Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách trà gừng ấm nóng để làm ấm bụng, tỉnh táo tinh thần và kích thích tiêu hóa. Tuy nhiên, với những ai đang phải đối mặt với các đợt ợ nóng hay trào ngược dạ dày thực quản, việc uống trà gừng vào mỗi buổi sáng có thực sự là một lựa chọn an toàn?
Câu trả lời ngắn gọn là người bị trào ngược dạ dày có thể dùng gừng, nhưng cần hết sức cẩn trọng về liều lượng, nồng độ và thời điểm uống. Gừng mang đặc tính hai chiều rõ rệt: ở lượng nhỏ nó hỗ trợ tiêu hóa và giảm buồn nôn, nhưng nếu uống quá đặc hoặc uống khi bụng rỗng vào sáng sớm, gừng có thể kích ứng niêm mạc và làm trầm trọng thêm các triệu chứng trào ngược.
Cơ chế trào ngược và vai trò của cơ vòng thực quản dưới
Để hiểu vì sao một thức uống quen thuộc như trà gừng lại có thể gây phản ứng trái ngược ở người bệnh trào ngược, trước hết cần nhìn vào van ngăn cách giữa thực quản và dạ dày. Cơ vòng thực quản dưới là một dải cơ trơn đặc biệt nằm ở đoạn nối giữa thực quản và dạ dày, hoạt động như một chiếc van một chiều ngăn không cho dịch vị trào ngược lên trên [1].
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản xuất hiện khi chức năng cơ học của chiếc van này bị rối loạn [2]. Sự giãn mở thoáng qua bất thường của cơ vòng thực quản dưới được xác định là cơ chế bệnh sinh hàng đầu ở phần lớn người mắc bệnh mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Khi cơ vòng mở ra ngoài thời điểm nuốt thức ăn, acid và dịch vị từ dạ dày sẽ tự do thoát lên niêm mạc thực quản [1].
Ở những trường hợp bệnh tiến triển từ vừa đến nặng, tình trạng giảm áp lực cơ vòng khi nghỉ cùng với thoát vị hoành đóng vai trò then chốt gây ra các cơn trào ngược dai dẳng [1]. Các biểu hiện điển hình của bệnh bao gồm cảm giác ợ nóng rát bỏng sau xương ức, trớ thức ăn và khó nuốt [1]. Ngoài ra, trào ngược còn gây ra nhiều triệu chứng không điển hình như đau ngực không do tim, ho mạn tính, khàn tiếng, viêm thanh quản, hen phế quản hay cảm giác vướng nghẹn ở cổ họng [1].
Tác động hai chiều của gừng lên đường tiêu hóa
Gừng từ lâu đã được y học dân gian sử dụng như một vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa, kháng viêm và giảm buồn nôn. Các hoạt chất cay tự nhiên trong gừng như gingerol và shogaol có tác dụng thúc đẩy nhu động dạ dày, hỗ trợ làm rỗng thức ăn xuống ruột non nhanh hơn. Khi dạ dày được giải tỏa bớt áp lực tồn đọng thức ăn, nguy cơ trào ngược dịch vị lên trên cũng có thể giảm đi một phần.
Tuy nhiên, chính những hoạt chất cay nóng này lại mang tính chất "dao hai lưỡi". Khi tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc đang bị viêm trợt của thực quản hoặc dạ dày, tinh chất gừng đậm đặc có thể gây cảm giác cồn cào, nóng rát tức thì. Tình trạng kích ứng này càng dễ bùng phát nếu người bệnh uống trà gừng vào sáng sớm lúc dạ dày hoàn toàn trống rỗng.
Đặc biệt, ở một số người có cơ địa nhạy cảm hoặc khi dung nạp lượng gừng vượt ngưỡng, các chất cay nồng có thể làm tăng phản xạ giãn cơ vòng thực quản dưới tạm thời. Khi chiếc van này mở lỏng lẻo, acid dạ dày cùng dịch mật sẽ nhanh chóng trào ngược lên thực quản, gây ra cơn ợ chua và rát họng dữ dội hơn bình thường. Do đó, tác dụng của trà gừng đối với trào ngược hoàn toàn phụ thuộc vào liều lượng và cách dùng.
Nghiên cứu khoa học nói gì về áp lực cơ vòng thực quản
Chức năng cơ học của cơ vòng thực quản dưới và sự suy giảm vận động của thực quản đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa đánh giá áp lực chuyên sâu. Rối loạn chức năng vận động của cơ vòng thực quản dưới được xác định là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh trào ngược dạ dày thực quản [2].
