Bữa ăn gia đình biến thành "bãi chiến trường" mỗi khi con trẻ ngậm chặt miệng, quay đầu né thìa là nỗi ám ảnh quen thuộc của nhiều phụ huynh Việt. Lo con thấp còi, cha mẹ thường tìm đủ mọi cách ép ăn hoặc hoang mang không biết trẻ chỉ chán ăn tạm thời theo từng giai đoạn lớn khôn hay đang mắc bệnh ngầm.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa nằm ở hai yếu tố cốt lõi: mức độ ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và sự hiện diện của các nguyên nhân thực thể hoặc rối loạn tương tác. Trẻ chỉ gặp khó khăn ăn uống sinh lý tạm thời nếu gắn liền với các mốc chuyển tiếp phát triển mà không kèm bệnh lý nền [1], [2]. Ngược lại, tình trạng từ chối ăn uống trở thành bệnh lý (rối loạn ăn uống) khi trẻ không thể hoặc không chịu ăn đủ lượng, đủ loại thực phẩm để duy trì tình trạng dinh dưỡng, dẫn đến suy dinh dưỡng, chậm tăng trưởng và nguy cơ suy giảm nhận thức thần kinh [1].
Ranh giới giữa khó khăn ăn uống thông thường và rối loạn bệnh lý
Để phân biệt đúng, y học chia tách rõ hai khái niệm. "Khó khăn ăn uống" (feeding difficulty) là thuật ngữ chung bao hàm mọi vấn đề liên quan đến bữa ăn bất kể nguyên nhân, mức độ nặng nhẹ hay hậu quả [1]. Theo báo cáo y khoa năm 2017, có khoảng 20% đến 30% trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi gặp các vấn đề liên quan đến ăn uống [1]. Phần lớn các khó khăn ăn uống này không do nguyên nhân thực thể (nonorganic) và trẻ không mắc bệnh lý nền nào [1].
Trong khi đó, "rối loạn ăn uống" (feeding disorder) là mức độ bệnh lý nặng hơn. Tình trạng này xảy ra khi trẻ mất khả năng hoặc từ chối nạp đủ lượng và sự đa dạng thức ăn, gây hệ lụy nghiêm trọng gồm suy dinh dưỡng, suy giảm tăng trưởng thể chất và có thể ảnh hưởng đến chức năng nhận thức thần kinh [1]. Giai đoạn sơ sinh và đầu đời là "cửa sổ quan trọng" cho sự phát triển thể chất và thần kinh, nếu không xử lý đúng cách sẽ để lại hậu quả lâu dài [1].
Các chuyên gia phân loại rối loạn ăn uống ở trẻ nhỏ thành 6 nhóm đại diện: biếng ăn nhũ nhi (infantile anorexia), ác cảm thức ăn do cảm giác (sensory food aversion), rối loạn tương tác qua lại (reciprocity), dạng sau sang chấn (posttraumatic type), rối loạn điều hòa trạng thái (state regulation), và rối loạn ăn uống đi kèm các bệnh lý y khoa đang mắc phải [1].
Cơ chế hình thành: Không chỉ là chuyện ở cái miệng của trẻ
Nhiều cha mẹ nghĩ việc ăn hoàn toàn do trẻ quyết định, nhưng nghiên cứu chỉ rõ: "ăn" (eating) là hành động nạp dinh dưỡng qua đường miệng do riêng trẻ thực hiện, còn "cho ăn" (feeding) là sự tương tác hai chiều giữa trẻ và người chăm sóc [1]. Do trẻ nhỏ phụ thuộc chủ yếu vào cha mẹ, mọi trục trặc trong mối quan hệ này đều phản ánh ngay trên bàn ăn [1], [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 tổng hợp các phân loại tâm bệnh học ăn uống cho thấy, việc chẩn đoán phải xét đủ 4 yếu tố: bản thân đứa trẻ, người gắn bó (thường là mẹ), động lực quan hệ và giai đoạn phát triển của trẻ [2]. Ở góc độ phát triển sinh lý, dạng "biếng ăn đơn thuần ở trẻ nhũ nhi" thường xuất hiện dưới dạng hành vi chống đối ngay sau các sự kiện kích hoạt như giai đoạn cai sữa [2]. Đây cũng có thể là kết quả từ sự chênh lệch giữa chương trình cho ăn của cha mẹ và nhu cầu thực tế của trẻ [2].
