Người suy giáp nên điều chỉnh chế độ ăn thế nào để kiểm soát cân nặng?

Nhiều người dù đã cắt giảm khẩu phần ăn và tập luyện chăm chỉ nhưng cân nặng vẫn dậm chân tại chỗ, thậm chí tiếp tục tăng cân kèm theo cảm giác mệt mỏi, sợ lạnh. Tình trạng này rất phổ biến ở những người có chức năng tuyến giáp suy giảm, khiến việc kiểm soát vóc dáng trở thành một cuộc chiến đầy nản lòng.

Để kiểm soát cân nặng hiệu quả khi bị suy giáp, người bệnh không thể chỉ dựa vào thuốc hay nhịn ăn khắc nghiệt, mà cần một chế độ dinh dưỡng kiểm soát chặt chẽ calo, hạn chế chất béo có hại kết hợp cải thiện chất lượng bữa ăn nhằm bù đắp cho tốc độ chuyển hóa đang bị chậm lại.

Nghịch lý tăng cân và chuyển hóa chậm ở người suy giáp

Tuyến giáp là tuyến nội tiết quan trọng, đóng vai trò như bộ điều khiển trung tâm điều hòa năng lượng của toàn bộ cơ thể ^[1]. Hormone tuyến giáp giữ vai trò thúc đẩy tốc độ tiêu hao năng lượng và duy trì sự cân bằng nhiệt của cơ thể ^[2]. Khi tuyến giáp hoạt động kém, lượng hormone sản sinh không đủ sẽ kéo theo sự sụt giảm của tỷ lệ trao đổi chất cơ bản, khả năng điều hòa cảm giác thèm ăn, chuyển hóa đường, chuyển hóa lipid và quá trình sinh nhiệt ^[1].

Hậu quả tất yếu của sự suy giảm hoạt động chuyển hóa và điều hòa thân nhiệt này là cơ thể rất dễ bị tăng cân và tích lũy mỡ thừa dẫn đến béo phì ^[3]. Đáng chú ý, ngay cả khi người bệnh suy giáp đã được điều trị để đưa chỉ số hormone về mức bình thường (bình giáp), sự biến thiên và trồi sụt về cân nặng vẫn có thể tiếp diễn dai dẳng, gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống ^[1].

Mối liên hệ giữa suy giáp và cân nặng không chỉ diễn ra theo một chiều. Tình trạng thừa năng lượng và béo phì cũng có thể tác động ngược lại, làm suy giảm trực tiếp quá trình sinh tổng hợp và sử dụng hormone tuyến giáp, hình thành một vòng xoắn bệnh lý phức tạp ^[4]. Do đó, việc hiểu đúng bản chất chuyển hóa là bước đầu tiên để người bệnh xây dựng chế độ ăn phù hợp.

Cơ chế: Vì sao thiếu hụt hormone giáp cản trở đốt cháy calo?

Ở cấp độ tế bào, hormone tuyến giáp có vai trò thúc đẩy quá trình tiêu hao năng lượng từ thức ăn nạp vào ^[2]. Khi nồng độ hormone giáp suy giảm, các chương trình sinh nhiệt tại cơ xương bị ức chế do nhiều gen liên quan bị điều hòa giảm ^[2]. Điều này khiến cơ bắp tiêu tốn ít calo hơn cho cùng một mức độ hoạt động thể chất, làm giảm hiệu suất đốt năng lượng toàn thân ^[2].

Không chỉ làm giảm tiêu hao năng lượng, sự thiếu hụt hormone tuyến giáp còn làm đảo lộn quá trình chuyển hóa chất béo và dung nạp đường ^[5]. Tình trạng suy giảm hormone giáp thúc đẩy huyết áp gia tăng, làm xấu đi bộ chỉ số mỡ máu, kích thích tăng sinh các cytokine gây viêm nguy hại như protein phản ứng C (CRP) và homocysteine ^[3]. Những rối loạn chuyển hóa này thúc đẩy nhanh tiến trình xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch ^[3].