Một nghiên cứu công bố năm 1986 trên 13 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản đã tiến hành đo áp lực thực quản trong cả giai đoạn bùng phát cấp tính và giai đoạn bệnh thuyên giảm [3]. Kết quả cho thấy áp lực cơ vòng thực quản dưới không hề thay đổi khi bệnh thuyên giảm, duy trì ở mức 15,2 ± 2,6 mm Hg lúc cấp và 14,3 ± 1,8 mm Hg khi lui bệnh [3]. Đồng thời, áp lực nhu động thực quản cũng không đổi giữa hai đợt (64,1 ± 6,9 mm Hg so với 62,1 ± 7,8 mm Hg), trong khi cả áp lực cơ vòng lẫn biên độ co bóp đoạn xa ở người bệnh đều thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh [3]. Điều này chứng minh rằng việc điều trị ngắn hạn dù giúp cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi nhưng không thể phục hồi ngay áp lực của cơ vòng thực quản dưới [3].
Mức độ suy yếu của cơ vòng còn liên quan trực tiếp đến độ nặng của tổn thương niêm mạc. Một nghiên cứu năm 2013 thực hiện đo áp lực thực quản trên 268 bệnh nhân trào ngược được phân thành 4 nhóm: 33 người không viêm thực quản, 92 người viêm thực quản bào mòn, 101 người có Barrett thực quản đoạn ngắn và 42 người có Barrett thực quản đoạn dài [4]. Nhóm bệnh nhân có Barrett thực quản đoạn dài ghi nhận áp lực cơ vòng trung bình thấp nhất và tỷ lệ giảm trương lực cơ vòng nặng nề nhất [4]. Nhóm này cũng có tỷ lệ giảm sức co bóp đoạn xa dưới 30 mm Hg và rối loạn vận động thực quản cao nhất [4]. Ngược lại, những người có triệu chứng trào ngược điển hình nhưng nội soi không phát hiện viêm thì không bị suy giảm chức năng vận động thực quản [4].
Bên cạnh đó, các yếu tố ăn uống tác động tức thì lên cơ vòng thực quản dưới cũng được ghi nhận rõ nét. Một nghiên cứu năm 2006 trên 9 người tình nguyện khỏe mạnh đã đo áp lực cơ vòng sau khi uống nước máy và đồ uống có ga [5]. Kết quả ghi nhận tất cả các loại đồ uống có ga đều làm giảm kéo dài trong 20 phút từ 30% đến 50% ở cả ba thông số: áp lực nghỉ, chiều dài tổng thể và chiều dài phần bụng của cơ vòng [5]. Mức giảm này khiến 62% người tham gia rơi vào ngưỡng suy giảm chức năng van thực quản bệnh lý, trong khi nước lọc thông thường hoàn toàn không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào lên các thông số cơ vòng [5].
Liên quan đến tư thế và nhịp sinh học, một nghiên cứu năm 2004 trên 207 bệnh nhân trào ngược kết hợp đo áp lực cơ vòng và theo dõi pH 24 giờ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về áp lực cơ vòng giữa nhóm trào ngược chủ yếu ban ngày ở tư thế đứng (16,1 ± 7,4 mmHg) và nhóm trào ngược ban đêm ở tư thế nằm (15,1 ± 7,8 mmHg) [6]. Áp lực cơ vòng chỉ có tương quan nghịch nhẹ với tỷ lệ thời gian niêm mạc tiếp xúc với acid có độ pH dưới 4, với hệ số tương quan r = -0,196 ở tư thế đứng và r = -0,137 ở tư thế nằm [6].
Về mặt kiểm soát bệnh lâu dài, nghiên cứu theo dõi trung vị 33 tháng trên 55 bệnh nhân trào ngược năm 1996 đã chỉ ra rằng ở nhóm bệnh nhân có khiếm khuyết cơ vòng được phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị, 13 trong số 14 người có thể ngưng hoàn toàn việc dùng thuốc [7]. Ngược lại, chỉ có 1 trong 14 người có khiếm khuyết cơ vòng nhưng từ chối mổ là có thể ngừng thuốc điều trị nội khoa [7]. Ở nhóm bệnh nhân có áp lực cơ vòng bình thường điều trị bằng thuốc, có 12 trên tổng số 27 người có thể dừng thuốc duy trì [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà gừng chữa trào ngược
Rất nhiều người lầm tưởng rằng gừng là thảo dược tự nhiên nên càng uống nhiều, uống càng đậm đặc thì dạ dày càng mau ấm và nhanh khỏi bệnh. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ dịu nhẹ tiêu hóa nếu dùng đúng lượng; bản thân gừng không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn và không có khả năng chữa dứt điểm nguyên nhân cơ học gây bệnh trào ngược.
Hiện nay chưa có liệu pháp dùng thuốc nào có thể phục hồi hoàn toàn chức năng cơ vòng thực quản dưới bị rối loạn [2]. Do đó, nền tảng điều trị y khoa chính yếu vẫn xoay quanh việc ức chế bài tiết acid trong dạ dày thông qua các thuốc kháng tiết [2]. Thuốc ức chế bơm proton (PPI) và thuốc kháng thụ thể H2 là những lựa chọn nền tảng, giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả cho phần lớn bệnh nhân [1]. Trong đó, thuốc ức chế bơm proton thế hệ mới như esomeprazole đã được chứng minh giúp kiểm soát độ toan dạ dày tốt hơn và cho tỷ lệ chữa lành viêm thực quản bào mòn cao hơn sau phác đồ 8 tuần [2].
