Vì sao uống kháng sinh lại khiến da rát bỏng dưới nắng?
Nhiều người bất ngờ nhận thấy làn da đỏ ửng, châm chích dữ dội chỉ sau ít phút đi nắng dù đã che chắn cẩn thận. Tình trạng này rất thường xảy ra khi đang dùng một đợt thuốc trị mụn trứng cá, viêm phế quản hay nhiễm trùng tiết niệu. Hiện tượng trên không phải do ánh nắng đột ngột gay gắt hơn mà bắt nguồn từ tác dụng phụ gây nhạy cảm ánh sáng của thuốc [1].
Kháng sinh nhóm tetracycline và fluoroquinolone là những thủ phạm phổ biến nhất gây ra hiện tượng bắt nắng [4, 5]. Phản ứng nhạy cảm quang học thứ phát xảy ra khi hóa chất trong thuốc tích tụ tại da và tương tác trực tiếp với tia cực tím [1]. Hiểu rõ cơ chế và các loại thuốc có nguy cơ cao giúp người bệnh chủ động phòng ngừa, tránh tổn thương da nghiêm trọng [1].
Hai nhóm kháng sinh khiến da dễ tổn thương do ánh sáng
Tetracycline là nhóm kháng sinh phổ rộng lâu đời được dùng phổ biến trong điều trị nhiễm khuẩn hô hấp, phẫu thuật và da liễu [2]. Nhóm này gồm các thuốc quen thuộc như tetracycline, doxycycline, minocycline, lymecycline, sarecycline hay demeclocycline [2, 3]. Trong số này, doxycycline và tetracycline thường xuyên bị ghi nhận kích hoạt phản ứng nhạy cảm ánh sáng [4, 8].
Fluoroquinolone gồm các thuốc như lomefloxacin, ciprofloxacin, hay nhóm tiền chất như nalidixic acid cũng nằm trong danh sách cảnh báo hàng đầu [4, 5]. Lomefloxacin được đánh giá là hoạt chất có độc tính quang học mạnh nhất trong phân nhóm fluoroquinolone [3]. Khi hấp thụ bức xạ tử ngoại, các phân tử này nhanh chóng biến đổi và giải phóng chuỗi phản ứng hủy hoại mô mềm của da [5, 6].
Cơ chế sinh học kích hoạt phản ứng bắt nắng
Phần lớn các dẫn xuất tetracycline hấp thụ mạnh tia cực tím phổ UVA, một số hợp chất hấp thụ kéo dài sang vùng ánh sáng xanh [4]. Khi tia UVA kích hoạt tetracycline, thuốc tạo ra oxy đơn bội thông qua cơ chế quang hóa loại II [4]. Kháng sinh nhóm tetracycline được xác định chỉ thể hiện cơ chế gây độc tính quang học (phototoxicity) trực tiếp lên tế bào [5].
Fluoroquinolone cũng hấp thụ tia bức xạ UVA nhưng theo cơ chế tạo gốc tự do hoàn toàn khác biệt [5]. Nguyên tử halogen ở vị trí số 8 trên cấu trúc fluoroquinolone khiến phân tử trở nên cực kỳ kém bền dưới ánh sáng [5]. Tia UVA bẻ gãy liên kết halogen, tạo thành gốc aryl cation có hoạt tính rất cao phản ứng với oxy để sinh ra quinone-imine và hydrogen peroxide [5].
Hydrogen peroxide thông qua phản ứng Fenton tiếp tục sinh ra các gốc tự do hydroxyl [5]. Các gốc oxy hóa này kích hoạt protein kinase C và tyrosine kinase, kéo theo kích thích enzyme phospholipase A2 và cyclooxygenase sản sinh prostaglandin [5]. Sự giải phóng prostaglandin từ tế bào nguyên bào sợi da làm bùng phát phản ứng viêm da [5]. Độc tính này còn gây phá hủy lipid màng tế bào, oxy hóa protein, đứt gãy sợi DNA và làm suy sụp điện thế ty thể [5].