Tuy nhiên, khi tương tác rơi vào bế tắc, biếng ăn chuyển sang hướng bệnh lý tâm lý hoặc thực thể. Phân loại của Woolston chia tình trạng chậm tăng trưởng không do nguyên nhân thực thể thành 3 dạng [2]. Dạng 1 khởi phát lúc 8 tháng tuổi, là rối loạn gắn bó phản ứng: người mẹ trầm cảm, cô lập xã hội đi cùng đứa trẻ thờ ơ, thu mình, khiến bữa ăn thiếu sự tương tác qua lại [2]. Dạng 2 là suy dinh dưỡng do chế độ ăn không phù hợp vì khác biệt văn hóa hoặc khó khăn kinh tế [2]. Dạng 3 là từ chối thức ăn bệnh lý, khởi phát trong khoảng 6 đến 16 tháng tuổi do nhu cầu khẳng định sự tự chủ của trẻ [2]. Ngoài ra, sự ép buộc, can thiệp thô bạo và cứng nhắc từ người mẹ có thể gây ra hành vi từ chối ăn chủ động ở trẻ [2]. Ở mặt cơ học, khả năng ăn uống còn phụ thuộc vào sự trưởng thành của các giai đoạn nuốt và tính chất cảm giác của vùng miệng họng [3].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về trẻ biếng ăn?
Các công trình nghiên cứu theo dõi dọc và đối chứng đã cung cấp bức tranh chi tiết về sự khác biệt giữa trẻ kén ăn thông thường, trẻ biếng ăn bệnh lý và tác động từ tâm lý người mẹ.
Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã khảo sát 3 nhóm trẻ trong độ tuổi từ 12 đến 37 tháng tuổi, bao gồm: 34 trẻ mắc chứng biếng ăn nhũ nhi, 34 trẻ kén ăn (picky eaters) và 34 trẻ ăn uống khỏe mạnh [4]. Các bà mẹ trả lời bảng hỏi về thái độ ăn uống, sự hài lòng hôn nhân, tính khí của trẻ, phỏng vấn về sự gắn bó; đồng thời hai mẹ con được quay video một bữa ăn và đo cân nặng, chiều cao của trẻ [4]. Kết quả cho thấy đánh giá tính khí phân biệt rõ trẻ biếng ăn nhũ nhi với trẻ ăn khỏe mạnh (p < 0,0001): trẻ biếng ăn nhũ nhi có mức độ khó tính, thất thường, tiêu cực, phụ thuộc và không thể kiểm soát cao hơn [4]. Các bà mẹ của nhóm trẻ biếng ăn nhũ nhi có sự bất an trong gắn bó lớn hơn nhóm mẹ có con ăn khỏe mạnh (p < 0,05), dù họ không bộc lộ bệnh lý ăn uống rõ rệt hay kém hài lòng về hôn nhân hơn các nhóm khác [4]. Đáng chú ý, 39% sự khác biệt về xung đột trong bữa ăn được giải thích bởi chẩn đoán của trẻ, đánh giá tính khí và đặc điểm của mẹ; còn 21% sự khác biệt về cân nặng của trẻ được giải thích bởi tính khí và xung đột khi cho ăn [4].
Để xem điều gì xảy ra nếu biếng ăn nhũ nhi không được điều trị, một nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 2012 đã đánh giá 72 trẻ được chẩn đoán biếng ăn nhũ nhi và 70 trẻ phát triển bình thường ở các mốc 2 tuổi, 5 tuổi và 8 tuổi [5]. Kết quả ghi nhận nhóm trẻ biếng ăn nhũ nhi chỉ cải thiện một phần tình trạng dinh dưỡng theo thời gian [5]. Các em tiếp tục gặp vấn đề ăn uống dai dẳng, kèm theo lo âu, trầm cảm, thu mình, hành vi phá vỡ quy tắc và các vấn đề xã hội [5]. Nghiên cứu tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa giữa vấn đề ăn uống, khó khăn cảm xúc của trẻ với sự gia tăng căng thẳng cảm xúc và thái độ ăn uống rối loạn của người mẹ [5].
