Người đang uống thuốc tây trị bệnh mạn tính có nên dùng kèm đào tiên?

Nhiều người cao tuổi hoặc mắc các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, mỡ máu, trầm cảm hay đái tháo đường thường truyền tai nhau cách dùng các loại thảo dược dân gian để bồi bổ sức khỏe. Trong đó, quả đào tiên (còn gọi là quả trường sinh) hay được dùng dưới dạng ngâm rượu, nấu nước uống hoặc cô đặc thành cao với hy vọng tăng cường đề kháng và trị nhức mỏi.

Tuy nhiên, người đang uống thuốc tây trị bệnh mạn tính tuyệt đối không nên tự ý dùng kèm đào tiên. Việc kết hợp tùy tiện các loại thảo dược với thuốc điều trị có thể dẫn đến tương tác thuốc nghiêm trọng thông qua việc tác động vào hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan, làm tăng độc tính hoặc làm mất hiệu lực của thuốc cứu mạng ^[1].

Hiểu lầm phổ biến: Đồ thiên nhiên luôn lành tính khi uống chung thuốc tây

Nhiều người bệnh giữ quan niệm sai lầm rằng các loại thảo dược, cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng song song với thuốc bác sĩ kê đơn để "hỗ trợ nhanh khỏi bệnh". Trên thực tế, thảo dược chứa hàng trăm hoạt chất sinh học phức tạp mà khi đi vào cơ thể, chúng phải được chuyển hóa bởi chính các hệ thống enzyme gan tương tự như thuốc tây ^[2].

Hiện tượng tương tác giữa thảo dược và thuốc xảy ra phổ biến vì hầu như mọi loại thuốc điều trị đều phải đi qua các enzyme chuyển hóa ^[2]. Khi một dược chất tự nhiên kìm hãm hoạt động của enzyme, lượng thuốc tây tồn đọng lại trong máu sẽ tăng cao vượt mức kiểm soát, dễ dẫn đến ngộ độc và phản ứng phụ nguy hiểm ^[1].

Hệ enzyme Cytochrome P450: "Trạm hải quan" chuyển hóa thuốc của cơ thể

Để hiểu vì sao thảo dược hay đào tiên có thể gây hại khi uống cùng thuốc tây, cần biết đến vai trò của hệ enzyme Cytochrome P450 trong cơ thể. Cytochrome P450 là một họ các isoenzyme chịu trách nhiệm chính trong quá trình biến đổi sinh học của phần lớn các loại thuốc ^[1]. Chúng hoạt động như một hệ thống trạm kiểm soát, có nhiệm vụ kích hoạt hoặc bất hoạt và đào thải các phân tử thuốc ra khỏi cơ thể ^[3].

Dù họ enzyme này có hơn 50 loại khác nhau, chỉ có 6 enzyme chủ chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% lượng thuốc đang được sử dụng hiện nay ^[4]. Trong số đó, hai enzyme quan trọng hàng đầu là CYP3A4 và CYP2D6 ^[4]. Mức độ hoạt động và sự biểu hiện của các Cytochrome P450 chịu ảnh hưởng từ rất nhiều yếu tố, bao gồm độ tuổi, giới tính, yếu tố di truyền, chế độ ăn uống và sự tương tác giữa nhiều hoạt chất dùng đồng thời ^[3].

Cơ chế tương tác: Nguy cơ ngộ độc khi enzyme bị ức chế

Khi một hợp chất từ thảo dược hoặc thuốc khác ức chế hoạt động của enzyme Cytochrome P450, quá trình phân hủy thuốc bị chậm lại rõ rệt [2, 4]. Việc ức chế chuyển hóa qua trung gian Cytochrome P450 bởi một chất dùng kèm là một trong những nguyên nhân chính gây ra tương tác thuốc bất lợi ở người ^[5].

Nếu enzyme bị ức chế, nồng độ của các loại thuốc dùng kèm trong huyết tương có thể tăng vọt bất thường ^[6]. Hệ quả là người bệnh phải đối mặt với nguy cơ quá liều, ngộ độc thuốc và gia tăng các tác dụng phụ nghiêm trọng ^[1]. Ngược lại, nếu một hoạt chất gây kích thích (cảm ứng) enzyme hoạt động quá mức, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh trước khi kịp đến vị trí đích để phát huy tác dụng điều trị, dẫn đến hiện tượng kháng thuốc hoặc thất bại trong điều trị [5, 8].

Nghiên cứu khoa học: Hoạt chất tự nhiên tác động mạnh tới Cytochrome P450

Tương tác thuốc qua hệ Cytochrome P450 đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu sâu rộng trong phòng thí nghiệm và lâm sàng:

