Nhiều người mắc đái tháo đường khi thấy cân nặng vượt ngưỡng thường nóng lòng tìm mọi cách để ép cân thật nhanh. Thói quen phổ biến nhất là nhịn ăn ngặt nghèo hoặc chỉ tập các bài tập đốt mỡ với hy vọng chỉ số đường huyết sẽ tự động hạ xuống.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định: người đái tháo đường type 2 thừa cân cần song hành cả hai mục tiêu, nhưng bắt buộc phải đặt việc "giữ và tăng cường khối cơ" lên làm ưu tiên chuyển hóa cốt lõi. Nếu giảm cân mà để mất khối lượng cơ xương, khả năng xử lý đường của cơ thể sẽ suy giảm trầm trọng, khiến việc kiểm soát bệnh trở nên khó khăn hơn.

Khối cơ xương: "Bể chứa" đường lớn nhất của cơ thể

Cơ bắp không chỉ đảm nhiệm chức năng vận động hay định hình vóc dáng bên ngoài. Trong hệ thống chuyển hóa, khối cơ xương là cơ quan tiêu thụ năng lượng lớn nhất và là mô nhạy cảm với insulin lớn nhất của cơ thể [1], [2]. Cơ xương cũng là thành phần chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tỷ lệ trao đổi chất cơ bản (BMR) [3].

Đặc biệt, cơ xương chính là vị trí hàng đầu và chủ yếu tiếp nhận và xử lý glucose dưới sự kích thích của hormone insulin [4], [3]. Khi chúng ta nạp thức ăn chứa carbohydrate vào cơ thể, đường sẽ được hấp thu vào máu, và cơ bắp đóng vai trò như một "bể chứa" thu gom phần lớn lượng đường này để chuyển hóa thành năng lượng hoặc tích trữ dưới dạng glycogen [2]. Hormone insulin phát huy hàng loạt tác động thông qua con đường truyền tín hiệu Akt, bao gồm tăng cường hấp thu glucose, thúc đẩy tổng hợp glycogen, ức chế phân giải glycogen, tăng hấp thu axit béo tự do, đồng thời kích thích tổng hợp protein, thúc đẩy phì đại cơ và ức chế quá trình thoái hóa cơ [2].

Khi khối lượng cơ suy giảm (tình trạng teo cơ - sarcopenia), kích thước và dung tích của "bể chứa" này lập tức bị thu hẹp lại [1], [4]. Dù người bệnh có giảm được một vài kilogam cân nặng tổng thể nhưng nếu lượng cơ sụt giảm, dung nạp glucose sẽ tụt dốc, khiến đường huyết sau ăn dễ tăng vọt mất kiểm soát [1], [4].

Nghịch lý giảm cân: Khi ép cân làm tụt cơ và hại đường huyết

Ở người thừa cân béo phì nói chung, lượng mỡ tích tụ trong cơ thể ở mức cao. Nhưng ở người đái tháo đường type 2, sự thay đổi thành phần cơ thể theo tuổi tác và tiến triển bệnh còn làm giảm đáng kể khối lượng cơ xương [5]. Hiện tượng tích tụ mỡ giữa các bó cơ và nội cơ (fat infiltration) diễn ra phổ biến [1], [5].

Chính sự thâm nhiễm mỡ trong cơ cùng các rối loạn chức năng ty thể làm gia tăng phản ứng viêm cục bộ tại cơ xương, trực tiếp dẫn đến tình trạng kháng insulin [1], [5]. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng khối lượng cơ thấp và béo phì, dù xét riêng lẻ hay kết hợp, đều có mối liên hệ mật thiết với sự gia tăng các rối loạn chuyển hóa, trong đó có đái tháo đường type 2 [5].

Nghịch lý nằm ở chỗ: các biện pháp can thiệp giảm cân thông thường qua việc cắt giảm calo tiêu cực rất dễ kéo theo sự mất mát khối lượng cơ xương ngoài ý muốn [1]. Khi khối lượng cơ teo đi, số lượng và kích thước các sợi cơ giảm sút do giảm đồng hóa và tăng dị hóa [4]. Hậu quả là người bệnh tuy giảm được số đo trên bàn cân nhưng mức độ kháng insulin lại không cải thiện tương xứng, thậm chí thể trạng trở nên suy yếu hơn [1], [4]. Vì vậy, mục tiêu giảm mỡ chỉ thực sự có lợi ích về mặt chuyển hóa khi và chỉ khi khối cơ được bảo tồn nguyên vẹn.