Sức khỏe tâm thần của người mẹ từ trước sinh cũng tác động sớm đến trẻ. Một nghiên cứu đoàn hệ dựa trên dân số công bố năm 2009 đã phân tích dữ liệu của 12.050 phụ nữ và con của họ ở các mốc 1 tháng, 6 tháng và 9 tháng tuổi [6]. Kết quả chỉ ra rằng con của những phụ nữ có tiền sử chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) có nguy cơ gặp khó khăn ăn uống cao hơn trong giai đoạn từ 0 đến 6 tháng tuổi so với con của phụ nữ không có rối loạn tâm thần [6]. Những phụ nữ mắc các rối loạn tâm thần khác cũng báo cáo nhiều khó khăn khi cho con ăn hơn nhóm bình thường [6]. Trong khi đó, con của phụ nữ mắc chứng ăn vô độ (bulimia) có khả năng thừa cân và tốc độ tăng trưởng nhanh hơn đáng kể ở mốc 9 tháng tuổi so với nhóm chứng [6].
Ở nhóm trẻ khuyết tật, nghiên cứu năm 1998 cho biết khó khăn ăn uống và suy dinh dưỡng rất phổ biến do chán ăn, khó nhai nuốt hoặc nôn ói [7]. Việc cho ăn thường tốn thời gian, không thoải mái và có nguy cơ hít sặc vào đường thở [7]. Dù nhu cầu năng lượng của hầu hết trẻ khuyết tật thấp hơn trẻ bình thường cùng tuổi, nhu cầu này lại tăng lên nếu trẻ bị co cứng, múa vờn, co giật hoặc nhiễm trùng tái phát [7]. Trẻ vẫn có thể bị thiếu vi chất dinh dưỡng ngay cả khi dùng thức ăn đủ chất, do tổng lượng ăn vào bị giảm [7].
Lợi ích của việc nhận diện sớm và giới hạn của bằng chứng
Việc phân biệt sớm khó khăn ăn uống tạm thời với các rối loạn bệnh lý giúp bảo vệ trẻ trong giai đoạn vàng của sự phát triển thể chất và thần kinh, ngăn ngừa suy dinh dưỡng cũng như các rối loạn cảm xúc kéo dài đến tận năm 8 tuổi [1], [5]. Hiểu đúng bản chất tương tác của bữa ăn cũng giúp giải tỏa áp lực tâm lý cho người mẹ, giảm xung đột trên bàn ăn — yếu tố vốn quyết định tới 21% sự biến thiên cân nặng của trẻ [4].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại cũng chỉ ra những giới hạn nhất định trong can thiệp. Như nghiên cứu năm 2012 đã chứng minh, nếu để diễn tiến tự nhiên không điều trị, ngay cả khi tình trạng dinh dưỡng của trẻ biếng ăn nhũ nhi có cải thiện một phần khi lớn lên, các rắc rối về hành vi ăn uống và tâm lý vẫn tồn tại dai dẳng [5]. Hơn nữa, báo cáo năm 2008 nhấn mạnh quá trình phục hồi chức năng ăn uống và nuốt kéo dài, đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa chứ không thể giải quyết ngày một ngày hai bằng một biện pháp đơn lẻ [3].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng "ép bằng được" sẽ giúp trẻ đủ chất. Thực tế khoa học chứng minh sự ép buộc, xâm phạm và cứng nhắc của người mẹ chính là nguyên nhân thúc đẩy hành vi từ chối ăn chủ động ở trẻ, thậm chí dẫn đến các dạng nặng như nôn ói do tâm lý hoặc nhai lại [2].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng trẻ biếng ăn sẽ tự hết hoàn toàn khi lớn. Điều này chỉ đúng với các phản ứng chống đối sinh lý nhẹ lúc cai sữa hoặc chuyển giai đoạn [2]. Với chứng biếng ăn nhũ nhi thực sự, việc không điều trị sẽ để lại hệ lụy tâm lý và hành vi kéo dài đến thời kỳ giữa thơ ấu [5].
Hiểu lầm thứ ba là tách rời tâm lý của cha mẹ khỏi bữa ăn của con. Nhiều phụ huynh chỉ tập trung đổi món mà quên rằng môi trường chăm sóc thiếu nhất quán, chia cắt, hoặc sự lo âu, bất an của người mẹ có mối liên hệ mật thiết với sự kháng cự trên bàn ăn của trẻ [2], [5], [4].
