Mỗi khi trong nhà có người bị tiêu chảy, nhiều gia đình Việt lại đem gạo đi nấu nước cháo loãng hoặc pha bột gạo thêm chút muối để uống cầm chừng. Thói quen dân gian này truyền qua nhiều thế hệ, nhưng không ít người vẫn băn khoăn liệu nước gạo muối có thực sự giúp cầm tiêu chảy hay chỉ là mẹo truyền miệng thiếu cơ sở.

Các nghiên cứu y học khẳng định dung dịch bột gạo pha muối có hiệu quả thực sự trong việc bù nước, điện giải và giảm mức độ tiêu chảy [1]. Thậm chí, nhiều thử nghiệm lâm sàng cho thấy dung dịch bù nước làm từ gạo còn rút ngắn thời gian mắc bệnh và giảm lượng phân thải ra tốt hơn so với dung dịch pha từ đường glucose truyền thống [1].

Gánh nặng mất nước và lịch sử của cháo muối

Mất nước là nguyên nhân gây tử vong phổ biến nhất ở bệnh nhân tiêu chảy [1]. Căn bệnh này cướp đi sinh mạng của 8 đến 9 trẻ em dưới 5 tuổi mỗi phút trên thế giới, thường chỉ vì rút cạn nguồn nước và muối cần thiết để cơ thể duy trì hoạt động [2]. Trước đây, phương pháp điều trị thông thường cho các ca nặng là truyền dịch muối qua kim tiêm vào tay tại bệnh viện, nhưng rất ít trẻ em ở các nước đang phát triển tiếp cận được cơ sở y tế [2].

Thực tế, việc dùng nước uống để phòng hoặc chữa mất nước do tiêu chảy (gọi là liệu pháp bù nước đường uống - ORT) đã có lịch sử rất lâu đời [3]. Tại tiểu lục địa Ấn Độ, việc sử dụng muối mỏ nấu cùng cơm mềm thành cháo đặc cho trẻ bị tiêu chảy đã được ghi nhận từ 3.000 năm trước [3].

Tuy nhiên, việc điều trị an toàn và hiệu quả phải chờ đến khi khoa học khám phá ra cơ sở của liệu pháp đường uống qua các thử nghiệm giai đoạn 1964 - 1968 [3]. Năm 1975, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thống nhất một công thức muối bù nước đường uống duy nhất (gọi tắt là ORS) [3]. Một gói ORS tiêu chuẩn pha trong 1 lít nước sạch gồm 4 thành phần: 3,5 g muối ăn (natri clorua), 2,9 g trisodium citrate dihydrate, 1,5 g kali clorua và 20 g đường glucose [3].

Cơ chế tinh bột gạo kéo nước và muối qua thành ruột

Tại sao cơ thể đang tiêu chảy ồ ạt vẫn hấp thu được nước gạo muối? Khi bị tiêu chảy, ruột hầu như không hấp thu được chất gì, nhưng đường hoặc glucose chuyển hóa từ đường vẫn tiếp tục được hấp thu qua thành ruột [2]. Quá trình hấp thu đường này đóng vai trò như một "đầu kéo", giúp cơ thể hấp thu theo các loại muối khoáng quan trọng và nước [2]. Công thức bù nước tiêu chuẩn cho 1 lít nước thường cần 20 g glucose hoặc 40 g đường ăn gia đình [2].

Liệu pháp bù nước thế hệ mới thay thế lượng đường này bằng bột gạo [2]. Các xét nghiệm cho thấy khi vào cơ thể, từ 80% đến 86% lượng bột gạo được chuyển hóa thành glucose và hấp thu qua ruột [2]. Nhờ giải phóng glucose từ từ trong quá trình tiêu hóa tinh bột, dung dịch gạo giữ cho áp suất thẩm thấu trong lòng ruột ở mức thấp.

Một nghiên cứu công bố năm 1991 trên mô hình chuột bị tiêu chảy thẩm thấu mạn tính (gây ra bằng cách cho uống thuốc nhuận tràng suốt 1 tuần) đã làm rõ cơ chế này [4]. Các nhà khoa học phát hiện có mối tương quan nghịch giữa độ thẩm thấu của dung dịch và tốc độ hấp thu nước ròng qua ruột [4]. Nghĩa là dung dịch có độ thẩm thấu càng thấp thì ruột hút nước vào cơ thể càng nhiều [4].

