Nhịn ăn gián đoạn (Intermittent Fasting - IF) đang trở thành một trong những phương pháp kiểm soát cân nặng và cải thiện sức khỏe chuyển hóa được ưa chuộng nhất hiện nay. Nhiều người có thói quen uống các viên vi chất bổ sung ngay khi thức dậy vào buổi sáng, bất kể lúc đó cơ thể vẫn đang nằm trong khoảng thời gian nhịn ăn hoàn toàn. Liệu thói quen này có vô tình làm giảm hiệu quả của các vi chất tan trong dầu mỡ, đặc biệt là vitamin D hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Việc uống vitamin D trong khung giờ nhịn ăn có thể làm giảm khả năng hấp thu của cơ thể nếu sản phẩm sử dụng là dạng viên nén hoặc bột khô không chứa chất béo. Ngược lại, nếu được dùng cùng bữa ăn chứa chất béo hoặc chọn đúng dạng dung dịch dầu, lượng vi chất đi vào máu sẽ đạt hiệu quả tốt hơn đáng kể.

Cơ chế hấp thu vitamin D và mối quan hệ với chất béo

Vitamin D là một vi chất thuộc nhóm tan trong chất béo (liposoluble), cùng nhóm với vitamin A, E và K. Khác với các vitamin tan trong nước như vitamin C hay nhóm B vốn dễ dàng khuếch tán vào dịch cơ thể, các vitamin tan trong dầu đòi hỏi một chuỗi phản ứng sinh hóa đặc thù tại đường ruột. Khi thức ăn chứa chất béo đi vào tá tràng, cơ thể kích thích túi mật tiết dịch mật để nhũ hóa lipid, tạo thành các hạt micelle giúp vận chuyển vi chất qua lớp màng niêm mạc ruột non vào hệ tuần hoàn.

Trong khung giờ nhịn của phương pháp nhịn ăn gián đoạn, dạ dày hoàn toàn rỗng và không có sự xuất hiện của chất béo từ thực phẩm. Khi đó, dịch tiêu hóa và muối mật không được kích thích bài tiết ở mức tối ưu. Một quan sát lâm sàng cho thấy ở những người gặp khiếm khuyết về dịch mật, cụ thể là 11 bệnh nhân sau phẫu thuật dẫn lưu mật qua ống T, nồng độ vitamin A và vitamin E trong huyết thanh không hề tăng sau bữa ăn thử nghiệm khi ống còn mở; chỉ khi kẹp ống dẫn lưu để dòng chảy của mật vào ruột được tái lập thì sự hấp thu các vitamin tan trong dầu mới trở lại bình thường [1]. Dù nghiên cứu này tập trung vào vitamin A và E, cơ chế sinh học tương tự cũng chi phối vitamin D do cùng phụ thuộc vào sự hòa tan của lipid và mật ruột.

Nếu thiếu sự hỗ trợ của lipid và mật, các phân tử vitamin D ở dạng thông thường rất khó vượt qua hàng rào hấp thu ở ruột, dẫn tới việc phần lớn hoạt chất bị đào thải ra ngoài theo phân. Tình trạng kém hấp thu này thậm chí có thể xảy ra ngay cả khi ruột vẫn giữ được một phần khả năng tiêu hóa chất béo cơ bản, tương tự như ca bệnh cắt đoạn ruột ngắn dù duy trì được nồng độ axit béo thiết yếu trong huyết thanh suốt 18 tuần nhưng vẫn thiếu hụt các vitamin tan trong dầu [2].

Bằng chứng nghiên cứu: Nhịn ăn, dạng bào chế và sự hấp thu vi chất

Để làm rõ ảnh hưởng của bữa ăn và chế độ nhịn lên nồng độ vitamin, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm khác nhau nhằm kiểm tra sự biến động của vi chất trong máu.

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên được thực hiện trên 88 người nhằm kiểm tra tác động của thức ăn lên nồng độ 25-hydroxyvitamin D3 [25(OH)D3] huyết thanh khi bổ sung liều cao 50.000 IU vitamin D3 hòa tan hoàn toàn trong dung dịch dầu [3]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: một nhóm dùng thuốc khi đang nhịn ăn và nhóm còn lại dùng cùng bữa sáng giàu chất béo tiêu chuẩn [3]. Kết quả định lượng nồng độ 25(OH)D3 huyết thanh tại các mốc 3, 5, 7, 14, 30 và 60 ngày cho thấy nồng độ vi chất tăng đáng kể so với ban đầu ngay từ ngày thứ ba và duy trì ở mức cao trong suốt tháng đầu tiên ở cả hai trạng thái đói và no [3]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm nhịn ăn và nhóm ăn no, chứng minh rằng dạng bào chế dung dịch dầu có thể tự tạo điều kiện hấp thu mà không phụ thuộc vào thức ăn [3].