Ai nên thận trọng và khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Mặc dù phần lớn khó khăn ăn uống không do nguyên nhân thực thể, các bác sĩ khuyến cáo phải luôn loại trừ nguyên nhân bệnh lý thực thể ngay từ đầu thông qua việc hỏi bệnh sử kỹ lưỡng và khám lâm sàng dựa trên các dấu hiệu cờ đỏ (red-flag symptoms) [1]. Phụ huynh cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa Nhi khi trẻ có dấu hiệu chững tăng trưởng (growth faltering), sụt cân, suy dinh dưỡng, hoặc có biểu hiện khó nhai nuốt, nôn ói, ho sặc khi ăn [1], [7].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:
- Trẻ trong giai đoạn chuyển tiếp từ 6 đến 16 tháng tuổi hoặc lúc cai sữa có biểu hiện chống đối gay gắt kéo dài [2].
- Trẻ có tính khí khó tính, sinh hoạt thất thường, hay cáu gắt tiêu cực [4].
- Phụ nữ có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc đang gặp căng thẳng cảm xúc, trầm cảm sau sinh cần được nhân viên y tế theo dõi sát việc cho con ăn ngay từ 6 tháng đầu đời [2], [6], [5].
- Trẻ khuyết tật hoặc có bệnh lý thần kinh, tiêu hóa đi kèm cần được đánh giá đa chuyên khoa (bác sĩ tiêu hóa nhi, bác sĩ tâm thần, chuyên gia âm ngữ trị liệu) để kiểm tra vận động miệng và tình trạng dinh dưỡng [3], [7]. Lưu ý, các thông tin trong bài không thay thế cho chẩn đoán y khoa; cha mẹ cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi trẻ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc.
Cách áp dụng thực tế giúp cải thiện bữa ăn cho trẻ
Để xử lý khó khăn ăn uống tại nhà và phối hợp cùng y tế, cha mẹ cần áp dụng các nguyên tắc cho ăn phù hợp với lứa tuổi và phân nhóm cụ thể của trẻ [1]. Trước hết, hãy cải thiện động lực quan hệ trong bữa ăn: giữ không khí thoải mái, tôn trọng nhu cầu tự chủ của trẻ trong giai đoạn 6-16 tháng tuổi, tuyệt đối tránh ép buộc hay tỏ thái độ cứng nhắc để giảm xung đột bữa ăn [2], [4].
Về cách chế biến và hỗ trợ cơ học, đặc biệt với trẻ gặp khó khăn về nhai nuốt hoặc nhạy cảm vùng miệng, có thể cải thiện lượng ăn bằng cách điều chỉnh tư thế ngồi, sử dụng ghế ngồi và dụng cụ ăn chuyên biệt [7]. Thức ăn lợn cợn nên được nghiền hoặc xay nhuyễn phù hợp với giai đoạn trưởng thành của phản xạ nuốt, làm đặc chất lỏng nếu trẻ dễ sặc, kết hợp giải mẫn cảm vùng miệng theo hướng dẫn của chuyên gia âm ngữ trị liệu [3], [7].
Trong trường hợp trẻ bị suy dinh dưỡng nặng hoặc ăn đường miệng không an toàn, quá tốn thời gian, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung năng lượng, điều trị trào ngược dạ dày thực quản nếu có, hoặc nuôi ăn nhân tạo qua đường tiêu hóa [3], [7]. Nếu cần hỗ trợ nuôi ăn dài hạn, phương pháp mở thông dạ dày (gastrostomy) sẽ được ưu tiên hơn đặt ống thông mũi - dạ dày vì ít gây cản trở, ít bị tuột, ít gây sang chấn và giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, dù thủ thuật này vẫn đi kèm tỷ lệ biến chứng đáng kể cần được cân nhắc kỹ [3], [7].
Biếng ăn ở trẻ nhỏ là một hành trình thử thách sự kiên nhẫn, đòi hỏi cha mẹ phải quan sát tinh tế để phân biệt đâu là bước đệm phát triển sinh lý và đâu là tín hiệu cầu cứu của bệnh lý [1], [2]. Thay vì biến bữa ăn thành cuộc chiến cân sức, việc cởi mở điều chỉnh tâm lý của chính phụ huynh và tìm đến sự hỗ trợ y tế đa chuyên khoa đúng lúc sẽ giúp trẻ lấy lại niềm vui ăn uống và phát triển khỏe mạnh [3], [4].
