Nhiều người mắc các bệnh đường ruột mạn tính như viêm loét đại tràng hay bệnh Crohn thường phải đối mặt với những đợt tiêu chảy kéo dài, đau quặn bụng và sụt cân không rõ nguyên nhân. Tình trạng rối loạn tiêu hóa liên miên này khiến cơ thể bị thất thoát một lượng lớn dưỡng chất thiết yếu, trong đó kẽm là vi chất thường xuyên bị suy giảm nghiêm trọng nhưng lại ít được chú ý.

Đối với người bệnh đường ruột mạn tính, việc bổ sung kẽm đúng cách đóng vai trò vô cùng cần thiết nhằm bù đắp lượng vi chất bị mất qua phân và cải thiện tình trạng kém hấp thu của niêm mạc ruột. Tuy nhiên, việc bổ sung cần dựa trên xét nghiệm nồng độ kẽm huyết thanh và thực hiện theo phác đồ cá thể hóa của nhân viên y tế, tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài.

Vì sao người bệnh ruột mạn tính dễ rơi vào vòng xoáy thiếu kẽm?

Đường ruột khỏe mạnh là nơi tiếp nhận và hấp thu phần lớn lượng vi chất dinh dưỡng từ thức ăn. Khi niêm mạc đường tiêu hóa bị viêm loét mạn tính, cấu trúc các nếp gấp và nhung mao ruột bị tổn thương nặng nề, làm giảm đáng kể diện tích tiếp xúc và khả năng hấp thu khoáng chất của cơ thể [1].

Bên cạnh đó, tình trạng tiêu chảy mạn tính và bệnh lý mất protein qua ruột (protein-losing enteropathy) khiến kẽm bị đào thải ồ ạt ra ngoài theo dịch tiêu hóa [2]. Tình trạng viêm kéo dài còn gây rối loạn chuyển hóa toàn thân, cộng thêm việc sử dụng một số thuốc điều trị đặc hiệu như corticosteroid càng làm gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng và thiếu hụt vi chất ở người bệnh [2], [3].

Nghiên cứu về bộ gen dinh dưỡng cho thấy yếu tố di truyền cũng có thể góp phần làm suy giảm khả năng hấp thu kẽm ở người bệnh viêm ruột [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã nhận diện các biến thể của gen ZNF365 có liên quan đến việc giảm nồng độ kẽm trong huyết tương [1]. Khi diện tích ruột bị thu hẹp do phẫu thuật cắt bỏ đoạn ruột tổn thương, tình trạng kém hấp thu dưỡng chất lại càng trở nên trầm trọng hơn [4].

Bằng chứng dịch tễ: Cứ hai người bệnh thì có một người thiếu kẽm

Tình trạng thiếu kẽm không phải là hiện tượng cá biệt mà diễn ra trên diện rộng ở những người mắc bệnh viêm ruột (IBD). Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã sàng lọc dữ liệu từ 6 cơ sở dữ liệu điện tử lớn để đánh giá tỷ lệ thiếu kẽm trong nhóm bệnh nhân này [5].

Kết quả tổng hợp từ 9 nghiên cứu chất lượng cao với 17 bộ dữ liệu cho thấy tỷ lệ thiếu kẽm trong máu ở bệnh nhân viêm ruột lên tới 50% (khoảng tin cậy 95%: 0,48 - 0,52) [5]. Đáng chú ý, tỷ lệ này ở nhóm bệnh nhân Crohn lên tới 54% (khảo sát trên 1.677 người bệnh, khoảng tin cậy 95%: 0,51 - 0,56), cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 41% ở nhóm bệnh nhân viêm loét đại tràng (khảo sát trên 806 người bệnh, khoảng tin cậy 95%: 0,38 - 0,45) [5]. Các chuyên gia thực hiện phân tích này đã đưa ra khuyến nghị lâm sàng rằng bác sĩ cần đưa kẽm vào danh mục các nguyên tố vi lượng bắt buộc phải theo dõi định kỳ trong huyết thanh [5].

Một nghiên cứu theo dõi công bố năm 2025 cũng ghi nhận thực trạng tương tự khi tiến hành đo nồng độ kẽm huyết thanh ở 37 bệnh nhân Crohn và 64 bệnh nhân viêm loét đại tràng [6]. Kết quả chỉ ra tình trạng hạ kẽm huyết (được xác định khi nồng độ dưới 80 mcg/dL) xuất hiện ở 45,9% bệnh nhân Crohn và 29,7% bệnh nhân viêm loét đại tràng [6].

Mối liên hệ chặt chẽ giữa nồng độ kẽm và mức độ tổn thương ruột

Nồng độ kẽm trong máu không chỉ phản ánh tình trạng dinh dưỡng đơn thuần mà còn phản ánh trực tiếp mức độ nghiêm trọng của bệnh lý đường ruột. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2025 cho thấy nồng độ kẽm huyết thanh có mối tương quan nghịch với chỉ số hoạt động bệnh Crohn (CDAI) và nồng độ protein phản ứng C (CRP) - một dấu ấn chỉ thị viêm quan trọng [6].

