Người bị trào ngược dạ dày có nên ăn bánh trung thu trước khi ngủ?

Mỗi dịp Tết Trung thu, việc quây quần thưởng thức miếng bánh nướng, bánh dẻo ngọt ngào cùng tách trà nóng vào buổi tối đã trở thành thói quen quen thuộc của nhiều gia đình. Tuy nhiên, với những người đang phải đối mặt với các vấn đề về dạ dày, món ăn truyền thống này lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Rất nhiều người thường băn khoăn liệu thưởng thức một góc bánh trung thu ngọt béo ngay trước giờ đi ngủ có gây hại cho đường tiêu hóa hay không.

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng là: Người bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD) không nên ăn bánh trung thu trước khi đi ngủ. Sự kết hợp đặc trưng giữa lượng chất béo bão hòa dồi dào và hàm lượng đường đơn cao trong món ăn này tác động trực tiếp lên chức năng của cơ thắt thực quản dưới, đồng thời việc nằm xuống ngay sau đó sẽ khiến axit dạ dày trào ngược dữ dội hơn ^[1], ^[2].

Tác động của chất béo và đường lên cơ thắt thực quản dưới

Cơ chế bệnh sinh của bệnh trào ngược dạ dày thực quản chịu sự chi phối của nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là sự suy giảm áp lực của cơ thắt thực quản dưới (LES) và gia tăng các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt này (TLESRs) ^[1]. Bình thường, cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò như một chiếc van một chiều ngăn không cho dịch vị trào ngược lên ống thực quản ^[1]. Tuy nhiên, một số loại thực phẩm, đặc biệt là chất béo, đã được chứng minh là tác nhân trực tiếp làm suy giảm áp lực đóng của cơ thắt này ^[1].

Bên cạnh đó, việc tiêu thụ chất béo còn làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày ^[1]. Khi thức ăn lưu lại trong dạ dày quá lâu, áp lực căng trướng thành dạ dày sẽ gia tăng đáng kể, từ đó kích thích tần suất giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới ^[1], ^[3]. Hậu quả là hỗn hợp bao gồm axit dạ dày, dịch mật, pepsin và enzym tụy dễ dàng vượt qua van ngăn cách để tràn lên thực quản, gây tổn thương niêm mạc ^[1]. Khi niêm mạc bị bào mòn và suy giảm hàng rào bảo vệ, nguy cơ biến chứng viêm loét thực quản sẽ xuất hiện ^[1].

Mặt khác, loại chất béo và loại đường nạp vào cơ thể đóng vai trò cực kỳ then chốt trong mức độ nghiêm trọng của bệnh ^[2]. Một nghiên cứu can thiệp trên 98 cựu chiến binh thừa cân hoặc béo phì sử dụng đo áp lực thực quản và theo dõi pH 24 giờ cho thấy, tỷ lệ chất béo bão hòa trên chất béo không bão hòa càng cao thì thời gian tiếp xúc với axit (AET) và số đợt trào ngược càng tăng lên rõ rệt ^[2]. Đồng thời, lượng tiêu thụ các thức uống chứa đường đơn cũng liên quan trực tiếp đến sự gia tăng thời gian niêm mạc thực quản bị ngâm trong axit ^[2]. Bánh trung thu chính là loại thực phẩm chứa mật độ rất cao cả chất béo bão hòa lẫn đường đơn, tạo nên "cú đúp" gây suy yếu van thực quản.

Những bằng chứng y khoa về mối liên hệ giữa chế độ ăn và trào ngược

Để làm sáng tỏ bức tranh về chế độ ăn uống, một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 25 nghiên cứu với cỡ mẫu dao động từ 8 đến 12.349 đối tượng trên 18 tuổi tại Mỹ, châu Á và châu Âu ^[4]. Nghiên cứu bao gồm 5 nghiên cứu bệnh chứng, 14 nghiên cứu cắt ngang và 6 nghiên cứu tiến cứu với thang điểm chất lượng từ 3.5 đến 6.0 ^[4]. Kết quả ghi nhận có 9 nghiên cứu chỉ ra tác động tiêu cực của các nhóm thực phẩm khởi phát triệu chứng như thức ăn giàu chất béo, đồ cay, đồ chiên rán, đồ uống có gas và trái cây họ cam quýt ^[4]. Mặc dù một số nghiên cứu sau khi hiệu chỉnh chỉ số khối cơ thể (BMI) nhận thấy mối liên quan không còn ý nghĩa thống kê, nhưng chế độ ăn nhiều chất béo nhìn chung vẫn đóng góp vào nguy cơ mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[4].

