thắt thực quản dưới ^[1]. Khi van cơ này giãn ra bất thường hoặc dạ dày bị căng giãn sau ăn, dịch axit dễ trào ngược lên gây kích ứng niêm mạc thực quản ^[2]. Các món ăn gây đầy hơi, chậm tiêu hoặc ăn quá no sẽ thúc đẩy quá trình này ^[2].

Cơ chế gây trào ngược tại cơ thắt thực quản dưới

Cơ thắt thực quản dưới là thành phần chính của hàng rào chống trào ngược ^[2]. Dây chằng trụ, góc His và dây chằng hoành - thực quản cũng góp phần tạo nên hàng rào bảo vệ này ^[2]. Bình thường, áp lực cơ thắt thực quản dưới dao động từ 5 đến 20 mm Hg và cao hơn áp lực bên trong dạ dày từ 4 mm Hg trở lên ^[2].

Cơ thắt này chỉ giãn ra ngắn hạn trong quá trình nhu động nuốt thức ăn ^[2]. Khi cơ thắt thực quản dưới giãn thoáng qua xuống mức áp lực dạ dày hoặc xuống mức 0 đến 2 mm Hg, dịch dạ dày sẽ chảy ngược lên thực quản ^[2]. Thực tế, phần lớn các cơn trào ngược dạ dày thực quản xảy ra do sự giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới, được kích hoạt bởi tình trạng căng giãn dạ dày sau bữa ăn ^[2].

Ngoài ra, trào ngược dạ dày thực quản vẫn có thể xảy ra ngay cả khi áp lực cơ thắt thực quản dưới ở mức bình thường nếu có sự gia tăng áp lực ổ bụng hoặc chậm làm rỗng dạ dày ^[2]. Khi axit trào lên, mức độ tổn thương niêm mạc thực quản đạt mức tối đa ở vùng gần chỗ nối dạ dày - thực quản ^[3]. Mức độ tiếp xúc của thực quản với axit dạ dày tỷ lệ nghịch với khoảng cách tính từ chỗ nối dạ dày - thực quản đi lên ^[3]. Điểm chuyển tiếp pH từ dạ dày sang thực quản có thể bị đẩy dịch lên trên ngay bên trong lòng cơ thắt thực quản dưới mà không cần mất hoàn toàn trương lực cơ thắt ^[3]. Tình trạng trào ngược nội cơ thắt này liên quan đến sự mở rộng niêm mạc tâm vị lên phía trên do chuyển sản trụ của lớp niêm mạc vảy ở đoạn thực quản xa nhất ^[3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về áp lực cơ thắt và sự căng giãn dạ dày?

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có không khảo sát trực tiếp hành tây, nhưng làm rõ cơ chế căng giãn dạ dày sau ăn, áp lực cơ thắt thực quản dưới và phản xạ làm sạch thực quản.

Một nghiên cứu công bố năm 2006 khảo sát phản ứng của cơ thắt thực quản dưới trước tình trạng căng giãn dạ dày do đồ uống có ga ^[4]. Bệnh trào ngược thường gặp ở người có áp lực nghỉ và chiều dài cơ thắt thực quản dưới bình thường, chủ yếu bị trào ngược sau ăn ^[4]. Nhóm nghiên cứu đo áp lực cơ thắt thực quản dưới ở 9 tình nguyện viên khỏe mạnh không có triệu chứng sau khi uống nước máy và đồ uống có ga ^[4]. Kết quả cho thấy tất cả đồ uống có ga đều làm giảm duy trì trong 20 phút từ 30 đến 50% ở cả ba thông số: áp lực nghỉ, tổng chiều dài và chiều dài đoạn bụng của cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Ở 62% trường hợp, mức giảm đủ lớn để đưa cơ thắt về ngưỡng mất năng lực đóng giữ ^[4]. Nước máy không làm giảm các thông số này ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2005 tìm hiểu cơ chế làm sạch axit thực quản thông qua phản xạ tăng nhu động thực quản ^[5]. Thử nghiệm tiến hành trên 17 tình nguyện viên khỏe mạnh gồm 10 nam và 7 nữ, tuổi trung bình 43,6 cộng trừ 11,2 tuổi ^[5]. Các nhà khoa học dùng bóng nong cơ thắt thực quản dưới tăng dần từng nấc 2 mL nước muối sinh lý và lặp lại ở 10 trong số 17 người khi cơ thắt đã được gây tê ^[5]. Kết quả cho thấy nong cơ thắt bằng 2 mL nước muối làm tăng áp lực thực quản lên mức trung bình 34,2 cộng trừ 5,3 cm H2O ^[5]. Việc tăng thể tích bóng từ 2 mL lên đến 10 mL cho kết quả tương tự về áp lực và hoạt động điện cơ thực quản ^[5]. Tuy nhiên, khi gây tê cơ thắt hoặc khi chỉ làm axit hóa cơ thắt thực quản dưới, thực quản không có phản ứng tăng áp lực hay hoạt động điện ^[5]. Nghiên cứu kết luận chính sự giãn cơ thắt thực quản dưới chứ không phải axit đã khởi phát phản xạ kích thích cơ thắt - thực quản để tăng nhu động đẩy axit ra khỏi thực quản ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2004 đánh giá áp lực cơ thắt thực quản dưới theo tư thế và thời gian trên 207 bệnh nhân đã xác định mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[1]. Trước đó, có giả thuyết phân biệt hai cơ chế: áp lực cơ thắt nền thấp gây trào ngược tự do ban đêm khi nằm ngửa, và tăng giãn cơ thắt thoáng qua gây trào ngược ban ngày khi đứng thẳng ^[1]. Kết quả đo áp lực cơ thắt tĩnh và theo dõi pH 24 giờ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về áp lực cơ thắt giữa nhóm trào ngược ban ngày khi đứng (16,1 cộng trừ 7,4 mmHg) và nhóm trào ngược ban đêm khi nằm (15,1 cộng trừ 7,8 mmHg) ^[1]. Cả hai nhóm đều có tương quan nghịch mức độ nhẹ với lượng axit trào ngược (tính theo tỷ lệ phần trăm thời gian pH dưới 4), với hệ số tương quan Pearson là -0,196 ở nhóm đứng và -0,137 ở nhóm nằm hoặc hai tư thế ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng kỹ thuật đo áp lực kéo tĩnh không đủ để xác định nguyên nhân gây bệnh trào ngược và có giá trị hạn chế trong chẩn đoán thường quy ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 1980 theo dõi cơ thắt thực quản dưới trên 29 trẻ em đã biết hoặc nghi ngờ bị trào ngược bằng cảm biến ống và vi điện cực pH ^[6]. Áp lực cơ thắt trung bình trong 10 phút theo dõi là 19 cộng trừ 13 mm Hg và biến thiên nhiều theo thời gian ở từng trẻ ^[6]. Trào ngược ít khi đi kèm áp lực cơ thắt nền thấp dưới 5 mm Hg, mà thường liên quan đến tăng áp lực ổ bụng hoặc giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp ^[6].

