Nhiều người dù tập thể dục chăm chỉ và ăn uống kiêng khem nhưng cơ bắp vẫn phục hồi rất chậm, cảm giác đau mỏi kéo dài dai dẳng. Không ít người cho rằng thể trạng của mình vốn yếu hoặc do tuổi tác mà không nhận ra thủ phạm giấu mặt chính là lớp mỡ bụng dày cộm. Mỡ thừa tích tụ sâu quanh các cơ quan nội tạng không chỉ làm tăng kích thước vòng eo mà còn âm thầm can thiệp vào quá trình tự chữa lành tự nhiên của cơ thể.

Thực tế y học cho thấy mỡ nội tạng đóng vai trò như một cơ quan nội tiết hoạt động quá mức, liên tục giải phóng các chất gây viêm vào máu. Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp này phá hủy môi trường vi mô cần thiết, làm suy yếu nghiêm trọng khả năng tái tạo và sửa chữa vi tổn thương của hệ cơ bắp sau vận động [1], [2].

Cơ chế mỡ nội tạng biến thành "nhà máy" gây viêm

Khác với lớp mỡ dưới da mềm và tương đối trơ, mô mỡ nội tạng là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi chất rất phức tạp. Khi năng lượng nạp vào vượt quá khả năng lưu trữ của lớp mỡ dưới da, chất béo sẽ tràn ra và tích tụ ồ ạt tại khoang bụng, bao quanh gan, tụy và ruột [3]. Hiện tượng này thúc đẩy các tế bào mỡ phì đại, dẫn đến tình trạng thiếu oxy cục bộ và rối loạn chức năng tế bào [4].

Để đáp ứng lại sự tổn thương vi mô này, hệ miễn dịch sẽ huy động một lượng lớn các tế bào viêm như đại thực bào, tế bào lympho T và B thâm nhập vào các mô mỡ phì đại [2], [4], [5]. Thay vì bảo vệ cơ thể, các đại thực bào tích tụ tại đây lại kích thích mô mỡ tiết ra hàng loạt cytokine gây viêm nguy hiểm. Đáng chú ý nhất là yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1 beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6), interleukin-8 (IL-8), cùng protein phản ứng C (CRP) và hormone leptin tiền viêm [4].

Đồng thời, nồng độ adiponectin – một loại adipokine có đặc tính kháng viêm do mỡ dưới da tiết ra – lại bị sụt giảm nghiêm trọng ở người có lượng mỡ thừa quá mức [4]. Sự mất cân bằng này khiến mỡ nội tạng trở thành nguồn phát tán chính các chất trung gian gây viêm vào hệ tuần hoàn [2]. Lâu dần, hiện tượng này tạo nên tình trạng viêm toàn thân mức độ thấp, âm thầm làm tổn hại nhiều cơ quan đích và gây xáo trộn quá trình trao đổi chất của toàn bộ cơ thể [2], [5].

Cản trở quá trình phục hồi và chữa lành vi tổn thương cơ bắp

Sau mỗi buổi tập luyện thể lực hoặc lao động nặng, các sợi cơ bắp đều xuất hiện những vi tổn thương tự nhiên. Đây là tiền đề bắt buộc để cơ thể kích hoạt cơ chế sửa chữa, giúp cơ bắp dày hơn, khỏe hơn và thích nghi tốt hơn. Tuy nhiên, khả năng tự tái tạo này của cơ xương lại bị suy giảm rõ rệt ở những người có tình trạng béo phì và mỡ nội tạng cao [1].

Yếu tố then chốt cho quá trình sửa chữa cơ bắp là tế bào vệ tinh (satellite cells) – dạng tế bào gốc chuyên biệt nằm dọc theo các sợi cơ. Khi cơ bắp gặp tổn thương vi mô, các tế bào vệ tinh bình thường sẽ được kích hoạt để phân chia, biệt hóa và hợp nhất nhằm tái tạo sợi cơ mới. Tuy nhiên, trong môi trường viêm nhiễm mạn tính do rối loạn chuyển hóa mỡ, số lượng và chất lượng hoạt động của các tế bào vệ tinh này bị suy giảm đáng kể [1].

