Thấy ông bà xanh xao, chỉ mua viên sắt uống bổ sung có đủ?

Nhiều gia đình khi thấy ông bà, cha mẹ lớn tuổi có biểu hiện da xanh xao, hay mệt mỏi hoặc đi khám phát hiện thiếu máu thiếu sắt thì liền nghĩ ngay đến việc ăn uống thiếu chất. Phản xạ quen thuộc của con cháu là mua ngay các loại thuốc bổ máu, viên sắt hoặc tăng cường thịt bò, rau xanh vào bữa ăn hằng ngày.

Tuy nhiên, các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng thiếu máu thiếu sắt ở người cao tuổi chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng xuất huyết tiêu hóa rỉ rả, âm thầm chứ hiếm khi chỉ do ăn uống đơn thuần [1]. Đây có thể là tín hiệu cảnh báo sớm của các tổn thương đường ruột như viêm loét, polyp đại tràng hoặc nguy hiểm hơn là các khối u ác tính ở dạ dày và đại trực tràng [1]. Do đó, trước khi bắt đầu uống viên sắt, người bệnh bắt buộc phải được thăm khám kỹ lưỡng đường tiêu hóa để tìm ra nguyên nhân gốc rễ [1].

Vì sao thiếu sắt lại liên quan đến chảy máu đường ruột?

Thiếu máu là bất thường huyết học phổ biến nhất ở nhóm dân số lớn tuổi [2]. Trong đó, thiếu hụt dinh dưỡng (bao gồm thiếu sắt, vitamin B12 và folate) chiếm khoảng một phần ba tổng số ca thiếu máu ở người già [3]. Với riêng tình trạng thiếu máu thiếu sắt, nguyên nhân hàng đầu lại là mất máu mạn tính qua đường tiêu hóa [3].

Cơ chế của hiện tượng này xuất phát từ hai nhóm vấn đề chính ở đường ruột: mất sắt do chảy máu rỉ rả hoặc giảm khả năng hấp thu sắt [4]. Ở nhóm chảy máu vi thể (máu ẩn không nhìn thấy bằng mắt thường trong phân), các tổn thương như loét dạ dày tá tràng, dị dạng mạch máu đại tràng, polyp đại tràng hoặc khối u ung thư sẽ làm thất thoát một lượng máu nhỏ mỗi ngày [4]. Qua nhiều tháng, kho dự trữ sắt của cơ thể (đo bằng chỉ số ferritin huyết thanh) cạn kiệt dần và dẫn đến giảm nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin) trong máu [1].

Ở nhóm không có chảy máu, thiếu sắt có thể xảy ra do ruột giảm hấp thu dưỡng chất vì các bệnh lý lành tính như viêm dạ dày thể teo, bệnh Celiac (bất dung nạp gluten), viêm mạn tính, nhiễm khuẩn Helicobacter pylori hoặc tiền sử phẫu thuật thu nhỏ dạ dày [5]. Đáng chú ý, ngay cả khi không có triệu chứng chảy máu rõ ràng, tình trạng thiếu máu thiếu sắt vẫn đi kèm nguy cơ mắc bệnh ác tính đường tiêu hóa, trong đó ung thư đại tràng phổ biến gấp 7 lần so với ung thư đường tiêu hóa trên [5].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về mối liên hệ này?

Nhiều công trình nghiên cứu thực hiện trên hàng trăm đến hàng nghìn bệnh nhân đã làm rõ tỷ lệ tổn thương tiêu hóa ẩn sau chứng thiếu máu thiếu sắt ở người lớn tuổi.

Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2003 đã đánh giá 1.388 bệnh nhân ngoại trú trên 65 tuổi [1]. Nhóm tác giả xác định thiếu máu thiếu sắt khi nồng độ hemoglobin dưới 13 g/dl ở nam và dưới 12 g/dl ở nữ, đi kèm mức ferritin huyết thanh dưới 15 ng/ml ở nam và dưới 9 ng/ml ở nữ [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu máu chung là 25% (347 người), và 30,5% trong số này (106 người) bị thiếu máu thiếu sắt [1]. Khi tiến hành nội soi dạ dày và nội soi đại tràng cho 96 bệnh nhân bất kể xét nghiệm máu ẩn trong phân âm tính hay dương tính, bác sĩ phát hiện 58 tổn thương đường tiêu hóa trên ở 55 người (57,3%) và 27 tổn thương đại tràng ở 26 người (27,1%) [1]. Nghiêm trọng hơn, có tới 15 bệnh nhân (15,6%) được chẩn đoán mắc ung thư đường tiêu hóa, bao gồm 8 ca ung thư đại tràng, 6 ca ung thư dạ dày và 1 ca ung thư thực quản [1].