Trong thí nghiệm tưới máu ruột này, dung dịch chứa 30 g/lít chất khô siro gạo đạt tốc độ hấp thu nước ròng cao hơn đáng kể so với dung dịch chứa 20 g/lít glucose tiêu chuẩn (đạt 2,1 so với 1,5 microlit/phút/cm ruột) [4]. Khi kết hợp 30 g/lít chất khô siro gạo với 5 g/lít đạm gạo hoặc 5 g/lít đạm casein thủy phân, tốc độ hấp thu nước ròng tiếp tục vượt trội so với dung dịch chứa 30 g/lít glucose (lần lượt đạt 2,5 và 2,4 so với 0,87 microlit/phút/cm) [4]. Sự kết hợp giữa 30 g/lít siro gạo và 5 g/lít casein thủy phân cũng làm tăng đáng kể lượng hấp thu natri và kali so với dung dịch glucose 20 g/lít [4].

Bằng chứng lâm sàng qua từng nghiên cứu

Hiệu quả của dung dịch gạo muối không chỉ dừng ở phòng thí nghiệm mà đã được chứng minh qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng. Tại Trung tâm Quốc tế Nghiên cứu Bệnh Tiêu chảy ở Bangladesh (ICDDR,B), một nghiên cứu công bố năm 1984 cho biết 1 lít dung dịch bột gạo có hiệu quả gấp đôi so với 2 lít dung dịch đường [2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 1992 tại Thái Lan đã đánh giá trực tiếp công thức bột gạo pha muối tự chế để giải quyết tình trạng thiếu gói ORS ở vùng nông thôn [1]. Nghiên cứu thực hiện trên các trẻ nhỏ từ 4 tháng đến 5 tuổi bị tiêu chảy phân nước cấp tính có mất nước nhẹ hoặc vừa [1]. Trẻ được chia làm 3 nhóm: 23 trẻ uống dung dịch bột gạo muối (pha 30 g bột gạo và 3,5 g muối trong 1 lít nước), 21 trẻ uống ORS chuẩn của WHO, và 20 trẻ uống ORS có bổ sung glycine [1]. Kết quả cho thấy nhóm uống bột gạo muối giảm đáng kể số lần đi ngoài, giảm tốc độ thải phân, rút ngắn thời gian bị tiêu chảy và cần uống ít lượng dịch bù hơn so với cả hai nhóm còn lại [1].

Một nghiên cứu tiến cứu, ngẫu nhiên, mù đôi khác công bố năm 1991 đã theo dõi 86 bé trai từ 3 đến 18 tháng tuổi nhập viện vì tiêu chảy cấp mất nước nhẹ đến vừa trong suốt 48 giờ [5]. Trẻ được chia uống 3 loại dung dịch: dung dịch A chỉ chứa chất khô siro gạo, dung dịch B chứa siro gạo kèm đạm casein thủy phân, và dung dịch C là nước đường glucose đối chứng [5]. Trong 6 giờ đầu điều trị, nhóm uống dung dịch gạo A có lượng phân thải ra trung bình thấp hơn hẳn nhóm uống đường C (29 ml/kg so với 46 ml/kg cân nặng) và hấp thu kali cao hơn (1,6 so với 0,6 mmol/kg) [5]. Tính chung cả 48 giờ, nhóm dùng siro gạo hấp thu lượng dịch nhiều hơn rõ rệt so với nhóm dùng đường (221 so với 167 ml/kg) [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra việc pha thêm đạm casein (nhóm B) không mang lại lợi thế nào thêm so với chỉ dùng siro gạo đơn thuần [5].