Tại một nghiên cứu cắt ngang trên 98 cựu chiến binh đang điều trị thuốc ức chế bơm proton (PPI), các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá khách quan qua theo dõi pH thực quản lưu động 24 giờ kết hợp bảng câu hỏi triệu chứng GERDQ và GSAS ^[2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ chất béo bão hòa/không bão hòa và việc dùng đồ ngọt đã giải thích một phần biến thiên đáng kể của tổng thời gian tiếp xúc axit ^[2]. Những bệnh nhân có bệnh trào ngược thực thể báo cáo triệu chứng ợ nóng nghiêm trọng hơn (p = 0,006), trớ axit (p = 0,01), vị chua trong miệng (p = 0,001) và mức độ buồn nôn cao hơn (p = 0,04) ^[2]. Điểm số GERDQ có mối tương quan thuận với thời gian tiếp xúc axit (r = 0,31, p = 0,005) ^[2]. Nghiên cứu này đi đến kết luận rằng chính loại carbohydrate (đường đơn) và loại chất béo (chất béo bão hòa), chứ không chỉ là tổng khối lượng nạp vào, mới là yếu tố cốt lõi chi phối triệu chứng và kết quả đo lường trào ngược ^[2].

Một nghiên cứu sơ bộ khác năm 2017 so sánh tổng chế độ ăn và các bữa ăn riêng lẻ giữa nhóm bệnh nhân và nhóm chứng ^[3]. Nghiên cứu này ghi nhận tổng năng lượng từ chế độ ăn không có sự khác biệt lớn giữa hai nhóm, ngoại trừ tỷ lệ năng lượng từ protein có tác động làm tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới và kích thích tiết gastrin giúp thúc đẩy làm rỗng dạ dày ^[3]. Tác giả cũng trích dẫn nghiên cứu của El-Serag và cộng sự ghi nhận lượng chất béo toàn phần, axit béo bão hòa và số phần chất béo trung bình ở bệnh nhân GERD cao hơn đáng kể so với người khỏe mạnh, đồng thời có mối quan hệ phụ thuộc liều lượng giữa GERD với axit béo và cholesterol ^[3]. Một nghiên cứu trên 60 bệnh nhân trào ngược cũng ghi nhận các đợt trào ngược cảm nhận được liên quan rõ rệt đến việc tiêu thụ nhiều cholesterol, axit béo bão hòa và năng lượng từ chất béo ^[3].

Trào ngược ban đêm: Hiểm họa gia tăng khi nằm ngủ

Trào ngược vào ban đêm gây ra những hệ lụy nặng nề hơn rất nhiều so với các đợt trào ngược xuất hiện vào ban ngày ^[1], ^[5]. Khi ở tư thế nằm thẳng ngửa, trọng lực không còn hỗ trợ giữ dịch vị ở lại trong dạ dày, đồng thời cơ chế thanh thải axit của thực quản bị suy giảm do giảm tiết nước bọt và giảm số lần nuốt khi ngủ ^[1], ^[5]. Tình trạng này khiến thời gian niêm mạc thực quản bị phơi nhiễm trong môi trường axit kéo dài hơn và dịch axit trào ngược lan rộng lên tận vùng thực quản đoạn gần ^[1].

Khi dịch trào ngược lên cao, nó có thể thâm nhập vào đường hô hấp trên và dưới, dẫn đến các biến chứng ngoài thực quản nguy hiểm như viêm thanh quản mạn tính hoặc kích phát cơn hen phế quản ^[5]. Tiếp xúc axit kéo dài trong đêm chính là yếu tố làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc nghiêm trọng, hình thành biến đổi chuyển sản Barrett thực quản và có khả năng tiến triển thành ung thư biểu mô tuyến thực quản ở một số bệnh nhân ^[1].