Bên cạnh đó, mô mỡ tích tụ quá mức ở người thừa cân còn làm giảm biểu hiện của thụ thể tiếp nhận TSH và làm biến đổi hoạt động của enzyme deiodinase tại mô mỡ ^[6]. Lượng mỡ dư thừa lớn cũng đi kèm với nồng độ leptin tăng cao và phản ứng viêm kéo dài, làm tăng nguy cơ phát triển viêm tuyến giáp Hashimoto và làm nặng thêm tình trạng suy giáp lâm sàng hoặc dưới lâm sàng ^[6].

Bằng chứng khoa học: Tuyến giáp, chế độ ăn và sự thay đổi cân nặng

Các nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng đã cung cấp nhiều dữ liệu thực nghiệm chi tiết về tác động qua lại giữa chế độ ăn, nhiệt độ môi trường và bệnh lý tuyến giáp:

Năm 2025, một bài tổng quan hệ thống toàn diện được thực hiện dựa trên việc tìm kiếm cơ sở dữ liệu PubMed và Google Scholar về mối liên hệ giữa béo phì và các bệnh lý tuyến giáp ^[1]. Nhóm tác giả đã sàng lọc từ 500 ấn phẩm khoa học để chọn lọc ra 72 nghiên cứu phù hợp nhất nhằm phân tích sâu về cơ chế chuyển hóa, hiệu quả của liệu pháp levothyroxine, bổ sung T3, cũng như các can thiệp thay đổi lối sống và phẫu thuật giảm béo ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc quản lý béo phì trên bệnh nhân rối loạn chức năng giáp đòi hỏi sự tiếp cận đa chuyên khoa, tích hợp giữa dùng thuốc và điều chỉnh lối sống thay vì chỉ trông cậy vào hormone thay thế ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2011 đã theo dõi những con chuột bị suy giáp trong suốt 60 ngày bằng hệ thống giám sát chuyển hóa động vật trong phòng thí nghiệm để làm rõ vai trò của hormone giáp đối với sự tiêu tán calo ^[2]. Kết quả cho thấy suy giáp làm giảm lượng thức ăn nạp vào và giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, đồng thời làm giảm biểu hiện gen sinh nhiệt ở cơ xương nhưng không làm thay đổi sinh nhiệt tại mô mỡ nâu và không làm suy giảm tiêu hao năng lượng hàng ngày ở nhiệt độ phòng (22 độ C) ^[2]. Tuy nhiên, khi đưa chuột vào môi trường nhiệt độ trung tính (30 độ C), chuột suy giáp bộc lộ rõ tình trạng suy giảm tốc độ tiêu hao năng lượng ^[2].

Đặc biệt, cũng trong nghiên cứu này, khi chuột suy giáp được cho ăn chế độ ăn giàu chất béo ở nhiệt độ 30 độ C, các biến đổi bệnh lý ở gan không thể tự phục hồi và dẫn đến tình trạng thoái hóa mỡ gan rõ rệt ^[2]. Trái lại, ở nhóm đối chứng bình giáp, chế độ ăn giàu chất béo làm tăng lượng chất béo trung tính (triglyceride) trong gan lên khoảng 5 lần ở nhiệt độ phòng, nhưng khi thích nghi với mức nhiệt 30 độ C thì lượng triglyceride giảm đi một nửa và biểu hiện gen chuyển hóa được bình thường hóa ^[2]. Điều này cho thấy suy giáp làm gan mất đi sự linh hoạt trong thích ứng chuyển hóa mỡ.

