Người mỡ máu cao nên chọn loại omega-3 có tỷ lệ EPA và DHA như thế nào?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm mỡ máu với chỉ số triglyceride tăng vọt thường vội vã tìm mua các loại viên dầu cá omega-3. Tuy nhiên, đứng trước vô vàn sản phẩm trên thị trường với đủ loại tỷ lệ eicosapentaenoic acid (EPA) và docosahexaenoic acid (DHA) khác nhau, đa số người tiêu dùng rơi vào bối rối. Liệu nên chọn sản phẩm thuần EPA, ưu tiên DHA, hay phối hợp cả hai theo tỷ lệ nào mới mang lại hiệu quả hạ mỡ máu thực sự?

Thực tế y khoa cho thấy, cả EPA và DHA đều có khả năng hạ triglyceride máu tương đương nhau khi dùng ở liều điều trị ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, điểm mấu chốt quyết định việc bạn nên chọn loại omega-3 nào lại nằm ở chỉ số LDL-cholesterol (loại cholesterol "xấu" gây xơ vữa) đi kèm: nếu bạn chỉ tăng triglyceride đơn thuần, dạng phối hợp EPA và DHA là lựa chọn tốt; nhưng nếu bạn vừa có triglyceride rất cao vừa cần kiểm soát chặt chẽ LDL-cholesterol, chế phẩm chứa EPA tinh khiết là hướng đi tối ưu để tránh làm tăng thêm chỉ số LDL-cholesterol ^[3], ^[2].

Cơ chế hạ triglyceride: EPA và DHA hoạt động như thế nào trong cơ thể?

Để hiểu vì sao cần cân nhắc giữa hai loại acid béo này, trước hết cần nhìn vào cách thức chuyển hóa của chúng trong cơ thể người. Cả EPA và DHA đều thuộc nhóm acid béo không bão hòa đa chuỗi dài n-3 (n-3 PUFA), nhưng chúng có sự phân bố tại các mô và cơ quan đích hoàn toàn khác biệt ^[4]. Trong cơ thể người, DHA từ chế độ ăn có thể chuyển đổi ngược thành EPA, nhưng quá trình tổng hợp ngược lại từ EPA sang DHA thì không xảy ra ^[1].

Về mặt sinh hóa, DHA được ưu tiên ester hóa thành triglyceride, trong khi EPA được phân bổ đồng đều hơn vào triglyceride, cholesterol ester và phospholipid ^[1]. Chính việc DHA ưu tiên gắn kết vào triglyceride giải thích vì sao tốc độ luân chuyển của DHA trong huyết tương diễn ra nhanh hơn so với EPA ^[1]. Dù vậy, tác dụng chung nổi bật nhất của cả hai hoạt chất là làm giảm nồng độ triglyceride huyết thanh ở cả trạng thái nhịn ăn và sau bữa ăn ^[1].

Cơ chế chính giúp EPA và DHA hạ mỡ máu là làm giảm sản xuất hạt lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL-TG) tại gan ^[1]. Quá trình giảm sản xuất này không gây ra tình trạng ứ đọng mỡ tại gan, mà nhiều khả năng bắt nguồn từ việc tăng cường oxy hóa acid béo tại các tế bào gan ^[1]. Bên cạnh đó, sau khi ăn, sự kết hợp giữa việc tăng hoạt tính của enzyme lipoprotein lipase và giảm nồng độ VLDL-TG giúp cơ thể dọn dẹp các hạt chylomicron nhanh hơn, từ đó hạ thấp lượng triglyceride tuần hoàn trong máu ^[1].

Điểm khác biệt chí mạng: Tác động lên chỉ số LDL-cholesterol

Dù cả hai thành phần đều hạ được triglyceride, sự khác biệt lớn nhất giữa EPA đơn độc và sản phẩm kết hợp EPA cùng DHA lại nằm ở tác động tới nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C) ^[3], ^[2]. Điều này đặc biệt có ý nghĩa lâm sàng với người có nguy cơ tim mạch hoặc mỡ máu hỗn hợp.