Hoạt chất lomefloxacin có thể gây ra cả hai hiện tượng: độc tính quang học và dị ứng quang học [5]. Thuốc tạo liên kết cộng hóa trị với protein da qua tương tác trực tiếp của aryl cation hoặc qua truyền electron trạng thái kích thích singlet [5]. Độc tính quang học của lomefloxacin trực tiếp làm giảm biểu hiện của enzyme chống oxy hóa catalase và glutathione peroxidase, khiến tế bào mất cân bằng oxy hóa khử [3].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm ngẫu nhiên, nghiên cứu đoàn hệ mở trên Pubmed, Cochrane và Embase [2]. Phân tích trên 38 bài báo bao gồm người bệnh mắc 6 nhóm bệnh (mụn trứng cá, bệnh Lyme, tiêu chảy du lịch, hội chứng cựu chiến binh, phình động mạch chủ bụng, mộng thịt) và người tình nguyện phơi nhiễm ánh sáng [2]. Kết quả cho thấy doxycycline, demeclocycline, minocycline đều có khả năng gây nhạy cảm ánh sáng, tuy nhiên mức độ nguy cơ giữa các thuốc có sự khác biệt rõ rệt [2].
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 858 người trưởng thành điều trị ban đỏ da (erythema migrans) bằng doxycycline liều 100 mg hai lần mỗi ngày trong 10-15 ngày ghi nhận 16 ca gặp phản ứng bắt nắng, chiếm tỷ lệ 1,9% [6]. Nhóm uống thuốc 14-15 ngày có tỷ lệ nhạy cảm ánh sáng là 2,1% (16/750 bệnh nhân), trong khi nhóm dùng 10 ngày ghi nhận tỷ lệ 0% (0/108 bệnh nhân) [6]. Các ca bệnh tập trung từ tháng 6 đến tháng 10, đỉnh điểm vào tháng 7 [6]. Đáng chú ý, 13 trong số 16 ca mắc bệnh là do không tuân thủ khuyến cáo hạn chế ra nắng [6].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2022 thực hiện trên nguyên bào sợi da người được nuôi cấy và xử lý bằng lomefloxacin kết hợp chiếu tia UVA [3]. Kết quả đo lường vi thể xác nhận lomefloxacin ức chế tăng sinh nguyên bào sợi và làm xáo trộn chu kỳ tế bào [3]. Khi kết hợp chiếu xạ UVA, lượng gốc oxy hóa phản ứng tăng vọt, làm giảm tỷ lệ sống sót của tế bào da rõ rệt so với nhóm không chiếu tia [3].
Báo cáo lâm sàng năm 2020 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 51 tuổi dùng doxycycline monohydrate để trị chứng đỏ mặt rosacea [7]. Sau 9 ngày dùng thuốc, bệnh nhân cùng lúc xuất hiện phản ứng độc tính quang học và phát ban dạng sởi [7]. Tình trạng này thuyên giảm hoàn toàn sau 2 tuần khi bệnh nhân được ngưng kháng sinh và điều trị bằng corticosteroid bôi kết hợp đường uống [7].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu tổng quan chỉ ra rằng dữ liệu về tỷ lệ mắc, mức độ trầm trọng và ý nghĩa lâm sàng của phản ứng bắt nắng do tetracycline còn khá phân tán và yếu [2]. Nhiều nghiên cứu trước đây thiếu tính đồng nhất về thiết kế, cỡ mẫu nhỏ hoặc chủ yếu dựa trên thử nghiệm chiếu đèn nhân tạo ở người tình nguyện [2].