Một hiểu lầm khác là dùng trà gừng ngay khi đang lên cơn đau rát thượng vị cấp tính hoặc uống một cốc trà gừng đặc vào sáng sớm khi bụng đói. Khi dạ dày rỗng, nồng độ acid dịch vị đã ở mức nhất định, việc bổ sung thêm các hợp chất cay nóng sẽ làm kích ứng trực tiếp lớp niêm mạc dạ dày và kích hoạt cơn trào ngược bùng phát dữ dội hơn.
Ai nên thận trọng hoặc tránh uống trà gừng buổi sáng?
Dù gừng là gia vị quen thuộc, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa trà gừng vào thực đơn buổi sáng:
Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển hoặc viêm thực quản bào mòn nặng: Niêm mạc đang có vết trợt loét rất nhạy cảm với vị cay nồng của gừng, dễ gây đau quặn thượng vị và xuất huyết tiêu hóa. Người bệnh có biến chứng Barrett thực quản cần tuân thủ giám sát nội soi định kỳ nghiêm ngặt vì đây là yếu tố nguy cơ dẫn tới ung thư biểu mô tuyến thực quản [1].
Người mắc các hội chứng tăng tiết acid quá mức như hội chứng Zollinger-Ellison: Một khảo sát năm 1981 trên 15 bệnh nhân mắc hội chứng Zollinger-Ellison cho thấy có tới 6 người bị ợ nóng và 9 người có bằng chứng tổn thương trào ngược, thậm chí xuất hiện viêm loét nặng và hẹp thực quản [8]. Những bệnh nhân có bệnh lý tăng tiết acid phức tạp này tuyệt đối không tự ý dùng các loại trà thảo dược có tính kích thích mạnh.
Người đang dùng các thuốc điều trị phối hợp: Gừng có hoạt tính chống đông máu nhẹ, vì vậy những người đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc hạ huyết áp cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi. Phụ nữ mang thai bị trào ngược cũng chỉ nên dùng gừng ở liều lượng thực phẩm an toàn theo tư vấn chuyên môn.
Hướng dẫn dùng trà gừng an toàn cho người trào ngược
Nếu người bệnh trào ngược vẫn muốn tận hưởng hương vị ấm áp của trà gừng mỗi sáng mà không lo bùng phát cơn trào ngược, việc tuân thủ các nguyên tắc pha chế và sử dụng là rất quan trọng:
Thời điểm uống thích hợp: Tuyệt đối không uống trà gừng khi bụng hoàn toàn đói rỗng ngay sau khi thức dậy. Thời điểm lý tưởng nhất là sau bữa ăn sáng khoảng 30 đến 45 phút, khi trong dạ dày đã có thức ăn lót dạ giúp trung hòa và giảm bớt tác động kích thích của tinh chất gừng lên niêm mạc.
Liều lượng an toàn: Chỉ nên sử dụng một lượng gừng tươi rất nhỏ, khoảng 1 đến 2 lát gừng mỏng (tương đương dưới 1-2 gam gừng tươi mỗi ngày). Tránh sử dụng các loại bột gừng cô đặc, trà gừng đóng gói sẵn chứa quá nhiều đường hóa học hoặc hương liệu tổng hợp.
Cách chế biến dịu nhẹ: Nên thái lát gừng mỏng, hãm cùng nước ấm khoảng 70-80 độ C trong 5 phút để lấy hương thơm và vị cay nhẹ thoang thoảng. Không nên đun sôi gừng kỹ trên bếp vì việc này sẽ chiết xuất lượng lớn tinh dầu cay nồng gây rát cổ họng. Có thể kết hợp thêm vài nhánh hoa cúc khô hoặc nửa thìa mật ong nhỏ để làm dịu bớt vị cay và tạo cảm giác êm dịu cho dạ dày.
Quan sát phản ứng cơ thể: Mỗi người có ngưỡng nhạy cảm tiêu hóa hoàn toàn khác nhau. Nếu sau khi uống trà gừng loãng mà bạn vẫn cảm thấy nóng rát sau xương ức, ợ chua hay khó chịu vùng thượng vị, hãy lập tức ngưng sử dụng và chuyển sang các loại nước ấm thanh nhẹ hơn.
Trà gừng có thể là thức uống thư giãn và hỗ trợ tiêu hóa tốt nếu được dùng đúng cách, đúng liều và đúng thời điểm. Tuy nhiên, người bị trào ngược dạ dày thực quản không nên xem trà gừng là phương pháp chữa bệnh và cần lắng nghe cơ thể, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nếu triệu chứng trào ngược tái diễn thường xuyên.