Ở khía cạnh thực tế áp dụng trên người nhịn ăn gián đoạn, một nghiên cứu có đối chứng công bố năm 2025 theo dõi phụ nữ thực hiện nhịn ăn theo tôn giáo Chính thống giáo hoặc nhịn ăn gián đoạn tương đương [4]. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến trong nghiên cứu này chỉ ra rằng nồng độ 25(OH)D ban đầu có mối liên hệ nghịch biến mạnh mẽ với mức độ thay đổi nồng độ vi chất sau khi bổ sung, cho thấy người có mức nền thấp sẽ nhận được lợi ích cải thiện lớn hơn [4]. Ngược lại, lượng mỡ cơ thể và chỉ số BMI không phải là các yếu tố dự báo có ý nghĩa trong phân tích này [4].

Về nguồn chất béo đưa vào cùng vi chất, một thử nghiệm kéo dài 12 tuần trên 27 nam giới khỏe mạnh (từ 27 đến 47 tuổi) đã so sánh việc tiêu thụ 20 g diacylglycerol (DAG, 15 người) so với triacylglycerol (TAG, 12 người) thông qua xốt mayonnaise hoặc đồ uống nhũ tương trong bữa ăn mỗi ngày một lần [5]. Đánh giá mẫu máu nhịn ăn ở tuần thứ 4, 8 và 12 cho thấy nồng độ vitamin D và E có sự khác biệt ở một số thời điểm so với ban đầu, nhưng phân tích phương sai đo lường lặp lại hai chiều khẳng định DAG, TAG và thời gian không gây ảnh hưởng bất lợi lên nồng độ các vitamin tan trong dầu [5].

Ngoài ra, sự tương tác giữa nhịn ăn và vitamin D còn được xem xét dưới góc độ bảo vệ mô. Trong một thử nghiệm năm 2023 trên chuột cống trắng đực bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo (HFD), cả can thiệp tiêm phúc mạc vitamin D (liều 5 microgam/kg mỗi 2 ngày trong 4 tuần) và chế độ nhịn ăn gián đoạn đều giúp cải thiện các chỉ dấu mô bệnh học, hóa mô miễn dịch và sinh hóa ở bàng quang so với nhóm chỉ ăn HFD [6]. Nghiên cứu này kết luận nhịn ăn gián đoạn thậm chí vượt trội hơn vitamin D trong việc ngăn ngừa thoái hóa bàng quang do chế độ ăn gây ra [6].

Tại thế giới tự nhiên, mô hình hải cẩu xám trong giai đoạn nuôi con cũng cho thấy hiện tượng nhịn ăn hoàn toàn đi kèm việc huy động mạnh mẽ các vi chất tan trong dầu [7]. Mức vitamin A và E huyết tương của cá thể mẹ thay đổi rõ rệt khi bắt đầu tiết sữa giàu béo, trong đó các thành phần tan trong dầu được huy động từ mô mỡ với tốc độ tương đương lipid để phục vụ cơ thể [7].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Những dữ liệu trên đem lại cái nhìn nhiều chiều về cách thức cơ thể xử lý các vitamin tan trong dầu khi áp dụng chế độ nhịn ăn:

  • Dạng dung dịch dầu khắc phục sự thiếu hụt bữa ăn: Thử nghiệm trên 88 người chứng minh nếu sử dụng viên nang chứa vitamin D3 đã hòa tan sẵn trong dầu thì thời điểm uống trước hay sau bữa ăn nhiều chất béo không tạo ra sự chênh lệch lớn về lượng vi chất ngấm vào máu [3].
  • Mức nền ban đầu đóng vai trò quyết định: Người có nồng độ vitamin D ban đầu càng thấp thì khả năng đáp ứng và cải thiện nồng độ trong máu sau khi bổ sung càng cao, không bị chi phối quá lớn bởi chỉ số khối cơ thể trong thời gian ngắn [4].
  • Chất xơ có thể cản trở hấp thu vi chất tan trong dầu: Cần lưu ý rằng việc bổ sung một số loại chất xơ hòa tan như konjac mannan (3,9 g) trong bữa ăn đã được ghi nhận làm giảm tốc độ hấp thu vitamin E qua ruột ở cả người bình thường và người đái tháo đường do làm hao hụt axit mật [8].

Tuy nhiên, các bằng chứng vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Một số thử nghiệm sử dụng liều đơn rất cao (như 50.000 IU) chứ không phản ánh liều dùng hàng ngày thông thường [3]. Bên cạnh đó, các can thiệp kết hợp nhịn ăn gián đoạn và vitamin D ở mô hình động vật được thực hiện thông qua đường tiêm phúc mạc, vốn bỏ qua hoàn toàn cơ chế hấp thu tự nhiên qua đường tiêu hóa của người [6]. Các quan sát trên động vật hoang dã như hải cẩu mang tính chất cơ chế chuyển hóa đặc thù khi nhịn ăn kéo dài kết hợp tiết sữa chứ không tương đồng hoàn toàn với chế độ nhịn 16:8 thông thường ở người [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D trong nhịn ăn gián đoạn

Nhiều người lầm tưởng rằng có thể uống vitamin D dạng viên nén khô chung với một ly nước lọc vào sáng sớm trong khung giờ nhịn mà vẫn đạt hiệu quả tối đa. Như cơ chế đã phân tích, dạng bào chế khô không có chất béo đi kèm sẽ rất khó kích thích dòng chảy của mật, khiến hoạt chất khó hòa tan và dễ bị đào thải [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc bổ sung một viên nang dầu vitamin D trong khung giờ nhịn sẽ phá vỡ hoàn toàn trạng thái nhịn ăn. Lượng dầu làm tá dược trong một viên nang mềm thường rất nhỏ, cung cấp năng lượng không đáng kể để gây ra biến động lớn về chuyển hóa, nhưng lại chưa đủ liều lượng chất béo lớn để kích thích túi mật co bóp mạnh như một bữa ăn hoàn chỉnh.