Bên cạnh đó, các phản ứng có hại trên da ước tính xảy ra ở khoảng 10% bệnh nhân nội trú, nhưng nhạy cảm ánh sáng do thuốc thường bị chẩn đoán dưới mức thực tế [3]. Đa số bệnh nhân tự ý ngưng thuốc khi thấy da đỏ rát giống cháy nắng thay vì quay lại cơ sở y tế để thăm khám [3]. Hành vi tự bỏ dở phác đồ điều trị kháng sinh này có nguy cơ lớn làm bùng phát chủng vi khuẩn kháng thuốc [3].
Những hiểu lầm thường gặp về hiện tượng bắt nắng
Sai lầm phổ biến là cho rằng thuốc kháng sinh gây dị ứng toàn thân vĩnh viễn mỗi khi tiếp xúc với mặt trời [1, 2]. Trên thực tế, phần lớn phản ứng do tetracycline là phản ứng phototoxic mang tính phụ thuộc liều và chỉ xảy ra khi phân tử thuốc còn tồn tại trong mô da kết hợp với tia bức xạ [2, 5].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng chỉ giới hạn ở cháy nắng bề mặt thông thường [1, 3]. Doxycycline ngoài việc gây độc quang học còn có thể dẫn đến chứng tiêu móng do ánh sáng (photo-onycholysis), phát ban dạng sởi, ban bọng nước hoặc viêm mạch [1, 3]. Ngoài ra, việc dùng một số loại thuốc gây độc quang học kéo dài còn tiềm ẩn nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tế bào vảy hoặc ung thư hắc tố tại vùng da từng bị tổn thương [1].
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Nghiên cứu trên bệnh nhân dùng doxycycline cho thấy nữ giới có tỷ lệ gặp phản ứng nhạy cảm ánh sáng cao hơn nam giới (2,7% ở nữ so với 0,8% ở nam) [6]. Nhóm bệnh nhân điều trị đợt dài ngày trên 10-14 ngày cần được cảnh báo kỹ lưỡng vì thời gian phơi nhiễm thuốc càng dài thì nguy cơ tích tụ càng cao [6].
Những người mắc các bệnh da liễu mạn tính như rosacea, mụn trứng cá hoặc đang điều trị nhiễm trùng vào mùa hè nhiều nắng cần hết sức cảnh giác [1, 7]. Bệnh nhân đang sử dụng các kháng sinh nhạy cảm cao như lomefloxacin hay các thuốc như chlorpromazine, amiodarone, voriconazole, naproxen cũng thuộc diện nguy cơ cao [4, 6].
Hướng dẫn bảo vệ da an toàn trong đợt thuốc
Chẩn đoán nhạy cảm ánh sáng chủ yếu dựa vào tiền sử dùng thuốc và tổn thương xuất hiện khu trú tại vùng da hở tiếp xúc với nắng [4, 8]. Các biện pháp như thử nghiệm test áp da tiếp xúc ánh sáng (photopatch test) hoặc test kích thích lại có thể hỗ trợ xác định thuốc gây bệnh [4, 8]. Biện pháp then chốt nhất vẫn là dự phòng chủ động ngay từ khi bắt đầu liệu trình [4, 8].
Khi được chỉ định dùng doxycycline, tetracycline hay lomefloxacin, người bệnh bắt buộc phải áp dụng các biện pháp che chắn nắng nghiêm ngặt khi ra ngoài [4, 6, 7]. Cần tránh tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời, đặc biệt trong khung giờ cao điểm mùa hè [6]. Nếu xuất hiện phản ứng đỏ rát, châm chích, bác sĩ có thể chỉ định ngừng kháng sinh và can thiệp bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống chứa corticosteroid [1, 4, 8].
Người bệnh tuyệt đối không tự ý dừng uống kháng sinh khi chưa có chỉ định y tế vì việc gián đoạn phác đồ có thể dẫn tới thất bại điều trị và gây kháng thuốc [3]. Nếu da có dấu hiệu bỏng rát, nổi sẩn ngứa bất thường sau khi đi nắng, hãy liên hệ ngay với bác sĩ điều trị để được đánh giá và đổi phác đồ an toàn.