Không chỉ ức chế tế bào gốc của cơ, nồng độ mỡ nội tạng cao còn đi kèm với rối loạn tín hiệu insulin và stress oxy hóa mạn tính [1], [2]. Tình trạng này cản trở lưu chuyển dinh dưỡng vào tế bào cơ, khiến các sợi cơ mới hình thành sau chấn thương có kích thước nhỏ hơn và số lượng ít hơn bình thường [1]. Hậu quả là người có nhiều mỡ bụng thường mất rất nhiều thời gian để hồi phục thể lực, cơ bắp dễ teo nhót và sức mạnh suy giảm nhanh chóng [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều công trình nghiên cứu sâu nhằm làm rõ tác động tiêu cực của mô mỡ thừa lên hệ thống miễn dịch và cấu trúc cơ bắp:

Một tổng quan khoa học năm 2017 về các yếu tố điều hòa hệ thống trong tái sinh cơ xương đã phân tích mối quan hệ giữa mô mỡ nội tạng, gan và cơ ở trạng thái béo phì [1]. Báo cáo ghi nhận rằng béo phì làm suy giảm khả năng tái tạo của cơ xương thông qua phản ứng viêm, rối loạn chuyển hóa và kháng insulin [1]. Đặc biệt, các thử nghiệm trên chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo (HFD) cho thấy khối lượng cơ chi sau bị suy giảm rõ rệt; sau chấn thương, các sợi cơ mới tạo thành ít hơn, kích thước nhỏ hơn và tổng số lượng tế bào vệ tinh cần thiết cho quá trình tái tạo cơ cũng bị sụt giảm [1].

Năm 2021, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp về mối liên hệ giữa mô mỡ và mức độ nặng của bệnh nhân mắc COVID-19 đã chỉ ra vai trò then chốt của cytokine do mỡ tiết ra [4]. Nghiên cứu cho thấy mô mỡ nội tạng bài tiết chủ yếu các chất gây viêm như IL-1beta, IL-6, IL-8, TNF-alpha và leptin, trong khi làm giảm adiponectin kháng viêm [4]. Đáng lưu ý, báo cáo ghi nhận bệnh nhân có lượng mỡ nội tạng cao có tỷ lệ tử vong lên tới 15,3%, cao hơn vượt trội so với mức 5,6% ở nhóm có mỡ nội tạng thấp [4]. Giới hạn được chỉ ra là dữ liệu báo cáo tỷ lệ tử vong này mới chỉ được ghi nhận đầy đủ ở một nghiên cứu thành phần, cần thêm nghiên cứu để khẳng định [4].

Một đánh giá mô tả năm 2022 về cơ chế bệnh sinh của chứng suy giảm khối lượng cơ (sarcopenia) và khối lượng mỡ cho thấy sự tích tụ mỡ trong cơ kết hợp với viêm mô mỡ tạo nên một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn [6]. Quá trình này kích hoạt stress oxy hóa, rối loạn chức năng ty thể và thúc đẩy các cytokine gây viêm do cơ tiết ra, gián tiếp đẩy nhanh quá trình teo cơ [6].

Vòng xoắn bệnh lý giữa thoái hóa cơ và mỡ nội tạng

Mối liên hệ giữa mỡ nội tạng và cơ bắp không phải là tác động một chiều mà là một vòng xoắn bệnh lý tự duy trì rất nguy hiểm. Khi mỡ nội tạng tích tụ nhiều, tình trạng viêm kích thích sự thâm nhiễm chất béo vào sâu bên trong và xen giữa các tế bào cơ [6]. Hiện tượng này gây ra độc tính lipid (lipotoxicity), ức chế quá trình oxy hóa axit béo và gây rối loạn chức năng của ty thể – bào quan sản xuất năng lượng cho cơ thể [6].

