Nước ép mận gai hay nước ép táo trị táo bón cho trẻ sơ sinh?

Táo bón ở trẻ sơ sinh luôn khiến nhiều bậc phụ huynh lo lắng. Khi thấy con đi ngoài khó khăn, phân cứng, nhiều cha mẹ thường truyền tai nhau mẹo dùng nước ép trái cây tự nhiên như nước ép táo hoặc nước ép mận (prune) để giúp con dễ đi tiêu hơn mà không cần dùng thuốc.

Thực tế, cả nước ép mận, nước ép táo và nước ép lê đều được ghi nhận là biện pháp can thiệp đầu tay không dùng thuốc cho trẻ nhũ nhi bị táo bón mạn tính cơ năng ^[1]. Tuy nhiên, hiệu quả làm mềm phân này đi kèm với nguy cơ kém hấp thu đường tự nhiên (carbohydrate) nếu chọn sai loại hoặc dùng quá mức ^[2]. Điểm mấu chốt quyết định sự an toàn cho hệ tiêu hóa non nớt của trẻ nằm ở hàm lượng đường sorbitol và tỉ lệ đường fructose so với glucose trong từng loại quả ^[3].

Cơ chế trị táo bón và tác động của đường tự nhiên

Trong các trường hợp trẻ sơ sinh được xác nhận bị táo bón mạn tính cơ năng, các chất xơ có hoạt tính thẩm thấu không tiêu hóa được có mặt trong nước ép lê, táo và mận thường là biện pháp can thiệp đầu tiên được thử nghiệm ^[1]. Hoạt tính thẩm thấu giúp giữ nước lại trong lòng ruột, làm phân mềm hơn và dễ tống xuất ra ngoài. Trước đây, siro ngô sẫm màu cũng được khuyên dùng thay thế cho các loại nước ép này, nhưng hiện không còn được sử dụng do sự biến thiên không ổn định của các carbohydrate có hoạt tính thẩm thấu ^[1].

Riêng với nước ép mận, một nghiên cứu công bố năm 2022 chỉ ra rằng hiệu quả cải thiện táo bón đến từ sự kết hợp của ba thành phần: lượng sorbitol dồi dào, chất xơ hòa tan (đặc biệt là pectin) và hợp chất thực vật polyphenol ^[4]. Sự phối hợp này giúp cải thiện hình dạng phân cứng và làm bình thường hóa quá trình đi tiêu ^[4].

Tuy nhiên, chính đặc tính không hấp thu hết của sorbitol và lượng đường fructose dư thừa lại là con dao hai lưỡi. Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ hấp thu đường hiệu quả nhất khi tỉ lệ fructose và glucose cân bằng ở mức 1:1 và không có sorbitol, điển hình như trong nước ép nho trắng ^{[5] [3]}. Ngược lại, nước ép táo chứa khoảng 0,5 g/dL sorbitol cùng tỉ lệ fructose trên glucose cao ở mức 2,6:1 ^[3]. Nước ép lê cũng chứa sorbitol và tỉ lệ fructose trên glucose cao ^[2]. Khi lượng đường này không được ruột non hấp thu hết, chúng đi xuống đại tràng và bị vi khuẩn lên men, sinh ra khí hydro ^{[2] [6]}.

Nghiên cứu khoa học nói gì về phản ứng của trẻ nhỏ?

Nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng đã đo lường trực tiếp phản ứng của trẻ nhũ nhi với các tỉ lệ đường khác nhau trong nước ép trái cây. Một nghiên cứu mù đôi công bố năm 1999 đã tiến hành thử nghiệm trên 14 trẻ khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 5,1 tháng; cân nặng trung bình 7,8 kg; chiều dài trung bình 67 cm; tỉ lệ mỡ cơ thể 26%) ^[2]. Sau khi nhịn ăn 2 giờ, 7 trẻ được uống 120 mL nước ép lê (chứa sorbitol, tỉ lệ fructose-glucose cao) và 7 trẻ uống 120 mL nước ép nho trắng (không chứa sorbitol, tỉ lệ fructose-glucose thấp), sau đó theo dõi trong buồng hô hấp suốt 3 giờ ^[2]. Kết quả phân tích khí hydro qua hơi thở cho thấy có tới 5 trên 7 trẻ uống nước ép lê bị kém hấp thu carbohydrate (mức hydro hơi thở đỉnh tăng từ 20 ppm trở lên so với mức nền), trong khi chỉ có 2 trên 7 trẻ uống nước ép nho trắng gặp tình trạng này ^[2]. Trẻ kém hấp thu carbohydrate tăng cả hoạt động thể chất và tốc độ trao đổi chất sau khi uống, đặc biệt nhóm uống nước ép lê tăng hoạt động thể chất rõ rệt ^[2]. Nghiên cứu kết luận nước ép chứa sorbitol và mức fructose cao có thể không tối ưu cho trẻ nhũ nhi nhỏ tháng ^[2].

Một nghiên cứu mù đôi khác năm 2002 khảo sát mối liên hệ giữa chứng khóc dạ đề (colic) và kém hấp thu đường từ nước ép trên 30 trẻ khỏe mạnh (tuổi trung bình 5,1 tháng; nặng 7,4 kg; dài 64 cm), gồm 16 trẻ có khóc dạ đề và 14 trẻ không có ^[3]. Trẻ được uống 120 mL (tương đương khoảng 16,3 mL/kg) nước ép nho trắng (không sorbitol; tỉ lệ fructose:glucose là 1:1) hoặc nước ép táo (sorbitol 0,5 g/dL; tỉ lệ fructose:glucose là 2,6:1), theo dõi 0,5 giờ trước uống và 3 giờ sau uống trong buồng đo trao đổi chất ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ có tiền sử khóc dạ đề khi uống nước ép táo bị kém hấp thu carbohydrate, tăng bài tiết khí hydro hơi thở, quấy khóc nhiều hơn, ngủ ít hơn trong 1,5 giờ cuối của thử nghiệm, đồng thời tăng hoạt động thể chất và tiêu hao năng lượng ^[3]. Trong khi đó, nhóm trẻ không có khóc dạ đề vẫn hấp thu bình thường khi uống nước ép táo ^[3]. Đáng chú ý, ở nhóm uống nước ép nho trắng, dù trẻ có tiền sử khóc dạ đề hay không, đều không tăng khí hydro hơi thở, không tăng tiêu hao năng lượng và thời gian khóc hay ngủ đều không thay đổi ^[3].

Về tác động gây tiêu chảy, báo cáo năm 1996 ghi nhận việc uống các loại nước ép mất cân bằng giữa glucose và fructose (như nước ép táo, mật hoa lê) và có sorbitol là một trong những nguyên nhân chính gây hội chứng tiêu chảy mạn tính không đặc hiệu ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ ^{[6] [7]}. Phân của trẻ trong tình trạng này có tính axit với độ pH dưới 5,5, xét nghiệm Clinitest dương tính (cho thấy có đường dư trong phân), nhưng không có máu và bạch cầu ^[6]. Khí hydro hơi thở tăng cao khi đo trong khoảng 60 đến 120 phút sau khi uống lượng nước ép gây triệu chứng ^[6]. Khi ngưng hoàn toàn các loại nước ép này, tình trạng tiêu chảy chấm dứt ngay lập tức ở tất cả các ca bệnh được báo cáo ^[6].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng năm 2005 đánh giá tác động của nước ép trên trẻ bị tiêu chảy cấp cũng cho thấy khía cạnh hai mặt ^[5]. Trẻ uống nước ép có lượng calo nạp vào trung bình cao hơn so với uống nước lọc (tăng thêm 12 cal/kg/ngày với nước ép táo và 18 cal/kg/ngày với nước ép nho trắng) và tăng cân tốt hơn, đặc biệt ở nhóm uống nước ép có nồng độ fructose và glucose tương đương nhau và không có sorbitol ^[5]. Tuy nhiên, việc uống nước ép có tỉ lệ đường khác nhau dẫn đến lượng phân thải ra nhiều hơn trong 24 giờ đầu so với uống nước lọc, và uống lượng lớn nước ép chứa nhiều fructose và sorbitol có liên quan đến việc kéo dài thời gian tiêu chảy, gây khóc dạ đề và tăng nhu cầu năng lượng ^[5].

