Thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên hoặc chất gôm thực vật để kiềm chế cơn thèm ăn đang trở thành xu hướng phổ biến trong cộng đồng kiểm soát cân nặng. Nhiều người truyền tai nhau rằng việc sử dụng mủ cây ốc tử có thể làm đầy dạ dày, giảm cảm giác đói và hỗ trợ giảm cân cấp tốc mà không cần ăn kiêng khắt khe.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy mủ cây ốc tử cùng cơ chế nhai và hấp thụ chất xơ dạng gôm chỉ có thể hỗ trợ một phần trong việc điều hòa cảm giác thèm ăn tạm thời, chứ không thể thay thế cho một chế độ thâm hụt calo bền vững.

Mủ cây ốc tử là gì và cấu trúc hóa học ra sao?

Cây ốc tử (danh pháp khoa học: Cochlospermum religiosum, thuộc họ Bixaceae) là loài thực vật tiết ra chất nhựa gôm tự nhiên, thường được biết đến với tên gọi dân gian là gôm Katira hoặc gôm Hupu [1], [2]. Trong y học bản địa và công nghiệp hiện đại, mủ ốc tử được đánh giá cao nhờ đặc tính làm đặc, tạo màng, tạo nhũ tương và ổn định cấu trúc [2]. Loại biopolymer tự nhiên này hiện đang được quan tâm nhiều trong nghiên cứu hệ thống phân phối thuốc và bào chế hạt nano [2].

Về mặt hóa học thực vật, các phân tích cấu trúc phân tử đã xác định mủ cây ốc tử chứa một heteropolysaccharide (chuỗi đa đường phức tạp) [1]. Chuỗi này được cấu thành từ ba thành phần chính bao gồm D-galactose, axit D-galacturonic và L-rhamnose với tỷ lệ mol tương ứng là 2:1:3 [1].

Nhờ đặc tính hút nước và tạo gel đặc trưng của các heteropolysaccharide tự nhiên, mủ cây ốc tử mang lại độ nhớt cao khi tiếp xúc với dịch lỏng [1], [2]. Đặc tính cơ lý này là nền tảng khiến nó được nghiên cứu ứng dụng như một chất độn tạo cảm giác no sinh học trong đường tiêu hóa [2].

Cơ chế sinh học: Tác động tạo cảm giác no và kiểm soát hormone

Cơ chế tạo cảm giác no của các hợp chất dạng gôm và cử động nhai liên quan chặt chẽ đến sự kích hoạt hệ thần kinh trung ương và quá trình tiết hormone đường ruột [3]. Khi cơ thể tiếp nhận thành phần đường phức galactose kết hợp cùng chất xơ gôm, nồng độ hormone peptide giống glucagon-1 (GLP-1) trong máu có thể tăng lên đáng kể [4]. GLP-1 là một hormone quan trọng do tế bào nội tiết đường ruột tiết ra, có nhiệm vụ gửi tín hiệu no lên não bộ và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [3], [4].

Đáng chú ý, bản thân hành động nhai các chế phẩm dạng gôm cũng tạo ra tác động cơ học kích thích tiết GLP-1 độc lập với sự thay đổi của nồng độ glucose trong máu [3]. Trong khi đó, nồng độ peptide ức chế dạ dày (GIP) không bị biến đổi theo GLP-1 dưới tác động của cử động nhai, chứng tỏ hệ thần kinh có thể điều hòa trực tiếp sự giải phóng GLP-1 mà không cần thông qua biến đổi GIP [3].

Bên cạnh con đường nội tiết, cử động nhai kỹ kích hoạt mạng lưới tế bào thần kinh histamine tại nhân cạnh não thất và vùng dưới đồi giữa bụng [3]. Đây là hai trung tâm điều khiển cảm giác no quan trọng của não bộ [3]. Việc kích hoạt thụ thể histamine H1 tại các trung tâm này sẽ phát tín hiệu ức chế hành vi nạp thức ăn thể chất, từ đó giúp người khỏe mạnh chủ động kiểm soát khẩu phần tốt hơn [3].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về tác dụng ức chế cơn thèm ăn?

