Dị ứng trứng là một trong những dạng dị ứng thực phẩm phổ biến nhất ở trẻ nhỏ [1]. Khi trẻ được chẩn đoán dị ứng trứng, nhiều phụ huynh thường mang tâm lý lo lắng và băn khoăn liệu con mình có thể tiêm các loại vắc xin được nuôi cấy trên phôi gà như vắc xin phòng sởi hay vắc xin cúm mùa hay không.

Nhiều bằng chứng khoa học và khuyến cáo y tế quốc tế đã khẳng định người có tiền sử dị ứng trứng, kể cả trường hợp từng phản ứng nặng, vẫn có thể tiêm phòng an toàn các vắc xin này [2]. Việc hiểu rõ bản chất công nghệ sản xuất vắc xin cũng như quy trình theo dõi y khoa sẽ giúp người dân an tâm tiếp cận miễn dịch đầy đủ mà không bỏ lỡ cơ hội phòng bệnh nguy hiểm.

Nỗi lo vắc xin phôi gà ở người dị ứng trứng

Dị ứng thực phẩm hiện nay là một vấn đề sức khỏe đang gia tăng, trong đó dị ứng trứng gà chiếm tỷ lệ cao hàng đầu ở lứa tuổi trẻ em [1]. Tình trạng này khiến nhiều gia đình có phản xạ thận trọng quá mức đối với mọi sản phẩm y tế có liên quan đến gia cầm hay phôi trứng.

Cùng lúc đó, các khuyến cáo tiêm chủng vắc xin phối hợp sởi - quai bị - rubella (MMR) và vắc xin cúm mùa ngày càng được mở rộng qua từng năm [1]. Việc gia tăng chỉ định tiêm chủng dẫn tới khả năng tiếp xúc của những người dị ứng trứng với các loại vắc xin này ngày một lớn hơn [1].

Trong quá khứ, tại một số quốc gia như Tây Ban Nha, dị ứng trứng từng bị coi là một chống chỉ định đối với các loại vắc xin nuôi cấy trên nguyên bào sợi phôi gà [3]. Quan niệm cũ này bắt nguồn từ mối lo ngại lý thuyết rằng protein trứng còn sót lại có thể kích hoạt sốc phản vệ nguy hiểm ở người mẫn cảm [4].

Trước đây, người bệnh dị ứng trứng từng được dùng một loại vắc xin thay thế nuôi cấy trên tế bào lưỡng bội của người [3]. Tuy nhiên, các chế phẩm nuôi cấy tế bào người hoặc tế bào côn trùng hiện không được phê duyệt sử dụng cho trẻ em, và một số dòng vắc xin thay thế trước kia cũng đã ngừng sản xuất trên thị trường [3] [5]. Do đó, việc xác định độ an toàn của các vắc xin thông thường là vấn đề cấp thiết [3].

Vắc xin sởi - quai bị - rubella: Lượng kháng nguyên gần như bằng không

Đối với vắc xin phối hợp sởi - quai bị - rubella (MMR), thành phần virus sởi và quai bị giảm độc lực được nuôi cấy trong các tế bào nguyên bào sợi phôi gà [4] [6]. Quy trình nuôi cấy mô này khác biệt hoàn toàn với việc nuôi cấy trực tiếp trong lòng trắng hay lòng đỏ của trứng gà.

Các phân tích chuyên sâu cho thấy vắc xin MMR chỉ chứa một lượng cực nhỏ đến mức không đáng kể protein của trứng [7]. Do nồng độ protein tồn dư gần như bằng không, vắc xin này mang lại nguy cơ sốc phản vệ rất thấp đối với trẻ bị dị ứng trứng ở mức độ nhẹ cũng như mức độ nặng [7].

Nghiên cứu miễn dịch học bằng kỹ thuật thấm tách protein SDS-PAGE đã phân tích huyết thanh của các bệnh nhân dị ứng trứng để kiểm tra khả năng nhận diện dị nguyên [6]. Kết quả chỉ ra không có dải protein nào tương ứng với protein trứng được phát hiện trong chế phẩm vắc xin [6]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng trong vắc xin MMR không có lượng protein trứng đủ để phát hiện nhằm tạo ra phản ứng dị ứng qua trung gian kháng thể IgE [6].