Một tổng quan nghiên cứu quốc tế từ năm 1966 đến năm 1995 đã đánh giá bằng chứng ức chế Cytochrome P450 trên cả mô hình ống nghiệm (in vitro) lẫn thử nghiệm dược động học trên người (in vivo) ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm thuốc chống trầm cảm ức chế các enzyme Cytochrome P450 khác nhau ^[6]. Chẳng hạn, CYP1A2 bị ức chế bởi fluvoxamine, gây tương tác với theophylline và clozapine ^[6]. CYP2D6 bị ức chế mạnh bởi fluoxetine, norfluoxetine, sertraline và paroxetine, làm tăng mạnh nồng độ desipramine và nortriptyline trong huyết tương ^[6]. Trong khi đó, enzyme CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa các thuốc như terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam và triazolam; nồng độ các thuốc này đều tăng vọt khi dùng chung với các chất ức chế ^[6]. Giới hạn của nghiên cứu là các đối tượng có kiểu hình chuyển hóa gen khác nhau có thể phản ứng khác nhau ^[6].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 đã sử dụng phương pháp điện hóa sinh học để đo lường trực tiếp sự ức chế trên enzyme người CYP3A4 được cố định trên điện cực carbon thủy tinh ^[5]. Nghiên cứu đo lường sự ức chế quá trình chuyển hóa chất nền erythromycin dưới sự hiện diện của các chất ức chế đã biết gồm ketoconazole, cimetidine và diclofenac, thu được giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 135 nM, 80 µM và 311 µM ^[5]. Đáng chú ý, nghiên cứu còn phát hiện hiện tượng tương tác dị lập thể: khi có mặt quinidine, quá trình 5-hydroxyl hóa diclofenac bị kích thích, làm tăng gấp đôi hiệu lực ức chế và kéo nồng độ IC50 của diclofenac từ 311 µM xuống còn 157 µM ^[5]. Giới hạn của nghiên cứu này là mô hình thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ mọi biến số phức tạp của cơ thể người sống ^[5].

Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2022 về năng lực ức chế enzyme tự nhiên đã chỉ ra rằng các chiết xuất thảo mộc và hợp chất tự nhiên như quercetin, thymoquinone, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã được chứng minh là các chất ức chế nhiều enzyme thuộc họ CYP ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải ứng dụng các mô hình tính toán lượng tử và hóa học trên máy tính để dự đoán chính xác cách thức các thành phần thảo dược gắn kết vào vị trí hoạt động của Cytochrome P450, bởi vì tương tác giữa thảo dược và thuốc có thể xảy ra với hầu như mọi dược phẩm ^[2].

Nhóm thuốc mạn tính nào dễ gặp nguy hiểm nhất?

Hệ enzyme gan xử lý đại đa số các thuốc điều trị hàng ngày. Sự can thiệp vào hoạt động của Cytochrome P450 thường gây ra tương tác đặc biệt nguy hiểm với các nhóm thuốc có khoảng điều trị hẹp ^[4]:

• Thuốc chống đông máu (Warfarin): Rất nhạy cảm với các enzyme CYP; nếu bị tương tác làm tăng nồng độ, nguy cơ chảy máu ồ ạt có thể đe dọa tính mạng ^[4].
• Thuốc tim mạch và huyết áp: Bao gồm nhóm chẹn beta và các thuốc chuyển hóa qua CYP2D6 hoặc CYP3A4 ^[4].
• Thuốc hạ mỡ máu (nhóm statin): Tương tác với Cytochrome P450 thường liên quan đến nhóm thuốc này, có thể làm tăng tích lũy thuốc dẫn đến tổn thương cơ hoặc gan ^[4].
• Thuốc chống động kinh và an thần: Như carbamazepine, phenytoin, diazepam, alprazolam; tương tác có thể gây ngủ sâu, ngộ độc thần kinh [1, 5].
• Thuốc chống trầm cảm: Nồng độ thuốc có thể thay đổi mạnh khi enzyme bị ức chế, dẫn đến rối loạn tâm thần hoặc độc tính tim mạch [1, 5].

Ai nên tuyệt đối thận trọng khi dùng đào tiên và thảo dược?

Những người đang phải dùng nhiều loại thuốc đồng thời (đa thuốc) cho các bệnh lý mạn tính cần hết sức cẩn trọng trước bất kỳ thảo dược lạ nào ^[7]. Khi điều trị nhiều bệnh cùng lúc, nguy cơ xảy ra tương tác qua enzyme gan tăng lên gấp bội, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc phát sinh phản ứng độc hại ^[7].

Bệnh nhân mắc các bệnh chuyển hóa, bệnh nhân ung thư hoặc người cao tuổi có chức năng gan suy giảm cũng là đối tượng rủi ro cao [6, 8]. Sự biến thiên di truyền (đa hình gen) ở các enzyme Cytochrome P450 giữa các cá nhân cũng khiến mức độ đáp ứng và rủi ro ngộ độc thuốc trở nên khó lường ^[4]. Việc dùng thêm nước sắc hay rượu ngâm đào tiên mà không thông qua bác sĩ có thể làm đảo lộn hoàn toàn phác đồ điều trị ổn định bấy lâu.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Để bảo đảm an toàn tính mạng khi đang điều trị bệnh mạn tính, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa thiết thực:

Trước hết, không tự ý dùng kèm các bài thuốc dân gian, nước ngâm, cao đào tiên hay bất kỳ loại thảo dược không rõ thành phần nào cùng thời điểm với thuốc kê đơn ^[8]. Việc tương tác thuốc trong thực tế hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu có sự cảnh giác của người bệnh và sự can thiệp kịp thời từ thầy thuốc ^[8].

Thứ hai, luôn mang theo danh sách đầy đủ tất cả các loại thuốc điều trị, thực phẩm chức năng và thảo dược đang sử dụng để thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ [3, 4]. Khi bác sĩ nhận biết được các hoạt chất can thiệp vào enzyme gan dưới dạng cơ chất, chất ức chế hay chất cảm ứng, họ có thể tiên lượng sớm các nguy cơ, đổi thuốc an toàn hoặc điều chỉnh liều lượng kịp thời để hạn chế biến cố bất lợi [3, 4].

Đào tiên có thể là một vị thuốc dân gian trong y học cổ truyền, nhưng việc kết hợp với y học hiện đại đòi hỏi sự hiểu biết khoa học khắt khe. Người mắc bệnh mạn tính tuyệt đối không đánh cược sức khỏe bằng cách tự ý dùng thảo dược khi chưa có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.