Các bằng chứng lâm sàng trong những tình trạng đặc biệt

Một nghiên cứu năm 1978 đo áp lực cơ thắt thực quản dưới ngay trong lúc phẫu thuật ở 200 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản và 3 bệnh nhân co thắt tâm vị ^[7]. Việc hiệu chỉnh tâm vị trong phẫu thuật cố định dạ dày sau cho phép đạt áp lực cơ thắt từ 50 đến 57 mm Hg ngay trên bàn mổ ^[7]. Áp lực sau mổ dao động từ 15 đến 25 mm Hg, bằng khoảng một nửa áp lực trong mổ ^[7]. Không có bệnh nhân nào có áp lực cơ thắt từ 15 mm Hg trở lên còn bị trào ngược theo kết quả đo pH và áp lực sau mổ ^[7]. Ở 3 bệnh nhân co thắt tâm vị được mở cơ, áp lực và chiều dài cơ thắt giảm xuống, giúp hết khó nuốt mà không gây trào ngược ^[7].

Một nghiên cứu năm 1981 đánh giá 15 bệnh nhân mắc hội chứng Zollinger-Ellison ^[8]. Trong đó, 5 người có biểu hiện bệnh thực quản ban đầu gồm 1 người có triệu chứng trào ngược, 2 người viêm thực quản nặng và 2 người hẹp thực quản ^[8]. Có 6 trên 15 người bị ợ nóng và 9 trên 15 người có bằng chứng khách quan của bệnh trào ngược ^[8]. Sinh thiết ghi nhận 4 bệnh nhân viêm thực quản, trong đó 1 người kèm biểu mô Barrett ^[8]. Dù áp lực cơ thắt trung bình ở người mắc hội chứng Zollinger-Ellison cao hơn nhóm đối chứng và không liên quan nồng độ gastrin huyết thanh, nhóm bệnh nhân không bị ợ nóng có áp lực cơ thắt trung bình cao hơn nhóm bị ợ nóng ^[8]. Điều này cho thấy trào ngược và biến chứng vẫn phổ biến ở hội chứng này dù áp lực cơ thắt cao ^[8].