Cơ bắp bị nhiễm mỡ và tổn hại cấu trúc sẽ tự tiết ra thêm các cytokine tiền viêm [6]. Các chất trung gian này quay trở lại làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mô mỡ nội tạng, gây kháng insulin hệ thống và tiếp tục bào mòn khối cơ nạc [1], [6]. Theo thời gian, người bệnh dễ rơi vào hội chứng béo phì thiểu cơ (sarcopenic obesity), nghĩa là cân nặng có thể bình thường hoặc thừa cân nhưng tỷ lệ cơ bắp lại cực thấp, suy giảm hoàn toàn sức mạnh chức năng [1], [6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tình trạng tích tụ mỡ nội tạng gây viêm và ức chế cơ bắp có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng đối mặt với rủi ro cao hơn nhiều:

  • Người cao tuổi (đặc biệt trên 60 tuổi): Lão hóa tự nhiên thường đi kèm với sự phân bố lại mỡ vào khu vực nội tạng và sụt giảm nồng độ hormone sinh dục [1], [6], [7]. Quá trình tái tạo cơ ở nhóm tuổi này vốn dĩ đã chậm chạp, nếu kết hợp thêm mỡ nội tạng cao sẽ làm tăng nguy cơ teo cơ nghiêm trọng và mất khả năng vận động tự chủ [1], [6].
  • Người mắc hội chứng chuyển hóa hoặc tiền đái tháo đường/đái tháo đường tuýp 2: Sự hiện diện đồng thời của tình trạng béo bụng, kháng insulin và rối loạn lipid máu khiến cơ thể luôn trong tình trạng viêm âm ỉ, làm suy kiệt cơ bắp nhanh chóng [1], [2].
  • Người gầy nhưng có bụng to (Skinny Fat): Những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường nhưng ít vận động vẫn có thể tiềm ẩn lượng mỡ nội tạng cao và khối cơ thấp [3], [6]. Thước đo BMI hoàn toàn không thể phân biệt giữa mỡ và cơ, dễ tạo ra cảm giác an toàn giả tạo [3].

Giải pháp thực tế giúp giảm mỡ nội tạng và phục hồi cơ bắp

Để phá vỡ vòng xoắn bệnh lý và khôi phục khả năng sửa chữa vi tổn thương của cơ bắp, mục tiêu cốt lõi là làm tiêu hao lượng mỡ nội tạng và hạ thấp phản ứng viêm toàn thân:

Tập thể dục đều đặn là biện pháp can thiệp đã được khoa học chứng minh mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt [8]. Tập luyện giúp kích thích sản sinh các cytokine kháng viêm sau mỗi buổi tập, đồng thời về lâu dài sẽ làm giảm trực tiếp khối lượng mô mỡ nội tạng [8]. Nên kết hợp giữa các bài tập kháng lực (như nâng tạ, tập với dây chun, chống đẩy) để kích thích tế bào vệ tinh và bài tập hiếu khí vừa phải (đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe) nhằm tăng cường độ nhạy insulin [1], [4].

Về chế độ ăn uống, cần giảm bớt tình trạng thừa năng lượng – nguyên nhân chính khiến mỡ tràn vào nội tạng [3]. Hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn và mỡ bão hòa để giảm tải phản ứng viêm và stress oxy hóa tại mô mỡ [2]. Tăng cường nạp rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ và bổ sung protein chất lượng cao với lượng phân bổ đều giữa các bữa ăn nhằm hỗ trợ tái tạo sợi cơ nạc.

Lượng mỡ nội tạng dư thừa không chỉ là vấn đề thẩm mỹ mà là một ổ viêm hoạt động làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tự sửa chữa của cơ bắp [1], [2]. Bằng cách duy trì chế độ vận động bền bỉ, cắt giảm năng lượng dư thừa và theo dõi lượng mỡ cơ thể, bạn hoàn toàn có thể kiểm soát tình trạng viêm mạn tính và bảo tồn một hệ cơ bắp khỏe mạnh lâu dài [2], [8].