Đến năm 2004, một thử nghiệm tại Mexico trên 189 bé trai từ 3 đến 24 tháng tuổi bị tiêu chảy cấp dưới 5 ngày có dấu hiệu mất nước tiếp tục củng cố bằng chứng này [6]. Các bé được chia ngẫu nhiên uống dung dịch ORS pha sẵn từ gạo hoặc từ đường glucose (cả hai đều chứa nồng độ natri là 75 mmol/lít) và đo lượng dịch vào - ra mỗi 3 giờ [6]. Kết quả, tỷ lệ trẻ phải truyền dịch tĩnh mạch bổ sung ở nhóm dùng nước gạo chỉ là 1%, thấp hơn rất nhiều so với mức 8,7% ở nhóm dùng đường glucose [6]. Tổng lượng phân thải ra sau 24 giờ đầu của giai đoạn duy trì ở nhóm dùng gạo cũng thấp hơn đáng kể [6].

Gần đây hơn, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên công bố năm 2010 đã theo dõi 70 bệnh nhi từ 9 đến 60 tháng tuổi bị tiêu chảy phân nước cấp tính trong thời gian từ tháng 1/2007 đến tháng 1/2008 [7]. Trẻ được chia đều thành 2 nhóm (mỗi nhóm 35 trẻ) để dùng gói ORS gốc gạo hoặc ORS gốc đường trong vòng 4 giờ đầu nhập viện, kết hợp ăn cháo gạo hoặc sữa công thức không chứa lactose tùy khả năng dung nạp [7]. Phân tích cho thấy nhóm dùng ORS gốc gạo rút ngắn đáng kể cả thời gian tiêu chảy (27,5 giờ so với 40,5 giờ) lẫn thời gian phải nằm viện (40,1 giờ so với 56,0 giờ) so với nhóm dùng đường [7]. Tuy nhiên, ở nghiên cứu năm 2010 này, tần suất đi ngoài, mức tăng cân và nhu cầu truyền dịch tĩnh mạch giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [7].

Lợi ích thực tiễn và giới hạn của bằng chứng

Gạo là lương thực chính của hơn một nửa dân số thế giới, đặc biệt sẵn có ở châu Á, Mỹ Latinh, châu Phi và ngay cả trong những gia đình nghèo nhất [2]. Các nghiên cứu thực địa tại Bangladesh năm 1991 chứng minh rằng sau khi được hướng dẫn đúng cách, các bà mẹ ở làng quê hoàn toàn có thể tự pha và sử dụng dung dịch nước gạo pha muối với nồng độ natri an toàn [8]. Nhờ đó, họ đạt tỷ lệ thất bại điều trị thấp hơn đáng kể và rút ngắn thời gian tiêu chảy cho con tốt hơn so với dùng gói ORS đường [8]. Một nghiên cứu theo dõi dọc bổ sung còn cho thấy việc sử dụng ORS đều đặn giúp cải thiện chiều cao và cân nặng của trẻ, và hiệu quả tăng trưởng này diễn ra mạnh hơn khi dùng loại ORS làm từ gạo [8].

Dù vậy, người đọc cần nhìn nhận rõ các giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có. Toàn bộ các thử nghiệm lâm sàng nêu trên đều được thực hiện ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi [1]. Không có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên người lớn trong các tài liệu này, dù cơ chế hấp thu nước và muối qua thành ruột về mặt sinh lý là tương đồng.

Hơn nữa, các nghiên cứu sử dụng bột gạo tinh chế, siro gạo hoặc gói ORS gạo đóng sẵn được đong đếm chính xác theo từng gam, chứ không phải gạo đem rang cháy rồi nấu lấy nước theo kiểu ước lượng bằng mắt [1]. Bản thân tài liệu nghiên cứu năm 1991 cũng lưu ý nhiều vấn đề cần cân nhắc khi triển khai dung dịch bù nước từ ngũ cốc: tính an toàn, độ thẩm thấu, nguy cơ tăng natri máu nếu pha quá mặn, tình trạng dễ bị ôi thiu hỏng của nước gạo, cũng như thời gian và chi phí đun nấu [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi nấu nước gạo cầm tiêu chảy

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là chỉ ninh gạo lấy nước đặc cho uống mà không bỏ muối, hoặc ngược lại, bỏ muối quá tay. Tiêu chảy làm cơ thể mất cả nước lẫn các muối điện giải thiết yếu [2]. Nếu chỉ uống nước gạo không muối, cơ thể không thể bù lại lượng natri đã mất; nhưng nếu pha muối quá mặn sẽ làm tăng độ thẩm thấu trong lòng ruột, kéo ngược nước từ cơ thể ra ruột khiến tiêu chảy nặng hơn và gây nguy cơ tăng natri máu [8].