Khi áp dụng liều cao 4 g mỗi ngày ở bệnh nhân có mức triglyceride máu rất cao (từ 500 mg/dL trở lên), các chế phẩm phối hợp EPA và DHA dù giảm được từ 30% triglyceride trở lên nhưng lại thường đi kèm với việc làm tăng nồng độ LDL-C ^[2]. Trái lại, chế phẩm chứa EPA tinh khiết (không chứa DHA) đã được chứng minh là không làm tăng chỉ số LDL-C ở nhóm đối tượng này ^[3], ^[2].

Cụ thể, hoạt chất icosapent ethyl là dạng ethyl ester có độ tinh khiết cao của EPA (chứa từ 96% trở lên) mà không chứa DHA ^[3]. Trong thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3, việc sử dụng icosapent ethyl liều 4 g mỗi ngày đã giúp giảm trung vị triglyceride tới 33,1% so với giả dược nhưng hoàn toàn không làm tăng nồng độ LDL-C ^[3]. Chế phẩm này đã được phê duyệt tại Mỹ như một liệu pháp bổ trợ cùng chế độ ăn uống cho người trưởng thành bị tăng triglyceride nặng từ 500 mg/dL (tương đương 5,65 mmol/L) trở lên ^[3].

Đối với trường hợp tăng triglyceride ở mức trung bình (từ 200 đến 499 mg/dL), các báo cáo khoa học ghi nhận rằng việc dùng EPA phối hợp DHA hay dùng EPA đơn độc đều mang lại hiệu quả hạ triglyceride tương đương nhau và không làm gia tăng LDL-C, dù dùng đơn độc hay kết hợp với thuốc hạ mỡ máu nhóm statin ^[2].

Các bằng chứng nghiên cứu: Từng tỷ lệ mang lại kết quả ra sao?

Các nghiên cứu lâm sàng đã đối đầu trực tiếp các công thức omega-3 khác nhau nhằm tìm ra sự khác biệt trên các nhóm người bệnh cụ thể:

Thử nghiệm so sánh DHA đơn độc với DHA kết hợp EPA (công bố năm 2006) thực hiện trên 116 bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành có nồng độ triglyceride lớn hơn 200 mg/dL ^[5]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng 1000 mg DHA đơn độc (57 người) hoặc 1252 mg phối hợp DHA và EPA (59 người) mỗi ngày trong 8 tuần ^[5]. Kết quả cho thấy triglyceride giảm trung bình 21,8% ở nhóm dùng DHA đơn độc và giảm 18,3% ở nhóm phối hợp; sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê ^[5]. Tuy nhiên, tỷ lệ bệnh nhân đạt được mục tiêu triglyceride dưới 150 mg/dL ở nhóm DHA đơn độc cao hơn đáng kể so với nhóm phối hợp (24,6% so với 10,2%) ^[5]. Nghiên cứu kết luận rằng khi tính liều dựa trên DHA, không có sự khác biệt rõ rệt về khả năng hạ triglyceride giữa việc dùng DHA đơn thuần hay kết hợp DHA cùng EPA ^[5].