Ở những người mắc viêm loét đại tràng, nồng độ kẽm huyết thanh cũng có mối tương quan nghịch với số lượng bạch cầu trong máu [6]. Đáng chú ý, khi soi nội soi đại tràng, nồng độ kẽm ở những bệnh nhân có điểm nội soi phân độ Mayo mức 2 thấp hơn rõ rệt so với những người ở mức độ tổn thương nhẹ hơn là độ 0 và độ 1 [6]. Điểm nội soi đơn giản ở bệnh nhân Crohn (SES-CD) cũng cho thấy sự tương quan mức độ vừa với nồng độ vi chất này [6].

Ngoài ra, nồng độ kẽm huyết thanh còn tương quan thuận mức độ vừa với lượng albumin máu và chỉ số dinh dưỡng tiên lượng Onodera ở cả hai nhóm bệnh nhân [6]. Điều này khẳng định kẽm gắn liền mật thiết với sức đề kháng miễn dịch và tình trạng dinh dưỡng tổng thể của đường tiêu hóa [6].

Cơ chế tác động: Kẽm bảo vệ và hàn gắn niêm mạc ruột ra sao?

Kẽm là nguyên tố vi lượng thiết yếu chiếm khoảng 85% trong các mô và dịch cơ thể, đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển và thực hiện các chức năng sinh học [5]. Trong đường tiêu hóa, việc bổ sung kẽm đường uống dưới dạng kẽm sulfat đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể chức năng của hàng rào biểu mô ruột ở nhiều bệnh nhân [1]. Hơn nữa, việc duy trì bổ sung kẽm còn giúp ngăn ngừa nguy cơ tái phát bệnh ở những người có đường ruột đáp ứng điều trị [1].

Ở cấp độ phân tử, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 trên 50 con chuột đực C57BL/6 J bị viêm đại tràng do hóa chất TNBS đã làm sáng tỏ cơ chế bảo vệ của vi chất này [7]. Các nhà khoa học chia chuột thành 5 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm viêm đại tràng do TNBS, và ba nhóm được bổ sung kẽm oxide trong khẩu phần ăn với các liều lần lượt là 160 ppm, 400 ppm và 1000 ppm [7].

Kết quả thực nghiệm cho thấy việc bổ sung kẽm oxide trong chế độ ăn giúp làm giảm rõ rệt mức độ nghiêm trọng của tổn thương viêm loét đại tràng [7]. Tác dụng điều hòa miễn dịch này đạt được nhờ việc gia tăng các tế bào CD3+, CD3+CD8+ và tế bào miễn dịch Th2, đồng thời ức chế các tế bào gây viêm Th1 và Th17 [7]. Bổ sung kẽm oxide cũng làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm mạnh như IL-1beta và IL-18 trong huyết thanh [7]. Đồng thời, kẽm oxide ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB/NLRP3 thông qua việc giảm biểu hiện mRNA và protein của NIK, IKK, NF-kappaB và NLRP3 [7].

Bù đắp dinh dưỡng đa tầng: Không thể chỉ dựa vào một vi chất

Mặc dù kẽm đóng vai trò rất lớn, người bệnh đường ruột cần hiểu rằng thiếu kẽm thường nằm trong bức tranh suy dinh dưỡng tổng thể. Có tới 75% bệnh nhân Crohn nhập viện rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng, khoảng một phần ba có chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 20, và 60% bệnh nhân bị suy giảm khối lượng cơ bắp [2], [3].

Sự thiếu hụt dinh dưỡng và vitamin kéo dài ở người bệnh đường ruột có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng, chẳng hạn như chứng tăng homocysteine máu gây gia tăng nguy cơ thuyên tắc mạch do huyết khối [2], [3]. Thêm vào đó, từ 30% đến 70% bệnh nhân viêm ruột mạn tính còn bị suy giảm mật độ khoáng chất của xương, dẫn đến loãng xương và cần phải đo mật độ xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) ngay từ thời điểm chẩn đoán bệnh [8].

Một nghiên cứu năm 2019 theo dõi quá trình phục hồi dinh dưỡng trên 63 bệnh nhân suy dinh dưỡng protein-năng lượng do bệnh Crohn đã chứng minh hiệu quả của việc can thiệp toàn diện [4]. Nhóm nghiên cứu gồm 38 bệnh nhân đang trong đợt bệnh hoạt động và 25 bệnh nhân bị kém hấp thu sau phẫu thuật cắt đoạn ruột [4]. Sau khi được đánh giá lâm sàng, bệnh nhân được chỉ định chế độ ăn cá thể hóa, kết hợp bổ sung dinh dưỡng đường uống, bổ sung vitamin, vi chất, điện giải và dinh dưỡng tĩnh mạch khi có chỉ định [4].