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2022 trên chuột cống trắng Wistar cái (gồm 9 con bình giáp và 9 con bị cắt tuyến giáp gây suy giáp bẩm sinh) cùng các thế hệ chuột con đực sau cai sữa được chia thành bốn nhóm (10 con mỗi nhóm) gồm: bình giáp, suy giáp, bình giáp ăn chế độ thừa calo, và suy giáp ăn chế độ thừa calo kéo dài đến tuần tuổi thứ 40 ^[5]. Chế độ ăn thừa calo trong thử nghiệm này được phối trộn từ thức ăn thương mại cộng thêm 20% mỡ lợn ^[5]. Kết quả theo dõi hàng tuần và phân tích chỉ số vào tuần thứ 40 cho thấy nhóm chuột suy giáp bẩm sinh kết hợp ăn chế độ giàu calo đã tiến triển thành đái tháo đường týp 2 với biểu hiện béo bụng, ăn nhiều, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu, kháng insulin, tăng huyết áp và biến đổi cấu trúc tế bào tuyến tụy cùng mô mỡ ^[5].

Về tác động ngược lại của dinh dưỡng lên tuyến giáp, một nghiên cứu trên mô hình chuột béo phì do ăn uống công bố năm 2025 đã chứng minh tình trạng thừa dinh dưỡng trực tiếp gây suy giáp chỉ trong vòng 3 tuần ^[4]. Thừa dinh dưỡng làm sụt giảm hormone tuyến giáp và protein tiền chất thyroglobulin, gây stress lưới nội chất và tổn thương trực tiếp chức năng tuyến giáp ^[4]. Đồng thời, tình trạng này ức chế sự hoạt hóa T4, khiến cơ thể đề kháng với T4 và giảm tiêu hao năng lượng; rất may mắn là tổn thương tuyến giáp này có thể đảo ngược khi giảm cân ^[4]. Dữ liệu đối chiếu trên người trong nghiên cứu cũng xác nhận chỉ số khối cơ thể (BMI) có mối tương quan thuận với mức độ tăng sinh mạch máu ở tuyến giáp ^[4].

Những phát hiện từ can thiệp lối sống và tập luyện

Việc tập luyện và ăn kiêng giảm cân ở người suy giáp có mang lại kết quả tương đương người bình thường hay không là câu hỏi lớn. Một nghiên cứu bệnh chứng hồi cứu năm 2009 đã tiến hành so sánh 8 người suy giáp dưới lâm sàng với 8 người đối chứng có chức năng giáp bình thường ^[7]. Tất cả người tham gia đều ở độ tuổi trung niên (trung bình 57,3 ± 3,3 tuổi), bị thừa cân hoặc béo phì (BMI trung bình 33,1 ± 0,8 kg/m2) và bị suy giảm dung nạp glucose ^[7].

Cả hai nhóm đều hoàn thành chương trình can thiệp 16 tuần kết hợp tập thể dục nhịp điệu vừa phải với chế độ ăn giảm cân ^[7]. Kết quả ghi nhận dù cả hai nhóm cùng thực hiện lượng bài tập tương đương và đều giảm được lượng cân nặng đáng kể, nhưng mức độ cải thiện độ nhạy insulin ở nhóm suy giáp dưới lâm sàng lại thấp hơn có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) so với nhóm bình giáp ^[7]. Chỉ số tiêu thụ oxy đỉnh (VO2peak) cũng có xu hướng cải thiện ở nhóm bình giáp nhưng lại không cải thiện ở nhóm suy giáp dưới lâm sàng ^[7]. Điều này chứng minh suy giáp làm chậm các phản ứng thích nghi có lợi của cơ bắp với tập luyện và giảm cân.

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2023 cũng chỉ ra rằng ở những bệnh nhân béo phì có chỉ số TSH tăng đơn độc nhưng chức năng giáp tổng thể bình thường, việc điều trị bằng thuốc hormone giáp không mang lại hiệu quả giảm cân đáng kể ^[6]. Nồng độ TSH tăng cao này hoàn toàn có thể tự đảo ngược và trở về mức bình thường sau khi bệnh nhân áp dụng chế độ ăn giảm calo hoặc phẫu thuật thu nhỏ dạ dày ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về cân nặng và bệnh suy giáp