Cuối cùng, nhiều người nghĩ rằng hễ ăn nhiều chất xơ để giữ dáng khi nhịn ăn gián đoạn là tốt cho việc hấp thu mọi vi chất. Thực tế, một số chất xơ cô đặc có thể gắn kết với axit mật trong đường ruột, làm giảm khả năng hấp thu của các vitamin nhóm tan trong dầu như đã thấy ở vitamin E [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Không phải ai cũng có khả năng tiếp nhận và chuyển hóa vitamin D theo cùng một cách, đặc biệt là khi áp dụng các chế độ hạn chế thời gian ăn uống:

  • Người mắc bệnh lý đường ruột và đường mật: Bệnh nhân có tiền sử cắt đoạn ruột, rối loạn hấp thu chất béo hoặc các vấn đề liên quan đến dẫn lưu mật cần hết sức cẩn trọng. Dữ liệu cho thấy sự suy giảm dịch mật hoặc chiều dài ruột có thể dẫn tới thiếu hụt trầm trọng các vi chất tan trong chất béo dù chế độ ăn vẫn duy trì được các thành phần dinh dưỡng khác [3, 7].
  • Người có mức vitamin D nền quá thấp: Dữ liệu cho thấy nhóm đối tượng này nhạy cảm nhất với việc bù đắp vi chất, do đó cần được xét nghiệm sàng lọc trước để bác sĩ chỉ định phác đồ chuẩn xác thay vì tự ý bổ sung ngắt quãng [4].
  • Người đang dùng các sản phẩm bổ sung chất xơ hòa tan liều cao: Những người có thói quen dùng bột chất xơ như konjac mannan để tạo cảm giác no trong bữa ăn phá nhịn cần lưu ý về nguy cơ cạnh tranh hấp thu dịch mật, gây cản trở vi chất tan trong dầu [8].
  • Người có bệnh lý nền mãn tính: Những người đang điều trị các bệnh tim mạch, gan, thận hoặc đái tháo đường luôn cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thay đổi khung giờ dùng thuốc và chế độ ăn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người nhịn ăn gián đoạn

Để tối ưu hóa việc bổ sung vitamin D trong quá trình thực hiện nhịn ăn gián đoạn, người dùng có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Chuyển thời điểm uống vào khung giờ ăn: Thay vì uống vào sáng sớm lúc bụng đói, hãy dời cữ uống vitamin D vào bữa ăn đầu tiên hoặc bữa ăn chính trong ngày. Bữa ăn có chứa các chất béo lành mạnh (như dầu ăn thông thường chứa triacylglycerol hoặc diacylglycerol) sẽ hỗ trợ quá trình tiêu hóa mà không làm ảnh hưởng xấu đến sự hấp thu vi chất [5].
  • Lựa chọn dạng bào chế phù hợp: Nếu bắt buộc phải uống vào khung giờ nhịn, hãy ưu tiên các chế phẩm vitamin D3 dạng dung dịch dầu hoặc viên nang mềm gốc dầu, bởi dữ liệu lâm sàng cho thấy dạng dầu giúp duy trì mức hấp thu tương đương giữa trạng thái no và đói [3]. Nếu đang dùng dạng viên nén khô hoặc viên phấn, bắt buộc phải uống cùng bữa ăn.
  • Tách rời thời điểm dùng chất xơ cô đặc: Tránh uống vitamin D cùng lúc với các loại thực phẩm bổ sung chất xơ hòa tan như glucomannan nhằm phòng ngừa nguy cơ suy giảm hấp thu do mất muối mật [8].
  • Xét nghiệm định kỳ: Trước khi bắt đầu một đợt bổ sung kéo dài, nên kiểm tra nồng độ 25(OH)D trong máu để xác định mức độ thiếu hụt, giúp lựa chọn liều dùng mang lại hiệu quả cao nhất [4].

Duy trì lối sống nhịn ăn gián đoạn mang lại nhiều cải thiện về trao đổi chất, nhưng việc chăm sóc dinh dưỡng vi lượng cũng cần sự chính xác. Người thực hành nên chú ý đến bản chất tan trong dầu của vitamin D để sắp xếp thời điểm uống cùng bữa ăn hoặc chọn dạng bào chế thích hợp, bảo đảm cơ thể luôn nhận đủ dưỡng chất thiết yếu một cách an toàn và bền vững.