Tần suất xuất hiện triệu chứng trào ngược ban đêm trong cộng đồng bệnh nhân là rất lớn ^[6], ^[7]. Một cuộc khảo sát dịch tễ học thực hiện bởi 562 bác sĩ đa khoa trên 36.663 bệnh nhân tại Pháp cho thấy, tỷ lệ lưu hành GERD là 8,3%, và có tới 64,6% trong số bệnh nhân GERD (chiếm 5,4% dân số chung) gặp triệu chứng vào ban đêm ^[6]. Các triệu chứng này xuất hiện vào buổi tối trước khi đi ngủ ở 39,5% trường hợp và liên quan đến việc thức giấc giữa đêm ở 58,6% bệnh nhân ^[6].

Chất lượng giấc ngủ của nhóm bệnh nhân trào ngược ban đêm bị ảnh hưởng nghiêm trọng: tình trạng thức giấc ban đêm (56% so với 24%), khó đi vào giấc ngủ (41% so với 31%), gặp ác mộng (14% so với 9%) và chất lượng giấc ngủ bị đánh giá là "kém hoặc rất kém" (58% so với 34%) đều cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,0001) so với người chỉ có triệu chứng ban ngày ^[6]. Ngoài ra, một tổng quan hệ thống từ 59 nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng tỷ lệ mắc ợ nóng ban đêm trung bình là 54% ± 22%, gây suy giảm năng suất làm việc và mệt mỏi vào ban ngày ^[7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học nêu trên đã cung cấp bức tranh rõ ràng về việc các thành phần giàu năng lượng, đặc biệt là lipid và đường đơn, ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng vận động của thực quản và dạ dày ^[1], ^[2]. Bằng chứng khách quan thu được qua đo áp lực thực quản và theo dõi pH 24 giờ đã xác nhận tác hại trực tiếp của chất béo bão hòa lên niêm mạc ^[2].

Mặc dù vậy, y văn cũng ghi nhận rằng sự xuất hiện triệu chứng trào ngược khi tiếp xúc với các loại thực phẩm khác nhau có sự khác biệt rõ rệt giữa từng cá thể ^[8]. Một số nghiên cứu cắt ngang phụ thuộc vào bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ), vốn dễ gặp phải sai số nhớ lại của người tham gia ^[4], ^[3]. Thêm vào đó, mối liên quan giữa chế độ ăn giàu chất béo và trào ngược đôi khi trở nên không có ý nghĩa thống kê sau khi các nhà nghiên cứu tiến hành hiệu chỉnh theo chỉ số khối cơ thể (BMI) và tổng năng lượng nạp vào ^[4], ^[3]. Điều này ngụ ý rằng ngoài bản thân loại thực phẩm, tình trạng thừa cân béo phì và lượng thức ăn tiêu thụ tổng thể cũng đóng vai trò tương tác phức tạp ^[8], ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn bánh trung thu

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ ăn một mẩu bánh nhỏ hoặc ăn bánh trung thu nhân chay thì sẽ không gây hại cho dạ dày trước giờ ngủ. Thực tế, ngay cả các loại bánh ngọt chay hoặc bánh nhân đậu cũng chứa một lượng đường đơn tinh luyện và dầu mỡ rất lớn được dùng trong quá trình sên nhân và nhào bột. Lượng carbohydrate đơn giản này kết hợp cùng chất béo bão hòa vẫn có thể kích thích tăng tiết dịch vị và làm giãn cơ thắt thực quản dưới như thường lệ ^[2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là uống thêm nhiều nước hoặc trà đặc sau khi ăn bánh trung thu sẽ giúp "rửa trôi" axit và tiêu hóa nhanh hơn. Trái lại, việc uống một lượng lớn chất lỏng ngay trước khi đi ngủ sẽ làm tăng thể tích dạ dày, thúc đẩy hiện tượng căng trướng thành dạ dày và kích hoạt các cơn giãn thoáng qua của van thực quản ^[1]. Đồ uống chứa caffeine như trà đặc cũng là một trong những yếu tố có thể làm tăng các đợt giãn TLESRs và làm giảm áp lực đóng của cơ thắt thực quản dưới ^[4], ^[1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản mạn tính hoặc có biến chứng viêm trợt thực quản cần tuyệt đối tránh thói quen ăn nhẹ bánh trung thu vào ban đêm ^[1], ^[5]. Sự trào ngược dịch axit và dịch mật trong lúc ngủ có thể khiến tổn thương niêm mạc tiến triển nặng hơn ^[1].