Ở trẻ nhỏ, một tổng quan năm 2019 ghi nhận nôn trớ là triệu chứng phổ biến nhất ^[2]. Trào ngược thường xuất hiện từ lúc sinh nhưng rõ rệt hơn vào tuần thứ 2 hoặc thứ 3 khi lượng ăn tăng lên, đạt đỉnh vào lúc 4 tháng tuổi ^[2]. Khoảng 25% trẻ sơ sinh nôn trớ từ 4 lần trở lên mỗi ngày, một số trẻ trên 6 lần mỗi ngày ^[2]. Những trẻ vẫn ăn và phát triển tốt, không có triệu chứng khác được gọi là trẻ nôn trớ sinh lý ^[2]. Trớ thường nặng hơn sau khi ăn, khi trẻ nằm ngửa hoặc khi có áp lực đè lên bụng ^[2]. Nếu mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, trẻ có thể quấy khóc, biếng ăn, bỏ bú, ọe, chậm lớn, rối loạn giấc ngủ, ho mạn tính, khò khè, thở rít, nhăn mặt, ưỡn người, vẹo cổ hoặc mắc hội chứng Sandifer ^[2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu cung cấp bức tranh rõ ràng về cơ chế vật lý của bệnh trào ngược. Điểm mạnh của dữ liệu là xác định được vai trò then chốt của sự căng giãn dạ dày sau ăn và hiện tượng giãn thoáng qua cơ thắt thực quản dưới ^[2]. Đồng thời, nghiên cứu năm 2016 chỉ ra vùng niêm mạc thực quản xa nhất chịu lượng axit nhiều hơn đáng kể so với vị trí đặt cảm biến pH truyền thống cách cơ thắt 5 cm về phía trên ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn của các dữ liệu trên là chưa có thử nghiệm đo trực tiếp thông số cơ thắt thực quản dưới trước và sau khi ăn hành tây. Cơ chế của trào ngược sau ăn vẫn còn nhiều điểm tranh luận ^[4]. Cỡ mẫu ở một số nghiên cứu sinh lý còn nhỏ, chẳng hạn 9 tình nguyện viên ở nghiên cứu đồ uống có ga ^[4] hay 17 tình nguyện viên ở nghiên cứu nong bóng cơ thắt ^[5]. Phản xạ kích thích cơ thắt - thực quản cũng cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để xác định ý nghĩa chẩn đoán trong rối loạn vận động thực quản ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm và trào ngược

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ những người có cơ thắt thực quản dưới yếu sẵn mới bị trào ngược. Thực tế, bệnh thường xảy ra ở người có áp lực nghỉ và chiều dài cơ thắt hoàn toàn bình thường, nhưng xuất hiện các đợt giãn cơ thắt thoáng qua sau bữa ăn ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi hoàn toàn cho một loại gia vị như hành tây và kiêng khem cực đoan, trong khi vẫn giữ thói quen uống nước có ga hoặc ăn quá no. Nghiên cứu cho thấy chính đồ uống có ga làm giảm từ 30 đến 50% thông số cơ thắt trong 20 phút, đẩy 62% người khỏe mạnh vào ngưỡng suy yếu cơ thắt, trong khi nước lọc hoàn toàn không gây hại ^[4].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ nằm ngủ ban đêm mới bị trào ngược do van dạ dày yếu. Nghiên cứu trên 207 bệnh nhân chứng minh áp lực cơ thắt thực quản dưới không khác biệt đáng kể giữa nhóm trào ngược ban ngày khi đứng và nhóm trào ngược ban đêm khi nằm ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng hành tây và các món dễ gây đầy bụng?

Người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, người thường xuyên bị ợ nóng sau ăn hoặc có tổn thương viêm thực quản, hẹp thực quản, chuyển sản biểu mô Barrett cần đặc biệt thận trọng với các bữa ăn gây căng giãn dạ dày ^[8].

Nhóm người hay bị trào ngược sau ăn cần lưu ý kiểm soát thể tích bữa ăn và các thực phẩm sinh hơi, vì căng giãn dạ dày sau ăn là yếu tố trực tiếp kích hoạt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua ^[2].

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cha mẹ cần phân biệt trớ sinh lý với bệnh lý ^[2]. Nếu trẻ nôn trớ kèm theo quấy khóc quá mức, bỏ ăn, chậm tăng cân, ho kéo dài, khò khè, rối loạn giấc ngủ hoặc vẹo cổ, gia đình cần đưa trẻ đi khám bác sĩ thay vì tự ý điều chỉnh thức ăn tại nhà ^[2].

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hằng ngày

Khi sử dụng hành tây, người có cơ địa trào ngược nên ưu tiên nấu chín kỹ thay vì ăn sống để giảm bớt tính hăng và hạn chế kích ứng tiêu hóa. Bạn nên bắt đầu với lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể, tránh kết hợp hành tây trong các món nhiều dầu mỡ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày ^[2].

Trong bữa ăn, nên thay thế hoàn toàn đồ uống có ga bằng nước lọc để bảo vệ trương lực cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Chia nhỏ bữa ăn, không ăn quá no giúp ngăn ngừa tình trạng căng giãn dạ dày sau ăn ^[2].

Sau khi ăn, không nên nằm ngửa ngay hoặc mặc quần áo quá chật gây tăng áp lực lên vùng bụng ^[2]. Những thay đổi lối sống và chế độ ăn này chỉ hỗ trợ giảm triệu chứng, không thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn phù hợp.

Tóm lại, người bị trào ngược dạ dày không cần kiêng tuyệt đối hành tây nhưng nên ăn lượng nhỏ đã nấu chín và lắng nghe cơ thể. Kiểm soát độ căng của dạ dày sau ăn, tránh đồ uống có ga và hạn chế tăng áp lực ổ bụng mới là chìa khóa bảo vệ cơ thắt thực quản dưới ^[4]. Nếu triệu chứng ợ nóng kéo dài, người bệnh nên đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và xử trí đúng cách.