Thử nghiệm dài hạn DEFAT (công bố năm 2019) tiến hành trên bệnh nhân phẫu thuật tim có tăng triglyceride máu, so sánh giữa nhóm dùng ethyl icosapentate (EPA thuần, liều 1,8 g chia 3 lần/ngày) và nhóm dùng ethyl ester chứa cả EPA và DHA (liều 2 g dùng 1 lần/ngày) trong vòng 3 năm ^[6]. Kết quả ghi nhận nồng độ triglyceride ở nhóm dùng phối hợp EPA và DHA thấp hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng EPA ^[6]. Nhóm dùng phối hợp cũng ghi nhận chỉ số hạt tồn dư cholesterol, LDL oxy hóa và cystatin-C thấp hơn ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra một giới hạn rất lớn: tỷ lệ tuân thủ điều trị ở nhóm dùng EPA thuần kém hơn hẳn do phải uống ngày 3 lần, làm ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả so sánh chi tiết giữa hai nhóm hoạt chất ^[6].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2019 trên 123 người trưởng thành bị tăng cholesterol máu tại Trung Quốc đã so sánh hiệu quả giữa EPA phối hợp DHA với acid alpha-linolenic (ALA - omega-3 có nguồn gốc thực vật) trong 12 tuần ^[7]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm dùng DHA kết hợp EPA liều thấp (1,8 g/ngày) và liều cao (3,6 g/ngày) lần lượt giảm được 11,99% và 15,78% nồng độ triglyceride máu so với nhóm đối chứng ^[7]. Ngược lại, nhóm bổ sung ALA dù ở liều cao tới 7,2 g/ngày cũng không thể hạ được mỡ máu và không làm tăng nồng độ EPA hay DHA trong tế bào đơn nhân máu ngoại vi ^[7]. Thử nghiệm cũng ghi nhận nhóm dùng liều cao 3,6 g/ngày EPA kết hợp DHA giúp làm giảm sản xuất chất gây viêm interleukin-6 (IL-6) rõ rệt nhất ^[7].

Liều lượng quyết định: Không phải cứ uống viên dầu cá thông thường là hạ được mỡ

Một sai lầm rất phổ biến là người bệnh nghĩ rằng chỉ cần uống 1 viên dầu cá không kê đơn mỗi ngày là có thể hạ được mỡ máu. Trên thực tế, tác dụng giảm triglyceride đòi hỏi nồng độ hoạt chất rất cao và phải dùng liên tục trong nhiều tuần đến nhiều tháng ^[4].

Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi chéo năm 2011 so sánh hiệu quả giữa liều dinh dưỡng (0,85 g/ngày EPA + DHA) và liều dược lý (3,4 g/ngày EPA + DHA) ở 26 người có mức tăng triglyceride vừa phải (từ 150 đến 500 mg/dL) trong 8 tuần ^[8]. Kết quả cho thấy chỉ có liều dược lý 3,4 g/ngày mới giúp giảm được 27% triglyceride máu (từ mức trung bình 237 mg/dL xuống 173 mg/dL) ^[8]. Trong khi đó, liều dinh dưỡng 0,85 g/ngày hoàn toàn không mang lại bất kỳ tác động nào lên các chỉ số lipid máu ^[8]. Đáng chú ý, cả hai mức liều này trong 8 tuần đều chưa cho thấy sự cải thiện chức năng nội mạc mạch máu hay các chỉ số viêm ^[8].

Khuyến cáo khoa học năm 2019 từ Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) khẳng định: các chế phẩm omega-3 kê đơn đạt liều lượng dược lý từ 3 g/ngày trở lên (thường là 4 g/ngày tổng lượng EPA và DHA hoặc EPA thuần) mới tạo ra hiệu quả điều trị giảm triglyceride từ 30% trở lên ^[2]. Ở liều 4 g/ngày, các thuốc omega-3 theo đơn này còn làm giảm nhẹ non-HDL-C và apolipoprotein B, góp phần làm giảm tổng lượng lipoprotein gây xơ vữa ^[2]. Nghiên cứu REDUCE-IT cũng chứng minh rằng việc dùng 4 g/ngày n-3 PUFA giúp giảm tới 25% các biến cố tim mạch bất lợi chính ở bệnh nhân có triglyceride cao dù đã kiểm soát tốt LDL-C bằng statin ^[4], ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi lựa chọn omega-3 cho người mỡ máu