Bên cạnh đó, những người thừa cân, béo phì (đặc biệt là béo bụng) và người có thói quen hút thuốc lá cần cảnh giác cao độ ^[8], ^[6]. Khảo sát cho thấy bệnh nhân hút thuốc lá có tỷ lệ xuất hiện triệu chứng ban đêm cao hơn đáng kể so với triệu chứng ban ngày (28% so với 23%, p = 0,0053) ^[6]. Tình trạng thừa cân và béo bụng vốn đã tạo áp lực thường trực lên ổ bụng và thúc đẩy trào ngược phát triển ^[8], ^[2]. Những bệnh nhân có kèm tình trạng thoát vị hoành (hiatal hernia) cũng là nhóm nguy cơ cao, vì thoát vị hoành tạo điều kiện cho rối loạn chức năng van thực quản tiến triển nhanh hơn ^[1]. Khi người bệnh có triệu chứng dai dẳng hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có lộ trình kiểm soát tối ưu.

Gợi ý thưởng thức an toàn và điều chỉnh lối sống

Để vừa giữ được không khí lễ hội vừa bảo vệ đường tiêu hóa, việc thay đổi thời điểm và phương pháp ăn uống đóng vai trò then chốt:

• Thời điểm tiêu thụ: Thay vì ăn bánh trung thu vào bữa phụ đêm hoặc sát giờ đi ngủ, hãy thưởng thức bánh vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn chính vào buổi sáng hoặc buổi trưa. Người bệnh trào ngược nên kết thúc bữa ăn cuối cùng cách giờ đi ngủ tối thiểu 2 đến 3 tiếng để dạ dày có đủ thời gian làm rỗng một phần thức ăn ^[1], ^[3].
• Kiểm soát khẩu phần: Chỉ nên ăn một phần nhỏ (khoảng 1/8 đến 1/4 chiếc bánh) trong một lần, tránh ăn lượng lớn một lúc nhằm hạn chế tình trạng quá tải thể tích dạ dày ^[3].
• Lựa chọn thành phần: Ưu tiên chọn các loại bánh giảm ngọt, sử dụng ít dầu mỡ, hạn chế tối đa các loại nhân thập cẩm nhiều mỡ phần hoặc xúc xích lạp xưởng giàu chất béo bão hòa ^[2].
• Tư thế khi ngủ: Với những người hay bị ợ nóng về đêm, y văn khuyến cáo nên nâng cao đầu giường khi nằm ngửa và ưu tiên nằm nghiêng về bên trái ^[8]. Tư thế nằm nghiêng trái và nâng cao đầu giường đã được chứng minh giúp làm giảm rõ rệt các triệu chứng trào ngược ban đêm ^[8].
• Thói quen vận động: Duy trì thói quen tập luyện thể chất ở mức độ đều đặn, nhẹ nhàng đến vừa phải giúp cải thiện triệu chứng trào ngược; cần tránh các hoạt động gắng sức quá mức ngay sau khi ăn vì có thể làm khởi phát bệnh ^[8].

Thưởng thức bánh trung thu là nét đẹp văn hóa, nhưng việc lắng nghe cơ thể và lựa chọn thời điểm tiêu thụ khoa học sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa. Giữ khẩu phần vừa phải vào ban ngày, tránh xa bữa ăn khuya nhiều đường béo và duy trì tư thế ngủ hợp lý là chìa khóa vàng giúp bạn có một mùa đoàn viên trọn vẹn mà không bị cơn trào ngược làm phiền ^[8], ^[1], ^[2].