Hiểu lầm thứ hai là bắt người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ, nhịn ăn hoàn toàn và chỉ uống nước gạo cầm hơi. Thực tế, trong thử nghiệm năm 2010, ngay sau khi bù nước đường uống trong 4 giờ đầu, các bệnh nhi đều được cho ăn cháo gạo hoặc uống sữa không chứa lactose tùy theo khả năng dung nạp của cơ thể [7]. Việc duy trì dinh dưỡng sớm giúp niêm mạc ruột nhanh phục hồi và cải thiện cân nặng tốt hơn [8].

Ai nên thận trọng khi áp dụng tại nhà?

Dù liệu pháp bù nước bằng đường uống có thể ngăn ngừa hoặc đảo ngược tình trạng mất nước ở hầu hết các trường hợp, nó không thể thay thế hoàn toàn việc cấp cứu y tế trong mọi tình huống [1]. Ngay trong các nghiên cứu lâm sàng, những bệnh nhi mất nước nặng hoặc nôn ói liên tục không giữ được dịch uống vẫn phải được lên lịch truyền dịch qua đường tĩnh mạch tại bệnh viện [7].

Các gia đình cần hết sức thận trọng đối với trẻ sơ sinh quá nhỏ (dưới 3 - 4 tháng tuổi, do các nghiên cứu lâm sàng chủ yếu thực hiện ở trẻ từ 3 - 4 tháng tuổi trở lên) [1]. Người cao tuổi, người đang mắc các bệnh nền mạn tính (như suy thận, suy tim, tăng huyết áp cần kiêng muối) hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự pha dung dịch có muối tại nhà. Nếu người bệnh có dấu hiệu mất nước nặng như lờ đờ, mắt trũng, khóc không có nước mắt, tiểu rất ít, sốt cao hoặc đi ngoài phân có máu, cần đưa ngay đến cơ sở y tế thay vì tự cầm cự bằng nước gạo tại nhà.

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để tận dụng đúng lợi ích của tinh bột gạo và muối theo chuẩn khoa học, lựa chọn an toàn và tiện lợi nhất hiện nay là mua các gói hoặc chai dung dịch ORS gốc gạo đóng sẵn tại nhà thuốc [7]. Các sản phẩm công nghiệp này đã được chuẩn hóa nồng độ natri (ví dụ ở mức 75 mmol/lít) và bổ sung đầy đủ kali, citrate giúp cơ thể hấp thu tối ưu mà không sợ sai lệch tỷ lệ [3].

Trong trường hợp ở vùng xa hoặc vào ban đêm chưa mua được gói ORS, bạn có thể tự nấu dung dịch bột gạo muối tại nhà theo đúng tỷ lệ từ nghiên cứu lâm sàng năm 1992: dùng 30 g bột gạo (khoảng 2 đến 3 muỗng canh đầy) và 3,5 g muối ăn (khoảng hơn nửa muỗng cà phê gạt ngang) nấu chín với đúng 1 lít nước sạch [1]. Đun sôi nhỏ lửa cho bột gạo chín hoàn toàn để tinh bột dễ thủy phân thành glucose khi vào ruột, sau đó để nguội bớt rồi cho người bệnh uống từng ngụm nhỏ liên tục [2]. Lưu ý nước gạo rất dễ bị ôi thiu ở nhiệt độ phòng, nên cần bảo quản sạch sẽ và chỉ dùng trong ngày, nếu có mùi chua phải đổ bỏ ngay [8].

Nước gạo pha muối đúng tỷ lệ là phương pháp hỗ trợ bù nước và giảm tiêu chảy có cơ sở khoa học vững chắc, kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm dân gian và y học hiện đại [3]. Tuy nhiên, chìa khóa của sự an toàn nằm ở việc đong đếm chính xác lượng muối - gạo và theo dõi sát các dấu hiệu mất nước của cơ thể [8]. Khi triệu chứng không thuyên giảm hoặc người bệnh có bệnh lý nền, việc thăm khám bác sĩ kịp thời luôn là ưu tiên hàng đầu.