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu khác công bố năm 2014 đã theo dõi 102 bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên (tuổi trung bình 74,7 ± 6,3; gồm 58 nam và 44 nữ) nhập viện vì thiếu máu thiếu sắt trong suốt 8 năm (từ tháng 1/2005 đến tháng 12/2012) [6]. Trong tổng số 184 ca nhập viện vì thiếu máu ở độ tuổi này, thiếu sắt chiếm 55,4% với mức hemoglobin trung bình rất thấp là 7 ± 1,7 g/dl [6]. Các bác sĩ tìm ra ít nhất một nguyên nhân gây bệnh ở 90,2% số ca, trong đó xuất huyết tiêu hóa chiếm tỷ lệ cao nhất với 70,5% [6]. Cụ thể, loét tiêu hóa mạn tính chiếm 25,5%, ung thư đường tiêu hóa chiếm 11,7%, và có 12,7% bệnh nhân mang nhiều nguyên nhân chảy máu cùng lúc [6]. Nghiên cứu khẳng định thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân ở người già là rất hiếm gặp [6].

Ngay cả khi người bệnh không hề đau bụng hay đi ngoài ra máu, nguy cơ vẫn hiện hữu. Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã khảo sát 668 bệnh nhân ngoại trú bị thiếu máu thiếu sắt trong 10 tháng [4]. Sau khi loại trừ các ca chảy máu rõ ràng hoặc bệnh lý đã biết, 71 bệnh nhân không có triệu chứng tiêu hóa (51 nữ, độ tuổi trung vị 59) đã đồng ý nội soi dạ dày có sinh thiết và nội soi đại tràng [4]. Kết quả tìm thấy nguyên nhân ở 60 người (85%) [4]. Trong đó, 26 người (37%) mắc các bệnh gây chảy máu gồm: 10 ca ung thư đại tràng, 2 ca ung thư dạ dày, 7 ca loét dạ dày tá tràng, 5 ca thoát vị hoành có trợt niêm mạc, 3 ca giãn mạch máu đại tràng, 2 ca polyp đại tràng và 1 ca bệnh Crohn [4]. Ngoài ra, 36 người (51%) có nguyên nhân không chảy máu như viêm teo dạ dày (19 ca), nhiễm H. pylori (13 ca) và bệnh Celiac (4 ca) [4]. Điểm đáng lưu ý là nhóm có nguyên nhân gây chảy máu có độ tuổi trung vị cao hơn hẳn nhóm không chảy máu (70 tuổi so với 56 tuổi) [4].

Về vai trò của thuốc giảm đau, một nghiên cứu năm 2001 trên 91 bệnh nhân trên 65 tuổi (trung bình 77 tuổi, từ 65–90 tuổi) nhập viện vì thiếu máu thiếu sắt đã so sánh 38 người dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thường xuyên với nhóm không dùng [7]. Khi nội soi đường tiêu hóa trên, tỷ lệ loét dạ dày tá tràng (13% so với 11%), viêm trợt dạ dày/tá tràng (18% so với 15%) và viêm thực quản (26% ở cả hai nhóm) là tương đương nhau [7]. Tuy nhiên, nhóm không dùng thuốc NSAID lại có xu hướng mắc ung thư biểu mô tuyến dạ dày cao hơn (23% so với 8%) [7].

Khi nội soi dạ dày và đại tràng đều cho kết quả âm tính, việc tìm kiếm tổn thương ở ruột non bằng nội soi viên nang được đặt ra. Một báo cáo tổng quan năm 2012 phân tích 6 nghiên cứu (4 hồi cứu, 2 tiến cứu) đánh giá hiệu quả của nội soi viên nang ở các mốc tuổi 65, 70, 80 và 85 [2]. Báo cáo kết luận phương pháp này an toàn, ít gây khó chịu và hiệu quả để tìm bệnh lý ruột non ở người già bị thiếu máu thiếu sắt [2]. Tuy nhiên, phương pháp này vẫn có những giới hạn kỹ thuật như người bệnh khó nuốt viên nang, pin hết trước khi viên nang đi tới manh tràng hoặc tình trạng kẹt viên nang trong ruột [2].

Những hiểu lầm thường gặp khiến bệnh bị bỏ sót

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh và gia đình là "không đau bụng, đi cầu phân không đen thì ruột hoàn toàn khỏe mạnh". Thực tế nghiên cứu cho thấy 85% bệnh nhân thiếu máu thiếu sắt dù không có bất kỳ triệu chứng tiêu hóa nào vẫn mang các tổn thương thực thể ở dạ dày hoặc đại tràng khi nội soi [4]. Mức độ nặng nhẹ của chỉ số hemoglobin cũng không phản ánh trực tiếp loại tổn thương bên trong [4].

Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi hoàn toàn cho việc dùng thuốc khớp, thuốc giảm đau hoặc thuốc chống đông máu. Trong nghiên cứu năm 2014, có 19,6% bệnh nhân thiếu máu thiếu sắt đang sử dụng thuốc kháng viêm NSAID hoặc thuốc chống đông [6]. Tuy nhiên, ở người không dùng NSAID, nguy cơ tiềm ẩn ung thư dạ dày thậm chí còn có xu hướng cao hơn nhóm có dùng thuốc [7]. Do đó, dù đang uống thuốc giảm đau hay chống đông, người bệnh vẫn cần được kiểm tra toàn diện để loại trừ khối u ác tính [8].

Ai nên thận trọng và cần đi khám sớm?

Theo các hướng dẫn chẩn đoán, nam giới trưởng thành và phụ nữ sau mãn kinh khi phát hiện thiếu máu thiếu sắt đều thuộc nhóm cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa thăm khám nội soi để loại trừ các bệnh lý đe dọa tính mạng [8]. Ngược lại, phụ nữ tiền mãn kinh dưới 40 tuổi thường không bắt buộc phải nội soi hai chiều ngay từ đầu [5].

Người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng nếu thiếu máu đi kèm các "dấu hiệu cờ đỏ" cảnh báo bệnh lý ác tính hoặc viêm nhiễm ở ruột non, bao gồm: sụt cân ngoài ý muốn, đau bụng kéo dài hoặc chỉ số viêm CRP trong máu tăng cao [5]. Đây là những trường hợp bắt buộc phải khảo sát chuyên sâu tới tận ruột non nếu nội soi dạ dày và đại tràng chưa tìm ra ổ chảy máu [5]. Ngoài ra, mức độ khẩn cấp khi xử trí thiếu máu ở người già còn phụ thuộc vào khả năng dung nạp và biến chứng trên cơ thể người bệnh chứ không chỉ nhìn vào con số hemoglobin đơn thuần [3].

Quy trình thăm khám và bổ sung sắt đúng cách

Khi người cao tuổi được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt chưa rõ nguyên nhân, chiến lược chuẩn mực là kết hợp vừa điều trị triệt để nguyên nhân gốc rễ, vừa bổ sung sắt để đưa mức hemoglobin về bình thường và làm đầy kho dự trữ sắt [5].

Về mặt chẩn đoán, bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm máu sàng lọc bệnh Celiac (tìm kháng thể transglutaminase loại IgA và định lượng IgA) kết hợp với nội soi hai chiều gồm nội soi dạ dày và nội soi đại tràng [5]. Việc kiểm tra cả vitamin B12 và folate cũng rất cần thiết ở người lớn tuổi [3]. Nếu nội soi hai chiều âm tính nhưng có dấu hiệu cờ đỏ, bác sĩ mới chỉ định thêm nội soi viên nang, chụp CT hoặc MRI ruột non [5].

Về mặt bổ sung sắt, phác đồ đường uống thường dùng liều 100–200 mg sắt nguyên tố mỗi ngày (có thể giảm liều nếu gặp tác dụng phụ trên đường tiêu hóa) [5]. Quá trình uống sắt không thể nóng vội mà thường đòi hỏi duy trì liên tục từ 3 đến 6 tháng mới đạt được mục tiêu điều trị [5]. Trong trường hợp thuốc uống không hiệu quả, gây tác dụng phụ nhiều, hoặc người bệnh bị kém hấp thu ở ruột, viêm nhiễm kéo dài, bác sĩ sẽ chuyển sang truyền sắt qua đường tĩnh mạch [5]. Song song đó, chế độ ăn hằng ngày nên duy trì cân bằng, uống đủ nước và tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Lời khuyên cho người bệnh và gia đình

Thiếu máu thiếu sắt ở người trên 65 tuổi không phải là hệ quả tất yếu của tuổi già mà đa phần là tiếng kêu cứu từ đường tiêu hóa [1]. Thay vì tự ý mua viên sắt uống tại nhà làm che lấp triệu chứng, gia đình nên đưa người cao tuổi đến cơ sở y tế để kiểm tra dạ dày và đại trực tràng trước tiên [1]. Phát hiện sớm và xử trí kịp thời các tổn thương như polyp, ổ loét hay khối u ác tính mới là chìa khóa giúp người bệnh hồi phục sức khỏe an toàn và bền vững [5].