Uống rượu ngâm đào tiên mỗi ngày có gây hại gan?

Nhiều gia đình Việt Nam thường có thói quen ngâm các loại quả dại, cây cỏ vào rượu trắng để làm rượu thuốc uống bồi bổ mỗi ngày. Trong số đó, quả đào tiên (tên khoa học là Crescentia cujete) là một nguyên liệu quen thuộc, thường được truyền tai nhau về khả năng thanh nhiệt, dưỡng sinh và chữa bách bệnh. Tuy nhiên, việc uống rượu ngâm đào tiên hàng ngày có thực sự tốt hay đang âm thầm gây độc cho gan và thận lại là vấn đề khiến nhiều người hoang mang.

Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Việc uống rượu ngâm đào tiên mỗi ngày tiềm ẩn nguy cơ cao gây hại cho tế bào gan và thận. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn khi dung nạp lâu dài đào tiên ngâm rượu trên cơ thể người. Ngược lại, nồng độ cồn kết hợp với các hoạt chất sinh học chưa được kiểm soát độc tính có thể gây quá tải chuyển hóa và tổn thương tế bào.

Thói quen ngâm rượu đào tiên và những lời đồn truyền miệng

Quả đào tiên có hình cầu tròn, vỏ ngoài cứng và lớp cơm thịt dạng thạch bên trong ^[1]. Trong kinh nghiệm dân gian, nước sắc từ quả đào tiên từng được sử dụng để điều trị một số chứng bệnh như tiêu chảy, đau dạ dày, cảm lạnh, viêm phế quản, ho, hen suyễn và viêm niệu đạo ^[2]. Dân gian cũng dùng lá đào tiên để đắp trị khối u, vết tụ máu hay hỗ trợ bệnh tăng huyết áp ^[2].

Chính từ những ứng dụng cổ truyền này, nhiều người lầm tưởng rằng việc đem quả đào tiên phơi khô hoặc dùng tươi ngâm cùng rượu mạnh uống mỗi ngày sẽ giúp tăng cường sức khỏe, bổ gan thận và kéo dài tuổi thọ. Đây là sự ngộ nhận nguy hiểm bởi kinh nghiệm lưu truyền không đồng nghĩa với bằng chứng an toàn độc học. Khi chuyển dạng dùng từ nước sắc thảo dược thông thường sang ngâm rượu nồng độ cao, đặc tính chiết xuất của dược liệu bị biến đổi hoàn toàn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần quả đào tiên?

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân tích chi tiết các thành phần bên trong quả và các bộ phận của cây đào tiên (Crescentia cujete). Trong một nghiên cứu chiết xuất cơm quả đào tiên bằng cồn ethanol và phân đoạn ethyl acetate, các nhà khoa học đã phân lập được hai hợp chất chính là axit cinnamic (cinnamic acid) và axit benzoic (benzoic acid) ^[1].

Thử nghiệm đánh giá hoạt tính sinh học cho thấy phân đoạn ethyl acetate chiết từ cơm quả đào tiên có tác dụng tiêu diệt ấu trùng ve bò (Rhipicephalus microplus), làm chết 100% ấu trùng ở nồng độ 10% với nồng độ gây chết một nửa LC50 là 5,9% ^[1]. Riêng hợp chất axit cinnamic phân lập được cũng gây chết 63,0% ấu trùng với chỉ số LC50 là 6,6% ở cùng nồng độ và thời gian thử nghiệm ^[1].

Bên cạnh hoạt tính trên côn trùng, các bộ phận của cây đào tiên cũng được ghi nhận có chứa tổng hàm lượng hợp chất phenolic và flavonoid đáng kể ^[2]. Trong thử nghiệm in vitro kiểm tra tính kháng viêm bằng phương pháp ổn định màng hồng cầu người, dịch chiết thô ethanol từ lá và vỏ thân đào tiên ở nồng độ 1,0 mg/ml giúp bảo vệ màng tế bào lần lượt là 53,86% và 61,85%, trong khi phân đoạn chloroform đạt 48,74 ± 0,56% và 43,55 ± 6,20% so với chất đối chiếu aspirin ở nồng độ 0,10 mg/ml đạt 75,81% ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này cũng thể hiện khả năng kháng khuẩn đối với vi khuẩn Escherichia coli và Staphylococcus aureus ^[2].