Vòng xoắn bệnh lý hai chiều giữa teo cơ và đái tháo đường

Mối liên hệ giữa đái tháo đường type 2 và chứng teo cơ (sarcopenia) không phải đường một chiều mà là mối quan hệ tương tác qua lại đầy phức tạp [5], [6]. Bệnh đái tháo đường type 2 được đặc trưng bởi tình trạng kháng insulin, viêm mạn tính, stress oxy hóa gia tăng và sự tích tụ của các sản phẩm glycation bền vững (AGEs) [5], [6]. Những yếu tố độc hại này tác động tiêu cực đến sức khỏe cơ bắp, gây rối loạn chức năng mạch máu và ty thể, làm gián đoạn chuyển hóa protein và đẩy nhanh quá trình chết rụng tế bào cơ, dẫn đến suy giảm khối lượng, sức mạnh và chất lượng cơ [5], [6].

Ngược lại, khi cơ bắp bị suy thoái và suy giảm chức năng, khả năng xử lý glucose toàn thân bị tổn hại nghiêm trọng [5], [7]. Tình trạng này khiến người bệnh giảm sút hoạt động thể lực, làm rối loạn chuyển hóa glucose thêm trầm trọng và đẩy nguy cơ bệnh đái tháo đường tiến triển nặng hơn [6]. Đái tháo đường thúc đẩy nhanh tốc độ mất cơ, và mất cơ lại làm tình trạng kháng insulin trở nên tồi tệ hơn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý tự khuếch đại lẫn nhau theo tuổi tác [1], [6], [4].

Không chỉ dừng lại ở chuyển hóa, cơ xương còn là nơi dự trữ các axit amin thiết yếu cần thiết để duy trì tổng hợp protein trong những giai đoạn cơ thể gặp căng thẳng hoặc giảm lượng nạp thức ăn, đồng thời sản xuất ra các myokine có tác dụng đa năng lên não bộ và nhiều cơ quan [3]. Mất cơ do đó là yếu tố nguy cơ mạnh mẽ dẫn tới tàn phế, suy giảm khả năng tự lập và gia tăng tỷ lệ tử vong [3].

Bằng chứng khoa học: Con số thực tế từ các nghiên cứu lâm sàng

Mối liên quan mật thiết giữa khối lượng cơ và đái tháo đường đã được ghi nhận và phân tích trong nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm dân số khác nhau:

Tại Hàn Quốc, nghiên cứu thuần tập thực hiện trên người cao tuổi thuộc Dự án Đời sống Xã hội, Sức khỏe và Lão hóa (KSHAP) đã phân tích dữ liệu nhằm đánh giá mối liên hệ giữa khối cơ chi (ASM) và tình trạng kháng insulin [4]. Nghiên cứu tuyển chọn những người tham gia trong cùng một cộng đồng có nguồn gốc dân tộc đồng nhất để hạn chế tối đa các yếu tố gây nhiễu về sắc tộc, địa lý và môi trường sống [4]. Các nhà khoa học đã sử dụng nhiều mô hình thống kê kiểm soát chặt chẽ các biến số như tuổi, giới tính, kích thước cơ thể, hành vi sức khỏe và khả năng vận động, đồng thời đánh giá cơ bắp qua 3 chỉ số: ASM thô, ASM chia cho bình phương chiều cao và ASM chia cho cân nặng [4]. Kết quả ghi nhận rối loạn chức năng ty thể cơ xương, giảm khối cơ, tăng mỡ và stress oxy hóa đều song hành với việc giảm dung nạp glucose và tăng kháng insulin [4]. Dẫu vậy, nghiên cứu có giới hạn là thiết kế cắt ngang nên chưa đánh giá được mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian [4].

Năm 2021, một nghiên cứu cắt ngang kết hợp thuần tập hồi cứu thực hiện trên 1.292 người mắc đái tháo đường type 2 tham gia Chương trình Chăm sóc Chia sẻ Bệnh Đái tháo đường tại một bệnh viện giảng dạy đã làm rõ thực trạng này [8]. Các nhà nghiên cứu đánh giá khối cơ, sức mạnh cơ và chức năng thể chất dựa trên tiêu chí của Nhóm công tác châu Á về bệnh teo cơ (AWGS) [8].