Tác động điều hòa cảm giác thèm ăn của các dạng chế phẩm gôm đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng. Một bài tổng quan hệ thống thực hiện theo hướng dẫn PRISMA 2020 đã phân tích 8 bài báo với 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để tìm hiểu hiệu quả đối với sự thèm ăn và lượng năng lượng nạp vào [5]. Trong số 7 thử nghiệm đánh giá sự điều hòa cảm giác thèm ăn, có tới 5 thử nghiệm ghi nhận tác dụng ức chế cơn đói rõ rệt so với nhóm chứng [5].

Cũng trong bài tổng quan này, 3 trên 5 nghiên cứu báo cáo mức giảm đáng kể về mong muốn ăn uống nói chung, và 3 trên 4 nghiên cứu ghi nhận giảm ham muốn ăn vặt đồ ngọt [5]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh rằng bằng chứng về tác động trực tiếp lên cảm giác no kéo dài, tổng lượng năng lượng nạp vào và hiệu quả giảm cân thực tế vẫn chưa đồng nhất [5].

Một nghiên cứu chéo năm 2016 trên 50 phụ nữ (chia đều thành 25 người có cân nặng bình thường và 25 người béo phì) đã theo dõi tác động của việc nhai ngắt quãng 15 phút mỗi giờ trong 3 giờ sau bữa trưa [6]. Kết quả cho thấy thói quen này làm giảm rõ rệt cơn đói, giảm mong muốn ăn và giảm lượng tiêu thụ dự kiến so với nhóm đối chứng không thực hiện can thiệp [6].

Dù mức giảm tổng năng lượng tiêu thụ từ đồ ăn vặt buổi chiều đạt khoảng 9,3% nhưng sự khác biệt này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê cao [6]. Tuy nhiên, lượng carbohydrate nạp vào tổng thể lại giảm có ý nghĩa, đặc biệt là giảm nhu cầu tiêu thụ các món ăn vặt giàu tinh bột ít béo [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt theo chỉ số khối cơ thể (BMI): phụ nữ béo phì giảm lượng bánh quy xoắn tiêu thụ, còn phụ nữ có cân nặng bình thường giảm ăn bánh quy ngọt sau bữa trưa 3 giờ [6].

Mủ gôm có thực sự giúp giảm cân lâu dài?

Mặc dù có khả năng làm dịu cảm giác thèm ăn tức thì, khả năng hỗ trợ giảm cân bền vững của các chất gôm vẫn còn nhiều rào cản. Năm 2012, các nhà nghiên cứu tại Hoa Kỳ đã tiến hành một thử nghiệm can thiệp trên 102 tình nguyện viên trưởng thành thừa cân hoặc béo phì [3]. Những người tham gia được yêu cầu nhai gôm 90 phút mỗi ngày liên tục trong 8 tuần [3]. Kết quả cuối cùng cho thấy can thiệp này hoàn toàn không mang lại hiệu quả giảm cân rõ rệt ở nhóm người thừa cân và béo phì [3].

Một nghiên cứu lâm sàng chéo ba nhánh vào năm 2014 trên 60 người trưởng thành (gồm cả nam và nữ, chia theo nhóm gầy và béo phì) đã kiểm tra nỗ lực xử lý ở khoang miệng bằng việc nhai gôm mềm hoặc gôm cứng trong 15 phút [7]. Kết quả ghi nhận nỗ lực nhai không làm thay đổi cảm giác thèm ăn hay nồng độ các peptide đường ruột như ghrelin, GLP-1 hay polypeptide tuyến tụy [7].

Đáng chú ý, lượng năng lượng nạp vào trong ngày có xu hướng giảm ở người gầy nhưng lại có xu hướng tăng lên ở người béo phì sau khi thực hiện can thiệp nhai [7]. Nồng độ glucose và insulin huyết thanh có sự sụt giảm sau 90 đến 240 phút, nhưng hiệu quả kiểm soát cân nặng thực tế là rất hạn chế [7].