Với nước ép mận, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2022 chứng minh hiệu quả làm mềm phân và giảm triệu chứng táo bón mạn tính mà không gây khó chịu ở bụng ^[4]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là nhóm tác giả không chấm điểm mức độ xuất hiện triệu chứng đầy hơi vốn được xem là tác dụng phụ thường gặp của nước ép mận, dù không có đối tượng tham gia nào tự báo cáo bị đầy hơi trong thời gian nghiên cứu ^[4].

Hiểu lầm thường gặp khi cho trẻ uống nước ép

Từ góc độ lịch sử, cách đây 50 năm, nước cam từng là loại nước ép chính được dùng để ngừa bệnh thiếu vitamin C (scurvy), sau đó nước ép táo vươn lên thành lựa chọn hàng đầu cho nhóm trẻ dưới 5 tuổi ^[7]. Nước ép từng được các bác sĩ nhi khoa khuyên dùng như nguồn bổ sung vitamin C, nước và hỗ trợ trị táo bón khi trẻ bắt đầu ăn dặm ^[8]. Do có vị ngọt dễ uống và được tiếp thị là nguồn vitamin, canxi tự nhiên lành mạnh, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ rất dễ chấp nhận và đòi uống nhiều ^{[8] [7]}.

Sai lầm phổ biến của phụ huynh là cho rằng nước ép trái cây hoàn toàn vô hại nên cho trẻ uống thoải mái. Thống kê từ tổng quan năm 1996 cho thấy lượng tiêu thụ nước ép ở trẻ mẫu giáo tăng từ 3,2 lên khoảng 5,5 fl oz/ngày (khoảng 95 đến 160 mL/ngày), và có tới 11% trẻ mẫu giáo khỏe mạnh uống từ 12 fl oz/ngày (khoảng 355 mL) trở lên – một mức được xem là quá nhiều ^[7]. Nước ép chiếm tới 50% tổng khẩu phần trái cây của trẻ từ 2 đến 18 tuổi và 1/3 lượng rau quả của trẻ mẫu giáo ^[7].

Việc lạm dụng này dẫn đến sự sụt giảm lượng sữa tiêu thụ, trong khi sữa là nguồn canxi chính, khiến chỉ có 50% trẻ từ 1 đến 5 tuổi đạt mức khuyến nghị về canxi ^[7]. Ngoài ra, hàm lượng đường cao cùng việc thiếu hụt chất đạm và chất xơ nguyên bản trong nước ép dễ dẫn đến tăng cân không phù hợp (quá mức hoặc suy dinh dưỡng), chậm tăng trưởng không do nguyên nhân thực thể, giảm chiều cao ^{[8] [7]}. Thói quen cho nước ép vào bình bú, dùng bình bú làm ti giả hoặc bú bình kéo dài còn gây ra chứng sâu răng do bú bình ^{[8] [7]}.

Ai nên thận trọng khi dùng nước ép trị táo bón?

Không phải trẻ sơ sinh nào bị táo bón cũng đáp ứng êm dịu với nước ép táo hay mận. Phụ huynh cần đặc biệt thận trọng ở nhóm trẻ dưới 6 tháng tuổi và trẻ có cơ địa khóc dạ đề (colic) ^{[2] [3]}. Như nghiên cứu đã chứng minh, trẻ có tiền sử khóc dạ đề khi tiêu thụ nước ép chứa sorbitol và tỉ lệ fructose cao (như nước ép táo) sẽ bị kém hấp thu, dẫn đến tăng sinh khí đường ruột, làm trẻ bứt rứt, tiêu hao năng lượng, khóc nhiều hơn và mất ngủ ^[3].