Kết quả cho thấy tỷ lệ người bệnh có chỉ số khối cơ xương thấp (tiền teo cơ) lên tới 20,4% và tỷ lệ mắc bệnh teo cơ thực sự là 9,6% (trong đó có 3,1% ở mức độ nghiêm trọng) [8]. Đáng chú ý, ở nhóm bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên, tỷ lệ mắc teo cơ chiếm đến 15,3% [8]. Phân tích dữ liệu hồ sơ bệnh án 2 năm cũng phát hiện rằng tư vấn dinh dưỡng thường xuyên giúp giảm đáng kể nguy cơ teo cơ: nhóm được tư vấn từ 3 lần trở lên trong 2 năm có tỷ số chênh đã hiệu chỉnh (adjusted OR) là 0,51 (khoảng tin cậy 95%: 0,27 - 0,94) so với nhóm không được tư vấn [8]. Các biến số như thời gian mắc bệnh, tuổi tác, tình trạng đường huyết, thuốc điều trị và chỉ số khối cơ thể (BMI) đều là những yếu tố nguy cơ độc lập đối với tình trạng suy giảm cơ [8].

Năm 2017, toàn cầu ước tính có khoảng 451 triệu người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường, trong đó khoảng 90% là đái tháo đường type 2 và tỷ lệ cao nhất tập trung ở người lớn tuổi [5]. Việc phân loại sarcopenia vào Hệ thống phân loại quốc tế về bệnh tật (ICD-10) phiên bản sửa đổi lâm sàng đã cung cấp động lực mạnh mẽ để các bác sĩ chẩn đoán và điều trị teo cơ như một biến chứng thực sự của đái tháo đường [1], [6].

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ giảm được cân là đường huyết sẽ tốt"

Quan niệm sai lầm lớn nhất của người tiểu đường thừa cân là chỉ chú ý đến con số hiển thị trên bàn cân. Khi cắt giảm khẩu phần ăn quá mức mà không tập luyện kháng lực, cơ thể sẽ phân giải cả mô mỡ lẫn mô cơ để bù đắp năng lượng [1]. Giảm được 3-5 kg nhưng trong đó có phân nửa là khối cơ xương sẽ khiến tỷ lệ trao đổi chất cơ bản tụt giảm [3], "bể chứa" tiếp nhận glucose sau ăn bị thu hẹp [1], [4]. Hệ quả là sau giai đoạn ép cân, người bệnh rất dễ bị tăng cân trở lại dưới dạng tích mỡ, đường huyết dao động thất thường và tình trạng kháng insulin trở nên khó trị hơn [1], [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng người thừa cân thì không thể bị teo cơ. Trên thực tế, tình trạng thoái hóa cơ bắp diễn ra song hành với sự gia tăng tỷ lệ mỡ cơ thể khi già đi [5]. Tế bào mỡ xâm nhập vào các kẽ cơ và sợi cơ gây viêm cục bộ, khiến chất lượng và sức mạnh của cơ bắp suy giảm ngay cả khi vẻ ngoài của người bệnh vẫn trông có vẻ đẫy đà hoặc thừa cân [1], [5].

Ngoài ra, nhiều người bệnh trông chờ vào các loại thuốc giúp phục hồi cơ. Dù khoa học đã đạt nhiều tiến bộ vượt bậc trong tìm hiểu điều hòa phân tử và tế bào của quá trình chuyển hóa protein cơ, hiện tại vẫn chưa có bất kỳ loại thuốc nào được phê duyệt chính thức để điều trị bệnh teo cơ [3]. Vì vậy, việc điều chỉnh lối sống vẫn là biện pháp then chốt duy nhất [1], [5].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi thực hiện giảm cân?

Việc can thiệp giảm cân cần được thiết kế cá thể hóa và hết sức cẩn trọng ở các nhóm đối tượng sau:

Người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2: Đây là nhóm có tỷ lệ mắc teo cơ cao nhất (khoảng 15,3% ở người từ 65 tuổi trở lên) [8]. Mất cơ ở người cao tuổi rất dễ tiến triển thành hội chứng suy yếu (frailty) [2]. Suy yếu thể chất - với teo cơ là thành phần cốt lõi - có liên quan trực tiếp đến nguy cơ té ngã, gãy xương và nhập viện [2].