Hơn nữa, một nghiên cứu năm 2005 trên 21 phụ nữ béo phì sử dụng 0,5 g chất xơ xanthan gum kết hợp cùng bữa ăn thử nghiệm 90 kcal cho thấy không có sự khác biệt nào về cảm giác no, cơn đói hay độ đầy thượng vị so với giả dược [8]. Các tác giả cho rằng liều dùng 0,5 g chất xơ hòa tan là quá thấp để có thể tạo ra tác động cơ học đủ lớn trong ống tiêu hóa [8].

Phản ứng khác biệt giữa người bình thường và người thừa cân

Hiệu quả tạo cảm giác no từ các thành phần có trong mủ cây như galactose và chất xơ không diễn ra giống nhau ở mọi đối tượng [4]. Một nghiên cứu can thiệp chéo năm 2005 đã so sánh phản ứng hormone giữa 30 người có cân nặng bình thường (BMI trung bình 22,8) và 28 người thừa cân hoặc béo phì (BMI trung bình 30,3) [4].

Các đối tượng được dùng bữa sáng tiêu chuẩn kết hợp với 250 ml nước lọc hoặc hỗn hợp chứa 50 g galactose và 2,5 g chất xơ guar gum [4]. Khi chỉ dùng bữa sáng với nước lọc, nồng độ GLP-1 ở người béo phì thấp hơn rõ rệt so với người có thể trạng bình thường [4]. Khi được bổ sung galactose và chất xơ gôm, nồng độ GLP-1 huyết tương ở cả hai nhóm đều tăng cao tại thời điểm 30 và 60 phút [4].

Tuy nhiên, dù nồng độ hormone GLP-1 tăng tương đương nhau, mức độ no chủ quan lại chỉ tăng lên rõ rệt ở nhóm người có cân nặng bình thường tại thời điểm 30 và 60 phút [4]. Ở nhóm người thừa cân, sự gia tăng hormone không chuyển hóa thành cảm giác no tương ứng [4]. Các nhà khoa học kết luận rằng người thừa cân có thể gặp tình trạng rối loạn cảm nhận phản hồi sinh lý từ hormone tạo no, khiến việc bổ sung chất xơ hòa tan không mang lại hiệu quả ức chế thèm ăn rõ rệt như ở người có thể trạng bình thường [4].

Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại gôm có vị ngọt còn tiềm ẩn tác dụng ngược [3]. Vị ngọt kích thích tăng tiết nước bọt và kích hoạt các phản ứng tiêu hóa, từ đó có thể kích thích cơn đói bùng phát thay vì kiềm chế ăn uống [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mủ cây ốc tử giảm cân

Hiểu lầm lớn nhất là coi mủ cây ốc tử như một "thần dược đốt mỡ". Về bản chất, mủ ốc tử chỉ là một loại polysaccharide tự nhiên có tính năng làm đặc và tạo gel sinh học [1], [2]. Bản thân chất nhựa này không tham gia vào quá trình phân giải mô mỡ hay tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản.

Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống mủ cây ngâm nở trước bữa ăn là có thể thoải mái ăn uống mà không lo tăng cân. Các bằng chứng khoa học chứng minh việc sử dụng chế phẩm tạo no chỉ làm giảm nhẹ mong muốn ăn vặt, hoàn toàn không thể bù trừ cho một khẩu phần ăn dư thừa calo [5], [6]. Thậm chí ở người béo phì, hành vi nhai hoặc dùng gôm không kiểm soát có thể gây tác động ngược, làm gia tăng lượng thức ăn tiêu thụ trong ngày [7].