Nguy cơ độc tính tế bào khi sử dụng đào tiên nồng độ cao

Mặc dù có một số hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn nhất định trong ống nghiệm, đào tiên lại bộc lộ dấu hiệu gây độc tế bào khi tăng nồng độ chiết xuất. Một tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2021 đã tổng hợp các nghiên cứu dược lý và độc học của loài cây này ^[3].

Cụ thể, quả đào tiên ở liều 200 và 400 mg/kg thể hiện khả năng ức chế độc tính nọc rắn Vipera russelli in vitro, giúp tỷ lệ sống sót đạt lần lượt 83% và 100% trước liều độc 2LD50, và đạt 50% cùng 83% trước liều độc 3LD50 ^[3]. Khi thử nghiệm in vivo tiêm màng bụng dịch chiết cồn vào chuột bị nhiễm nọc rắn, liều 400 mg/kg giúp chuột đạt tỷ lệ sống sót 66% ở mức 2LD50 và 50% ở mức 3LD50 ^[3]. Chiết xuất mỡ từ cồn và ethyl acetate của cây cũng cho thấy tác dụng làm lành vết thương trên da chuột Albino trong thử nghiệm kéo dài 15 ngày ^[3].

Tuy nhiên, khi đánh giá khả năng bảo vệ tế bào thần kinh của chiết xuất lá đào tiên trên dòng tế bào u nguyên bào thần kinh SH-SY5Y bị gây độc bởi MPTP, các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng đáng lo ngại ^[3]. Phép thử Trypan blue exclusion assay chỉ ra rằng khả năng sống sót của tế bào bị suy giảm rõ rệt khi nồng độ dịch chiết tăng lên ^[3]. Dù chiết xuất thể hiện hoạt tính ức chế độc chất MPP+ với IC50 là 159,29 microg/mL ở thử nghiệm MTT và 162,50 microg/mL ở thử nghiệm SRB, tác giả công trình nghiên cứu vẫn nhấn mạnh cần phải thực hiện thêm các nghiên cứu độc tính chuyên sâu trên mô hình động vật trước khi nghĩ tới việc ứng dụng điều trị ^[3]. Điều này cho thấy hoạt chất tự nhiên trong đào tiên có biên độ an toàn hẹp và có thể chuyển thành chất độc tế bào khi dùng liều cao hoặc tích lũy kéo dài.

Gánh nặng kép đối với gan và thận từ rượu ngâm

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất lạ và chất độc đi vào cơ thể, trong khi thận đảm nhận việc lọc và đào thải các sản phẩm phụ qua nước tiểu. Khi người dân tự ý ngâm đào tiên trong rượu trắng và uống hàng ngày, hệ thống bài tiết phải đối mặt với gánh nặng chuyển hóa kép.

Thứ nhất, bản thân ethanol có trong rượu đã là một tác nhân gây độc tế bào gan trực tiếp đã được y học xác lập rõ ràng. Việc uống rượu đều đặn mỗi ngày làm cạn kiệt nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên nội sinh của tế bào gan, gây tích tụ mỡ và kích hoạt phản ứng viêm hoại tử nhu mô gan.

Thứ hai, dung môi cồn ethanol có khả năng chiết xuất rất mạnh các hoạt chất hữu cơ, tinh dầu, axit hữu cơ như axit benzoic và axit cinnamic từ quả đào tiên ^[1]. Khi ngâm lâu ngày, các chất này hòa tan vào rượu với nồng độ khó kiểm soát. Uống một lượng rượu thuốc chưa chuẩn hóa đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể một hỗn hợp phức tạp. Gan phải làm việc quá công suất để khử độc các phân tử lạ, còn thận phải liên tục tăng áp lực lọc để bài tiết. Nguy cơ thoái hóa mỡ, suy giảm chức năng tế bào gan và tổn thương vi cầu thận là hoàn toàn có thể xảy ra.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng rượu ngâm thảo dược