Hơn nữa, các nhà khoa học đã xác định rằng phần lớn phản ứng phản vệ hiếm gặp xảy ra sau khi tiêm vắc xin MMR thường xuất phát từ dị ứng với gelatin [2]. Đa số các phản ứng quá mẫn sau tiêm chủng loại vắc xin này thực chất do những thành phần khác cấu tạo nên vắc xin gây ra, chứ không phải do protein của trứng [7].

Nghiên cứu thực tế về độ an toàn của vắc xin sởi

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được triển khai qua các thập kỷ để đánh giá phản ứng thực tế của trẻ dị ứng trứng đối với vắc xin MMR [2]. Một nghiên cứu thực hiện trên 54 trẻ chưa từng tiêm chủng nhưng đã được xác định chắc chắn dị ứng trứng qua xét nghiệm lẩy da và thử thách ăn uống [4]. Độ tuổi trung bình của nhóm trẻ này là 18,5 tháng [4].

Trong số 54 trẻ tham gia, có 26 trẻ có tiền sử sốc phản vệ rõ ràng sau khi ăn trứng, 22 trẻ xác nhận qua thử nghiệm thức ăn mù đôi và 6 trẻ có phản ứng dị ứng gần đây [4]. Tất cả 54 trẻ sau đó đều được tiêm một liều vắc xin MMR duy nhất qua đường dưới da với thể tích 0,5 ml, và kết quả là không có bất kỳ trẻ nào gặp phản ứng bất lợi tức thì hay muộn [4].

Tại Bệnh viện Đại học Vall d'Hebron, một nghiên cứu quan sát tiến cứu từ tháng 3/2004 đến tháng 12/2005 đã đánh giá 140 bệnh nhân [8]. Trong số này có 106 trẻ tiêm mũi MMR đầu tiên và 34 trẻ tiêm mũi nhắc lại [8]. Đáng chú ý, 75,7% đối tượng có biểu hiện lâm sàng khi ăn trứng, bao gồm 7 ca phản ứng nặng với 6 ca suy hô hấp và 1 ca sốc phản vệ toàn thân [8].

Khi tiêm vắc xin MMR cho 121 trẻ, các bác sĩ không ghi nhận phản ứng bất lợi nghiêm trọng nào xảy ra trong 30 phút theo dõi, ngoài 17,8% trẻ có biểu hiện nhẹ tại chỗ tiêm [8]. Tại Đan Mạch, chương trình tiêm chủng nhi khoa cũng ghi nhận 32 bệnh nhân có cơ địa mẫn cảm với trứng gà không hề xuất hiện phản ứng bất lợi sau tiêm [2].

Một nghiên cứu khác tiêm một liều vắc xin MMR cho 40 trẻ dị ứng trứng từ tháng 11/2004 đến tháng 6/2005 cũng ghi nhận không có trường hợp nào xuất hiện phản ứng bất lợi [3]. Tương tự, một thử nghiệm trên 26 bệnh nhân dị ứng trứng được tiêm một liều vắc xin MMR duy nhất cũng không phát hiện bất kỳ phản ứng phụ nào [6].

Vắc xin cúm mùa: Nồng độ ovalbumin và sự đổi mới hướng dẫn

Khác với vắc xin sởi, virus cúm dùng sản xuất vắc xin thường được nuôi cấy trong dịch niệu nang của phôi trứng gà [7]. Do đó, sản phẩm thương mại cuối cùng có chứa một lượng protein trứng nhất định có thể đo đạc được [7].

Nồng độ ovalbumin (protein chính của trứng) trong vắc xin cúm có sự dao động [1] [7]. Một số tài liệu ghi nhận nồng độ này biến thiên từ 0,2 đến 42 mcg/mL tùy theo quy trình sản xuất [7]. Về mặt lý thuyết, việc tiêm vắc xin có chứa protein trứng có thể dẫn tới phản ứng toàn thân ở người có cơ địa dị ứng [5] [7].