Cuối cùng, việc lạm dụng chất tạo ngọt đi kèm khi chế biến mủ ốc tử (như pha cùng đường phèn, siro) sẽ biến thức uống này thành nguồn cung cấp năng lượng dư thừa. Khi đó, lượng đường nạp vào không chỉ triệt tiêu lợi ích kiềm chế cơn thèm mà còn gây tích tụ mỡ thừa nghiêm trọng hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh tiểu đường hoặc đang gặp tình trạng kháng insulin cần hết sức cẩn trọng. Thành phần của heteropolysaccharide trong mủ cây ốc tử giải phóng đường D-galactose và L-rhamnose khi phân cắt [1]. Ngoài ra, các can thiệp bằng chất gôm có thể làm thay đổi nồng độ đường huyết và insulin huyết thanh sau ăn từ 90 đến 240 phút [7], có nguy cơ gây tương tác bất lợi với các thuốc hạ đường huyết đang sử dụng.

Người có tiền sử rối loạn tiêu hóa, bán tắc ruột hoặc hội chứng ruột kích thích không nên tự ý dùng các loại gôm thực vật có độ nhớt và tính trương nở cao [2]. Nếu không được cung cấp đủ nước, khối gel trương nở trong lòng ruột có thể gây đầy chướng bụng, khó tiêu hoặc tắc nghẽn đường tiêu hóa.

Người thừa cân hoặc béo phì lâu năm cũng không nên đặt kỳ vọng mủ ốc tử sẽ giúp cắt đứt hoàn toàn cơn đói. Hiện tượng suy giảm đáp ứng với tín hiệu hormone tạo no ở nhóm đối tượng này khiến cảm giác no chủ quan rất khó đạt được chỉ nhờ chất xơ dạng gôm [4]. Những người có bệnh lý tim mạch, thận mạn tính hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại gôm dược liệu nào vào khẩu phần.

Gợi ý áp dụng an toàn trong chế độ dinh dưỡng

Nếu muốn thử nghiệm mủ cây ốc tử như một nguồn bổ sung chất xơ tự nhiên nhằm hạn chế các cơn thèm ăn vặt, người dùng nên thực hiện đúng cách để đảm bảo an toàn:

  • Ngâm nở hoàn toàn: Mủ cây ốc tử cần được ngâm trong nước lọc đủ thời gian để trương nở tối đa thành dạng gel mềm trước khi sử dụng, tránh để chất xơ hút nước trực tiếp từ niêm mạc ống tiêu hóa gây tắc ruột.
  • Uống đủ nước: Khi bổ sung bất kỳ dạng chất xơ hòa tan hay heteropolysaccharide nào, việc uống nhiều nước trong suốt cả ngày là điều kiện bắt buộc để chất xơ di chuyển thuận lợi qua đường ruột [1], [2].
  • Thời điểm sử dụng: Có thể dùng một lượng nhỏ dạng gel trước bữa ăn chính hoặc giữa buổi chiều. Khoảng thời gian này giúp hỗ trợ kích thích tiết hormone GLP-1 và giảm nhu cầu tìm kiếm các món ăn vặt giàu tinh bột [6], [4].
  • Kiểm soát nguyên liệu phối hợp: Tuyệt đối không nấu mủ cây với lượng lớn đường tinh luyện, sữa đặc hay các loại siro ngọt đậm, vì vị ngọt có thể kích thích phản xạ thèm ăn và làm tăng đột ngột tổng calo nạp vào [3].
  • Tập trung vào nhai chậm: Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào dược liệu, việc rèn luyện thói quen nhai kỹ thức ăn hàng ngày (khoảng 30 lần mỗi miếng nhai) là giải pháp hành vi đã được chứng minh giúp kích hoạt trung tâm tạo no ở não bộ và giảm năng lượng nạp vào một cách tự nhiên [3].

Việc sử dụng mủ cây ốc tử hay bất kỳ chất xơ dạng gôm nào chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ cơ học tạm thời trong việc kiểm soát sự thèm ăn. Nền tảng cốt lõi của việc giảm cân lành mạnh vẫn luôn đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chế độ ăn thâm hụt calo khoa học, lối sống vận động đều đặn và sự tư vấn trực tiếp từ các chuyên gia y tế.