Nhiều người bệnh suy giáp tin rằng sự tăng cân mất kiểm soát của mình hoàn toàn là do lượng mỡ khổng lồ tích tụ từ bệnh tuyến giáp. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2011 theo dõi biến động cân nặng ở bệnh nhi tuyến giáp đã phân tích sự khác biệt rõ rệt giữa hai thể bệnh ^[8]. Trong khi bệnh nhân cường giáp sau điều trị tăng trung bình 3,4 kg ở lần tái khám đầu và tiếp tục tăng trung bình 7,1 kg ở lần tái khám thứ hai thì sự thay đổi cân nặng ở bệnh nhân suy giáp khi điều trị lại không lớn ^[8].

Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng lượng cân nặng tăng khiêm tốn đôi khi quan sát thấy ở người suy giáp nặng phần lớn là do giữ nước, chứ không phải do sự thay đổi đáng kể về khối lượng mô mỡ ^[8]. Ở người trưởng thành điều trị đưa hormone về bình thường, phần lớn cân nặng phục hồi là khối lượng nạc chứ không phải mỡ ^[8]. Việc nhầm tưởng tăng cân hoàn toàn do mỡ từ bệnh suy giáp khiến nhiều người buông lỏng chế độ ăn hoặc có tâm lý phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc.

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần uống đủ liều levothyroxine thì cơ thể sẽ tự động thon gọn mà không cần ăn kiêng ^[1]. Bằng chứng cho thấy sự biến động cân nặng vẫn kéo dài dai dẳng kể cả sau khi đạt trạng thái bình giáp ^[1]. Ngược lại, việc tự ý lạm dụng thuốc hormone giáp cho mục đích giảm cân ở người béo phì không có suy giáp thực thể đã được chứng minh là không đem lại hiệu quả giảm mỡ rõ rệt ^[6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu hiện tại đã làm sáng tỏ mối quan hệ hai chiều mật thiết giữa dinh dưỡng, chuyển hóa và trục tuyến giáp ^[1], ^[4]. Việc phát hiện chế độ ăn thừa năng lượng và mỡ động vật có thể đẩy nhanh nguy cơ tiểu đường và gan nhiễm mỡ ở cá thể suy giáp mang lại giá trị định hướng lớn trong xây dựng thực đơn phòng ngừa ^[2], ^[5].

Dẫu vậy, bằng chứng khoa học vẫn tồn tại những ranh giới cần lưu ý. Nhiều thử nghiệm về cơ chế chuyển hóa chi tiết, phản ứng thích nghi nhiệt hay thoái hóa mỡ gan vẫn chủ yếu được tiến hành trên mô hình loài gặm nhấm (chuột) ^[2], ^[5], ^[4]. Các nghiên cứu can thiệp trên người đôi khi có cỡ mẫu khá nhỏ, chẳng hạn như nghiên cứu về độ nhạy insulin chỉ thực hiện trên 16 người ^[7]. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận các số liệu khoa học với sự thận trọng và không tự ý áp dụng các biện pháp can thiệp cực đoan.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi kiểm soát cân nặng?

Nhóm người mắc suy giáp dưới lâm sàng kèm hội chứng chuyển hóa hoặc béo phì phì đại cần được theo dõi y tế chặt chẽ ^[6]. Việc kết hợp đồng thời giữa hội chứng chuyển hóa và suy giáp dưới lâm sàng sẽ làm gia tăng tác hại tiêu cực đối với các bệnh lý xơ vữa động mạch, tổn thương gan và thận ^[6]. Ở nhóm này, liều lượng dùng thuốc L-thyroxine cần được bác sĩ tính toán chính xác dựa trên khối lượng cơ nạc và trọng lượng cơ thể ^[6].

Những người mắc viêm tuyến giáp Hashimoto kèm béo phì cũng cần thận trọng trước các phản ứng viêm mạn tính và biến chứng tiêu hóa ^[3]. Tình trạng này có thể kích thích làm tăng các yếu tố gây viêm như CRP, làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu ^[3]. Ngoài ra, bệnh nhân lớn tuổi bị suy giáp kết hợp kháng insulin cũng cần cẩn giác vì khả năng đáp ứng cơ bắp và tim mạch đối với việc giảm cân bị suy giảm hơn người bình thường ^[7].