Tuy vậy, các loại vắc xin cúm bất hoạt hiện đại (IIV) thường chỉ chứa hàm lượng ovalbumin rất thấp, dưới 0,12 mcg/mL [2]. Nhìn chung, hàm lượng ovalbumin trong vắc xin cúm thường ở mức dưới 1 mcg cho mỗi liều tiêm [5]. Giới chuyên môn khuyến cáo nên tránh những loại vắc xin có hàm lượng protein trứng vượt quá 1,2 mcg/mL cho người có tiền sử dị ứng [5].

Các nghiên cứu trước đây từng thử nghiệm tiêm vắc xin cúm theo phác đồ chia nhỏ liều tăng dần hoặc phác đồ hai liều cho người dị ứng trứng với chế phẩm chứa không quá 1,2 mcg protein trứng/mL [1] [7]. Các quy trình này cho thấy người bệnh dung nạp tốt và không ghi nhận các phản ứng tiêu cực [1] [7].

Dữ liệu từ các rà soát quy mô lớn về vắc xin cúm

Độ an toàn của vắc xin cúm đã được kiểm chứng trên hàng nghìn người dị ứng trứng qua nhiều thập kỷ [5]. Một tổng quan hệ thống phân tích 26 nghiên cứu trên 4.172 bệnh nhân dị ứng trứng, trong đó có 513 người từng bị phản ứng dị ứng nặng [2]. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng nào về hiện tượng sốc phản vệ liên quan đến việc tiêm vắc xin cúm [2].

Một rà soát mở rộng hơn trên 28 nghiên cứu với tổng cộng 4.315 đối tượng dị ứng trứng, bao gồm 656 người từng có tiền sử sốc phản vệ sau khi ăn trứng [2]. Kết quả theo dõi cho thấy không có phản ứng bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận sau khi tiêm phòng cúm [2].

Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu giai đoạn 1977 đến 2012 khẳng định tỷ lệ phản ứng dị ứng sau tiêm cúm ở người dị ứng trứng không khác biệt đáng kể so với nhóm chứng không dị ứng [5]. Nghiên cứu trong 10 năm trước đó ghi nhận tần suất phản ứng dị ứng nói chung với vắc xin cúm là 2,62% trên tổng số 6.532 đối tượng khảo sát [5].

Đối với vắc xin cúm sống giảm độc lực dùng đường xịt mũi (LAIV), nghiên cứu như SNIFFLE không phát hiện phản ứng toàn thân nào [2]. Tỷ lệ phản ứng nhẹ tự khỏi ở người dị ứng trứng khi dùng loại vắc xin xịt mũi này chỉ chiếm 1,6%, kể cả ở những người từng có tiền sử phản vệ với trứng [2]. Dựa trên các dữ liệu thực tế, khuyến cáo tiêm chủng tại Anh hiện không còn coi dị ứng trứng là chống chỉ định của vắc xin xịt mũi LAIV, trừ trường hợp người bệnh từng bị sốc phản vệ đe dọa tính mạng đòi hỏi phải điều trị hồi sức tích cực [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi tiêm chủng cho người dị ứng trứng

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là người bị dị ứng trứng bắt buộc phải làm xét nghiệm lẩy da với vắc xin trước khi quyết định tiêm phòng [5] [7]. Trên thực tế, thử nghiệm lẩy da với vắc xin MMR không có giá trị dự đoán chính xác khả năng xuất hiện phản ứng dị ứng [7].

Đối với vắc xin cúm, xét nghiệm lẩy da trực tiếp bằng vắc xin cũng có độ nhạy và độ đặc hiệu thấp, không mang lại nhiều giá trị lâm sàng [5]. Do đó, các quy trình xét nghiệm lẩy da vắc xin thường quy hiện nay không còn được khuyến khích áp dụng đại trà vì có thể gây đau đớn không cần thiết và làm trì hoãn lịch tiêm chủng [5].

Hiểu lầm thứ hai là người dị ứng trứng nên tuyệt đối tránh xa mọi loại vắc xin cúm [5]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ nhận định rằng nguy cơ từ việc bỏ lỡ tiêm phòng cúm và mắc bệnh nặng vượt trội hơn hẳn nguy cơ phản ứng dị ứng do chính vắc xin gây ra [5]. Vì vậy, cơ quan này khẳng định dị ứng trứng ở bất kỳ mức độ nghiêm trọng nào, kể cả từng bị sốc phản vệ, đều không phải là chống chỉ định của vắc xin cúm [5].