Người mắc đái tháo đường lâu năm và có nhiều bệnh lý phối hợp: Thời gian mắc bệnh kéo dài và tình trạng kiểm soát đường huyết kém là những yếu tố nguy cơ độc lập thúc đẩy mất cơ [8].

Những người đáp ứng kém với vận động: Một số người lớn tuổi mắc đái tháo đường có khả năng đáp ứng kém với các bài tập thể lực thông thường [1]. Nhóm này cần được bác sĩ và chuyên gia theo dõi sát sao để điều chỉnh đơn tập luyện phù hợp, tránh tập quá sức gây chấn thương hoặc thoái hóa cơ thêm [1].

Chiến lược thực hành: Giảm mỡ nhưng giữ trọn khối cơ

Dù thoái hóa cơ là thách thức lớn, cơ xương lại là một trong những mô có khả năng biến đổi và thích ứng (tính dẻo - plasticity) linh hoạt nhất trong cơ thể [3]. Tốc độ tổng hợp và phân giải protein cơ thay đổi nhanh chóng để đáp ứng với hoạt động thể chất, tình trạng bất động, tình trạng viêm, dinh dưỡng và nội tiết [3]. Vì vậy, người đái tháo đường hoàn toàn có thể tái tạo và bảo tồn cơ bắp nếu áp dụng đúng phương pháp:

Tập kháng lực tịnh tiến kết hợp tập sức bền: Các chương trình điều chỉnh lối sống cho người đái tháo đường type 2, đặc biệt là người có nguy cơ teo cơ, bắt buộc phải kết hợp bài tập kháng lực tịnh tiến (progressive resistance training) [1]. Tập luyện sức bền (endurance exercise) cũng giúp giảm tăng đường huyết và cải thiện tình trạng kháng insulin [2]. Hoạt động thể chất giúp tăng cường hấp thu glucose thông qua cả hai con đường: phụ thuộc vào insulin và không phụ thuộc vào insulin [7]. Việc tập luyện cần được chỉ định đúng cách, theo dõi định kỳ và điều chỉnh khi cần thiết [1].

Bổ sung đầy đủ chất đạm và vi chất: Chế độ ăn cho người đái tháo đường giảm cân phải cung cấp đủ lượng protein cần thiết để duy trì quá trình tổng hợp protein cơ bắp, ngăn ngừa suy giảm khối cơ ngoài ý muốn trong quá trình can thiệp giảm cân [1]. Bên cạnh đó, việc nạp đủ lượng vitamin D cũng đóng vai trò rất quan trọng đối với sức khỏe chuyển hóa và chức năng vận động [1].

Tìm kiếm sự tư vấn dinh dưỡng chuyên môn: Người bệnh không nên tự ý cắt giảm khẩu phần ăn theo các chế độ cực đoan. Việc được tư vấn dinh dưỡng từ cán bộ y tế định kỳ (từ 3 lần trở lên trong 2 năm) đã được chứng minh giúp giảm một nửa nguy cơ phát triển bệnh teo cơ ở bệnh nhân đái tháo đường [8].

Cân nhắc các giải pháp hỗ trợ đã được nghiên cứu: Bằng chứng tổng hợp gần đây cho thấy việc kết hợp rèn luyện thể lực với bổ sung creatine monohydrate (CrM) thể hiện tiềm năng trong việc cải thiện kiểm soát đường huyết và giảm thiểu tình trạng mất cơ ở người lớn tuổi và người mắc đái tháo đường type 2 [7]. Dữ liệu hiện có cho thấy creatine monohydrate dung nạp tốt ở các liều khuyến nghị và không có bằng chứng nhất quán về tác dụng phụ lên gan hay thận [7]. Tuy nhiên, cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên lớn để xác định liều tối ưu và lợi ích lâu dài [7], do đó người bệnh nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Kiểm soát cân nặng ở người đái tháo đường không đơn thuần là giảm số cân nặng vô điều kiện. Bảo vệ và phát triển khối cơ xương chính là bảo vệ "bể chứa" đường huyết tự nhiên quan trọng nhất của cơ thể, tạo nền tảng vững chắc để giảm mỡ an toàn và kiểm soát đường huyết bền vững. Người bệnh cần thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch dinh dưỡng và tập luyện phù hợp với thể trạng của mình.