Nhiều người lầm tưởng rằng có thể thay thế dầu cá bằng việc uống dầu hạt lanh, dầu hạt chia giàu ALA để hạ mỡ máu vì "nguồn gốc thực vật lành tính hơn". Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2019 đã chứng minh bổ sung ALA lên đến 7,2 g mỗi ngày hoàn toàn không giúp hạ triglyceride và không làm tăng được nồng độ EPA hay DHA nội tại ở người trung niên và cao tuổi ^[7]. Điều này khẳng định cơ thể chuyển đổi từ ALA sang EPA và DHA rất kém, người mỡ máu cao bắt buộc phải bổ sung trực tiếp nguồn EPA và DHA từ biển ^[1], ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng hàm lượng dầu cá ghi trên vỏ hộp với hàm lượng EPA và DHA thực tế. Một viên dầu cá 1000 mg thông thường có thể chỉ chứa khoảng 300 mg tổng lượng EPA và DHA. Nếu người bệnh chỉ uống 1 viên mỗi ngày, lượng hoạt chất thực nhận chưa tới 1 g, hoàn toàn không đủ ngưỡng dược lý từ 2 g đến 4 g/ngày để tạo ra tác dụng giảm mỡ máu rõ rệt ^[4], ^[8], ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ số triglyceride hạ càng nhanh thì nguy cơ tim mạch càng hết. Theo định hướng điều trị hiện đại, việc kiểm soát "nguy cơ tồn dư" đòi hỏi chiến lược kép: trước hết phải đưa chỉ số LDL-C về đích an toàn (dưới 70 mg/dL) bằng các thuốc chuyên biệt như statin, ezetimibe hoặc thuốc ức chế PCSK9; sau đó, nếu nồng độ triglyceride vẫn duy trì trên mức 150 mg/dL mới phối hợp thêm n-3 PUFA liều khởi đầu từ 2-3 g/ngày (và nâng lên 4 g/ngày sau 10-12 tuần) ^[4].

Ai nên thận trọng và cách áp dụng thực tế an toàn

Mặc dù omega-3 là acid béo tự nhiên, việc sử dụng ở liều điều trị cao (trên 2-4 g/ngày) biến nó thành một can thiệp dược lý thực thụ, đòi hỏi sự thận trọng từ một số đối tượng:

Người bệnh có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang dùng đồng thời các loại thuốc chống huyết khối, thuốc chống đông cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị, bởi n-3 PUFA có các tác động chống huyết khối và thay đổi huyết động ^[4]. Người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần thông báo cho bác sĩ về các chế phẩm omega-3 đang dùng.

Bệnh nhân có mức triglyceride cực cao kèm theo chỉ số LDL-cholesterol cao vượt ngưỡng không nên tự ý dùng các loại omega-3 kết hợp có hàm lượng DHA cao khi chưa có chỉ định y khoa, nhằm tránh nguy cơ làm tăng thêm LDL-C huyết thanh ^[3], ^[2].

Để sử dụng an toàn và hiệu quả, người bệnh cần lưu ý:

• Chọn sản phẩm có nhãn ghi rõ hàm lượng từng thành phần EPA và DHA cụ thể, thay vì chỉ nhìn vào tổng khối lượng dầu cá.
• Đọc kỹ đơn vị liều dùng: để đạt ngưỡng tác dụng trên triglyceride, tổng lượng EPA và DHA tinh chất thường phải đạt từ 2 g đến 4 g mỗi ngày ^[4], ^[2].
• Duy trì sự kiên trì: tác dụng làm giảm triglyceride đòi hỏi vài tuần đến vài tháng sử dụng đều đặn ^[4]. Việc quên liều hoặc bỏ liều thường xuyên sẽ làm mất hiệu quả điều trị, như bài học tuân thủ kém trong thử nghiệm dài hạn ^[6].
• Luôn kiểm tra định kỳ bộ mỡ máu (bao gồm cả triglyceride và LDL-cholesterol) sau 8-12 tuần can thiệp để bác sĩ đánh giá khả năng đáp ứng và điều chỉnh tỷ lệ hoạt chất phù hợp ^[5], ^[4], ^[7].

Tóm lại, cả EPA và DHA đều là những hoạt chất có khả năng giảm triglyceride máu mạnh mẽ khi được bổ sung đủ liều dược lý. Việc lựa chọn công thức chứa tỷ lệ nào phụ thuộc lớn vào việc bạn có cần tránh tăng chỉ số LDL-cholesterol hay không. Người bệnh không nên tự ý dùng liều cao kéo dài mà cần thăm khám chuyên khoa để được bác sĩ xây dựng phác đồ phối hợp toàn diện giữa thuốc, dinh dưỡng và lối sống lành mạnh.