Ngoài ra, một số phản ứng quá mẫn hiếm gặp sau tiêm có thể bắt nguồn từ các chất khác như mủ cao su (latex) tự nhiên có trong nắp lọ hoặc pít-tông ống tiêm [7]. Tạp chất trong mủ cao su tự nhiên có thể gây dị ứng tiếp xúc hoặc sốc phản vệ, dù trường hợp phản vệ do dị ứng cao su sau tiêm chủng là cực kỳ hiếm gặp [7]. Việc sử dụng cao su tổng hợp không chứa tạp chất là giải pháp thay thế hiệu quả [7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và quy trình theo dõi

Mặc dù bằng chứng cho thấy vắc xin rất an toàn, việc phân loại mức độ dị ứng và chuẩn bị dự phòng y tế vẫn là nguyên tắc bắt buộc [5] [1]. Tất cả các trường hợp nghi ngờ dị ứng trứng nên được khai thác tiền sử cẩn thận trước khi thực hiện tiêm chủng [5].

Ở nhóm người chỉ có phản ứng nhẹ khi ăn trứng như nổi mày đay đơn thuần, việc tiêm vắc xin cúm và vắc xin MMR có thể tiến hành thuận lợi [5] [8]. Trẻ em thuộc nhóm này có thể được tiêm tại các phòng khám chăm sóc ban đầu hoặc trung tâm tiêm chủng thông thường [5].

Đối với những bệnh nhân có tiền sử sốc phản vệ nặng sau khi ăn trứng, việc tiêm vắc xin cần thận trọng hơn [1]. Các khuyến cáo chuyên môn đề xuất trường hợp từng có phản ứng phản vệ nghiêm trọng sau ăn trứng nên được tiêm chủng tại bệnh viện tuyến tham chiếu có đầy đủ chuyên khoa [1]. Khuyến cáo từ Anh cũng lưu ý trường hợp từng bị phản vệ đe dọa tính mạng phải nằm phòng hồi sức tích cực thì cần cân nhắc kỹ trước khi dùng vắc xin cúm sống giảm độc lực [2].

Về dạng bào chế, người có cơ địa dị ứng trứng nên ưu tiên sử dụng vắc xin cúm dạng tiêm bất hoạt hơn là dạng xịt mũi vì chế phẩm xịt mũi có thể chứa lượng ovalbumin cao hơn [5]. Người tiêm cũng nên tránh các chế phẩm vắc xin cúm có hàm lượng ovalbumin vượt ngưỡng 1,2 mcg/mL [5].

Áp dụng thực tế để đảm bảo tiêm phòng an toàn

Để việc tiêm chủng diễn ra an toàn, quy trình tổ chức tại cơ sở y tế đóng vai trò quyết định [5]. Bất kỳ cơ sở nào thực hiện tiêm vắc xin cho người có tiền sử dị ứng đều phải trang bị đầy đủ thuốc men và phương tiện cấp cứu hồi sức [5].

Thời gian theo dõi sau tiêm là yếu tố quan trọng cần tuân thủ [5] [8]. Sau khi tiêm vắc xin cúm hoặc MMR, người bệnh cần được giữ lại theo dõi sát sao tại chỗ trong khoảng thời gian từ 30 phút đến 60 phút để kịp thời xử trí nếu có dấu hiệu bất thường [5] [8].

Trước khi tiêm, phụ huynh hoặc người tiêm chủng cần chủ động thông báo rõ ràng cho nhân viên y tế về tiền sử dị ứng thức ăn, mức độ biểu hiện và các can thiệp y tế từng áp dụng. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng sức khỏe tổng thể và lựa chọn sản phẩm vắc xin có hàm lượng ovalbumin đạt chuẩn an toàn dưới 1 mcg/liều [5].

Tiêm chủng là biện pháp bảo vệ sức khỏe thiết yếu, và tiền sử dị ứng trứng không nên trở thành rào cản khiến trẻ em hay người lớn mất đi cơ hội phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm [5]. Khi thực hiện tiêm đúng quy trình tại các cơ sở y tế đủ điều kiện, người dị ứng trứng hoàn toàn có thể yên tâm tiếp nhận vắc xin an toàn [2] [5].