Nhiều người thường cho rằng cứ thảo dược tự nhiên, cây cỏ mọc hoang dã thì hoàn toàn lành tính và "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng dẫn đến nhiều trường hợp ngộ độc đáng tiếc.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "rượu thuốc uống mỗi ngày một ly mới phát huy tác dụng". Cần lưu ý rằng khái niệm "liều lượng" trong y học hiện đại được tính toán rất khắt khe dựa trên cân nặng, nồng độ hoạt chất và thử nghiệm an toàn độc học. Rượu đào tiên tự ngâm tại nhà hoàn toàn không có tiêu chuẩn về hàm lượng, độ tuổi quả hay thời gian ngâm. Việc uống hàng ngày khiến độc chất tích lũy theo thời gian thay vì mang lại lợi ích.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng rượu ngâm giúp bảo quản và tăng dược tính của đào tiên. Thực tế, cồn có thể làm biến đổi cấu trúc protein, thúc đẩy phân giải một số chất thành các dẫn xuất độc hại hơn đối với màng tế bào.

Những ai tuyệt đối nên thận trọng và tránh dùng?

Dựa trên các cảnh báo về độc tính tế bào và gánh nặng chuyển hóa, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên sử dụng rượu ngâm đào tiên:

Người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan: Tế bào gan ở nhóm người này vốn đã bị tổn thương, việc tiếp nhận thêm ethanol và dịch chiết đào tiên có thể thúc đẩy nhanh quá trình xơ hóa và suy gan cấp trên nền mạn.

Người suy giảm chức năng thận hoặc viêm cầu thận: Quá trình đào thải các chất chuyển hóa qua đường tiểu sẽ gây quá tải cho các nephron, làm tăng creatinin máu và khiến bệnh thận tiến triển nặng hơn.

Người mắc bệnh tim mạch, huyết áp cao, đái tháo đường: Nồng độ cồn và các hoạt chất sinh học chưa rõ tương tác thuốc có thể làm mất ổn định huyết áp và gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị mạn tính.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em: Tuyệt đối không được sử dụng các loại rượu ngâm cây cỏ do độc tính đối với sự phát triển thần kinh và khả năng đào thải non nớt của cơ thể.

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Để bảo vệ chức năng gan và thận, người tiêu dùng nên loại bỏ thói quen uống rượu ngâm cây cỏ truyền miệng mỗi ngày. Nếu có quả đào tiên trong vườn nhà, chỉ nên sử dụng theo các phương pháp chế biến truyền thống đã được ghi nhận như nấu nước uống loãng trong thời gian ngắn và theo dõi phản ứng cơ thể, tuyệt đối không lạm dụng kéo dài ^[2].

Không nên tự ý thu hái hay kết hợp quả đào tiên cùng các loại rễ cây, động vật khác để ngâm rượu nồng độ cao. Khi có nhu cầu điều trị bất kỳ chứng bệnh nào về tiêu hóa, hô hấp hay xương khớp, cần đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và kê đơn bài thuốc chuẩn hóa.

Đối với những người đã có thói quen uống rượu ngâm đào tiên trong thời gian dài, nên chủ động dừng lại và đến bệnh viện kiểm tra các chỉ số men gan (AST, ALT, GGT), bilirubin cũng như chức năng thận (ure, creatinin). Việc phát hiện sớm tổn thương tế bào gan thận sẽ giúp quá trình hồi phục diễn ra hiệu quả hơn.

Rượu ngâm quả đào tiên hoàn toàn không phải là thần dược trường thọ như những lời đồn thổi dân gian. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy dịch chiết loài cây này có thể làm suy giảm sức sống tế bào khi tăng nồng độ, kết hợp cùng độc tính vốn có của cồn sẽ tạo nên rủi ro lớn cho gan và thận ^[3]. Lối sống khoa học, hạn chế rượu bia và thăm khám định kỳ luôn là giải pháp an toàn nhất để duy trì một lá gan khỏe mạnh.