Người bệnh không bao giờ được tự ý tăng liều thuốc giáp nhằm mục đích giảm cân nhanh, bởi điều này có thể dẫn đến nhiễm độc giáp nhân tạo và các rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Mọi điều chỉnh chế độ ăn kết hợp dùng thuốc cần có sự đồng hành của bác sĩ nội tiết.

Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt thực tế

Dựa trên các dữ liệu khoa học về đặc điểm chuyển hóa của người suy giáp, việc thiết lập lối sống hàng ngày nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

Chủ động cắt giảm calo tổng thể: Tình trạng thừa dinh dưỡng làm suy yếu khả năng sản sinh và kích hoạt hormone giáp chỉ trong thời gian ngắn, trong khi giảm calo giúp đảo ngược tình trạng tăng TSH và cải thiện chức năng chuyển hóa ^[6], ^[4]. Do đó, người bệnh cần thiết lập một chế độ ăn thâm hụt calo nhẹ nhàng, có kiểm soát khẩu phần đều đặn mỗi ngày.

Kiểm soát chặt chẽ chất béo bão hòa: Thử nghiệm cho thấy chế độ ăn chứa nhiều chất béo (như bổ sung 20% mỡ lợn) trên cơ thể suy giáp sẽ nhanh chóng kích hoạt béo bụng, kháng insulin và gan nhiễm mỡ ^[2], ^[5]. Người bệnh nên cắt giảm tối đa mỡ động vật, thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ và thực phẩm chế biến sẵn.

Nâng cao chất lượng bữa ăn để giảm triệu chứng tiêu hóa: Bệnh nhân suy giáp và viêm tuyến giáp Hashimoto rất thường gặp các rối loạn đường ruột, đặc biệt là táo bón ^[3]. Bằng chứng cho thấy việc nâng cao chất lượng và điều chỉnh lượng thức ăn nạp vào hàng ngày giúp cải thiện đáng kể tình trạng táo bón ở phụ nữ mắc viêm giáp Hashimoto bị béo phì ^[3]. Người bệnh nên bổ sung đầy đủ chất xơ tự nhiên từ rau củ quả tươi, uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.

Duy trì vận động thể chất bền bỉ: Mặc dù suy giáp dưới lâm sàng làm giảm tốc độ cải thiện độ nhạy insulin so với người bình giáp, nhưng việc duy trì tập thể dục nhịp điệu vừa phải kết hợp giảm cân trong 16 tuần vẫn giúp giảm được lượng cân nặng đáng kể ^[7]. Người bệnh không nên nản lòng khi thấy cơ thể chuyển biến chậm, mà cần kiên trì tập luyện thể lực thường xuyên.

Theo dõi định kỳ các chỉ số máu: Hội chứng chuyển hóa thường liên quan đến khoảng nồng độ TSH từ 0,3 đến 4,5 mU/L, và sự gia tăng nhẹ của TSH ở ngưỡng trên của mức bình thường có liên quan chặt chẽ với tình trạng béo phì và tăng triglyceride máu ^[3]. Các bằng chứng cho thấy để duy trì bộ chỉ số mỡ máu ở mức chấp nhận được, nồng độ TSH trong huyết thanh không nên vượt quá 2,5 mU/L ^[3]. Người bệnh cần đi xét nghiệm định kỳ để bác sĩ điều chỉnh liều thuốc phù hợp.

Kiểm soát cân nặng ở người suy giáp là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự thấu hiểu cơ thể và kiên trì khoa học. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa dùng thuốc đúng liều, cắt giảm calo, hạn chế chất béo có hại và vận động đều đặn, người bệnh hoàn toàn có thể khôi phục vóc dáng cân đối và bảo vệ sức khỏe tim mạch vững chắc.