Trẻ đang trong đợt tiêu chảy cấp hoặc có tiền sử tiêu chảy mạn tính không đặc hiệu (còn gọi là tiêu chảy ở trẻ tập đi) tuyệt đối tránh các loại nước ép giàu sorbitol và chênh lệch fructose-glucose cao như táo, lê, mận vì sẽ làm tình trạng mất phân nặng thêm ^{[5] [6] [7]}. Đối với trẻ đang bị tiêu chảy cấp, liệu pháp quan trọng nhất là bù nước nhanh chóng, duy trì cân bằng dịch - điện giải bằng dung dịch bù nước đường uống (ORS) có độ thẩm thấu thấp và duy trì chế độ ăn thích hợp, thay vì dùng các dung dịch có độ thẩm thấu cao như nước ép đậm đặc ^[5].

Gợi ý áp dụng thực tế và giải pháp thay thế

Khi trẻ sơ sinh có dấu hiệu táo bón, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám để xác nhận đây là táo bón mạn tính cơ năng trước khi áp dụng các biện pháp tại nhà ^[1]. Nếu bác sĩ đồng ý cho dùng nước ép chứa chất xơ thẩm thấu như nước ép mận, táo hoặc lê như biện pháp đầu tay, phụ huynh chỉ nên cho trẻ dùng với lượng nhỏ vừa đủ để làm mềm phân, không dùng thay nước lọc hay sữa ^{[1] [7]}. Không cho trẻ ngậm bình nước ép đi ngủ để bảo vệ men răng ^[7].

Nếu sau khi uống nước ép táo hoặc mận, trẻ có biểu hiện quấy khóc nhiều sau 1,5 đến 3 giờ, bụng chướng hoặc đi ngoài phân lỏng có mùi chua, cần ngưng ngay loại nước ép đó ^{[3] [6]}.

Trong trường hợp việc dùng chất xơ thẩm thấu và carbohydrate từ nước ép không cải thiện được triệu chứng táo bón của trẻ, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển sang điều trị bằng thuốc ^[1]. Các thông tin y khoa ghi nhận Lactulose (một thuốc nhuận tràng thẩm thấu) thường được sử dụng hiệu quả ở liều 1 mL/kg, dùng một hoặc hai lần mỗi ngày ^[1]. Một hoạt chất khác là PEG (Polyethylene glycol) cũng đang trở nên phổ biến dù tính an toàn và hiệu quả ở trẻ nhũ nhi chưa được thiết lập đầy đủ như người lớn; các nghiên cứu ghi nhận liều 0,8 g/kg được dung nạp tốt, hoặc dùng PEG 4000 ở liều 0,72 g/kg/ngày trong hơn 6 tháng là an toàn dù có ghi nhận tình trạng tăng photphat máu thoáng qua ở một số trẻ ^[1].

Với những trẻ bị ứ đọng phân có thể dùng viên đặt hậu môn glycerin để hỗ trợ tống phân, nhưng chỉ nên dùng thỉnh thoảng vì nguy cơ gây kích ứng hậu môn và làm nặng thêm triệu chứng táo bón ^[1]. Các biện pháp thụt tháo đường trực tràng (bằng natri photphat, nước muối sinh lý hoặc dầu khoáng) là thủ thuật xâm lấn, chỉ dành riêng cho các ca ứ đọng phân nghiêm trọng theo chỉ định của bác sĩ ^[1].

Tóm lại, cả nước ép mận và nước ép táo đều có cơ sở khoa học để hỗ trợ giảm táo bón cho trẻ nhờ hàm lượng sorbitol và đường fructose giữ nước làm mềm phân ^{[1] [4]}. Tuy nhiên, do hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ rất nhạy cảm với tỉ lệ đường chênh lệch, cha mẹ chỉ nên dùng đúng mục đích hỗ trợ khi cần thiết, theo dõi sát phản ứng của con và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi áp dụng ^{[2] [3] [8]}.