Sau 1 tháng, 3 tháng và 6 tháng trị liệu dinh dưỡng, cân nặng, chỉ số BMI và hoạt độ enzyme butyryl-cholinesterase huyết thanh của bệnh nhân ở cả hai nhóm đều được cải thiện rõ rệt [4]. Đáng mừng hơn, liệu pháp phục hồi dinh dưỡng đã giúp 8 trên 13 bệnh nhân (chiếm 61,5%) có hậu môn nhân tạo ra da hồi phục đủ điều kiện để thực hiện phẫu thuật tái lập lưu thông đường ruột [4].

Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung vi chất cho đường ruột

Một sai lầm rất thường gặp là người bệnh cho rằng chỉ cần uống viên kẽm liều thật cao thì các vết loét đại tràng sẽ nhanh chóng lành lại. Bằng chứng khoa học về cơ chế ức chế các con đường viêm NF-kappaB/NLRP3 của kẽm oxide hiện mới ghi nhận cụ thể trên mô hình động vật gặm nhấm [7]. Việc nạp quá liều vi chất mà không có sự kiểm soát của bác sĩ có thể gây ngộ độc hoặc ức chế hấp thu các khoáng chất khác trong cơ thể.

Quan niệm sai lầm thứ hai là người bệnh nghĩ rằng chỉ cần tăng cường ăn uống hàng ngày là đủ bù lượng kẽm thiếu hụt. Thực tế, khi niêm mạc đang viêm cấp tính hoặc sau phẫu thuật cắt đoạn ruột, tỷ lệ sụt cân và suy dinh dưỡng dao động từ 25% đến 80% do khả năng hấp thu của ruột suy giảm trầm trọng [4]. Trong nhiều trường hợp, nếu chỉ ăn uống thông thường mà không có biện pháp can thiệp vi chất bổ sung hoặc dinh dưỡng qua ống thông, cơ thể không thể tự phục hồi [3].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ tập trung tìm mua kẽm mà lơ là các thành phần dinh dưỡng thiết yếu khác. Suy dinh dưỡng ở bệnh nhân đường ruột là sự kết hợp giữa thiếu hụt năng lượng, protein, chất điện giải và các vitamin [2], [4]. Việc chỉ bổ sung đơn độc một loại khoáng chất sẽ không thể đảo ngược được tình trạng suy mòn cơ bắp hay loãng xương vốn rất phổ biến ở người bệnh [8], [2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và cách tiếp cận an toàn

Người bệnh không nên tự ý mua các chế phẩm chứa kẽm về sử dụng nếu chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Người bệnh đang trong giai đoạn bùng phát viêm ruột nặng hoặc có dấu hiệu tắc ruột cơ học [4].
  • Bệnh nhân đã trải qua phẫu thuật cắt bỏ diện tích lớn ruột non hoặc ruột già dẫn đến hội chứng suy ruột mạn tính [4].
  • Người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc corticosteroid liều cao kéo dài [2].
  • Trẻ em mắc bệnh Crohn, đối tượng cần ưu tiên liệu pháp dinh dưỡng qua đường ruột chuyên biệt làm điều trị đầu tay để tránh ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất [3].

Để bổ sung vi chất an toàn và hiệu quả, người bệnh nên tuân thủ các bước tiếp cận khoa học sau:

  • Thực hiện xét nghiệm máu định kỳ: Đo nồng độ kẽm huyết thanh để phát hiện sớm tình trạng hạ kẽm máu dưới ngưỡng 80 mcg/dL [6]. Bác sĩ cũng sẽ kiểm tra đồng thời albumin máu, protein phản ứng C (CRP) và các chỉ số dinh dưỡng khác [6].
  • Lựa chọn dạng dùng phù hợp: Dạng muối kẽm sulfat đường uống đã được y văn ghi nhận có khả năng hỗ trợ cải thiện tính thấm và củng cố hàng rào biểu mô ruột [1].
  • Phối hợp dinh dưỡng đa dạng: Bổ sung vi chất phải đi đôi với chế độ ăn cân bằng, dễ tiêu hóa, giàu đạm chất lượng cao để cải thiện tình trạng teo cơ và thiếu hụt protein [2], [4]. Khi tổn thương ruột quá nặng, các phương pháp nuôi dưỡng ruột chuyên biệt hoặc dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch cần được tiến hành tại cơ sở y tế [4], [3].

Bù đắp kẽm là một giải pháp hỗ trợ quan trọng giúp bảo vệ niêm mạc ruột và nâng cao thể trạng cho người bệnh đường ruột mạn tính. Dù vậy, kẽm không thể thay thế cho các thuốc điều trị đặc hiệu hay một chế độ chăm sóc y khoa toàn diện. Người bệnh hãy chủ động thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm vi chất định kỳ và xây dựng phác đồ bổ sung an toàn, phù hợp nhất với tình trạng bệnh của bản thân.