Phụ nữ mắc buồng trứng đa nang (PCOS) dễ bị tiền tiểu đường gấp mấy lần?

Nhiều phụ nữ trẻ khi nhận chẩn đoán hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) chỉ tập trung điều trị kinh nguyệt không đều, mụn trứng cá hoặc tìm cách mang thai. Tuy nhiên, đằng sau vấn đề sinh sản này là nguy cơ rối loạn chuyển hóa đường huyết âm thầm nhưng rất đáng ngại.

Phụ nữ mắc PCOS thuộc nhóm nguy cơ cao bị tiền tiểu đường ^[1]. Tùy thuộc vào mức độ rối loạn kinh nguyệt, nồng độ hormone hoặc tình trạng kháng insulin đi kèm, nguy cơ mắc tiền tiểu đường ở các nhóm bệnh nhân PCOS nặng có thể tăng cao gấp từ gần 2 lần đến gần 4 lần so với nhóm nhẹ hơn ^[2], ^[3], ^[1].

Vòng xoắn bệnh lý giữa kháng insulin và hormone nam

Để hiểu vì sao buồng trứng đa nang lại dẫn đến tiền tiểu đường, cần nhìn vào cơ chế kháng insulin. Khoảng 50-70% phụ nữ mắc PCOS có tình trạng kháng insulin ở mức độ thấp hoặc cao ^[4]. Đây là hiện tượng các tế bào trong cơ thể giảm độ nhạy với hormone insulin, khiến đường (glucose) trong máu khó đi vào tế bào để tạo năng lượng ^[3], ^[4].

Sự kém nhạy cảm của tế bào với insulin có khả năng góp phần gây ra tình trạng cường androgen (tăng nồng độ nội tiết tố nam trong máu) ^[4]. Chính tình trạng dư thừa androgen này lại là thủ phạm gây ra các triệu chứng và dấu hiệu đặc trưng của PCOS như rậm lông, tiết nhiều bã nhờn, mụn trứng cá, rụng tóc và rối loạn phóng noãn ^[5], ^[4].

Ở chiều ngược lại, các khiếm khuyết trong tín hiệu thụ thể insulin và sự ức chế hấp thu glucose qua trung gian insulin tại các tế bào mỡ cũng giải thích cho tình trạng kháng insulin ở bệnh nhân PCOS ^[5]. Ngoài ra, cường insulin máu trong PCOS không chỉ là phản ứng bù trừ của tuyến tụy, mà còn liên quan đến sự suy giảm độ thanh thải insulin (khả năng cơ thể lọc bỏ insulin khỏi máu) ^[6].

Dữ liệu nghiên cứu về nguy cơ tiền tiểu đường ở người mắc PCOS

Nhiều công trình nghiên cứu đã đo lường cụ thể tỷ lệ và mức tăng nguy cơ tiền tiểu đường ở phụ nữ mắc PCOS. Một nghiên cứu quan sát tiến cứu công bố năm 2016 đã theo dõi 148 phụ nữ mắc PCOS (chưa bị tiểu đường tuýp 2 và bệnh tim mạch ở thời điểm ban đầu) trong thời gian 3 năm ^[1].

Kết quả cho thấy ngay tại thời điểm bắt đầu, có 18 người (12%) đã mắc tiền tiểu đường và sau đó 5 người (3%) tiến triển thành tiểu đường tuýp 2 ^[1]. Trong suốt 3 năm theo dõi, có thêm 47 phụ nữ (32%) mới mắc tiền tiểu đường, tương đương tỷ lệ 4,7 ca trên 1.000 người-năm ^[1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng tình trạng kháng insulin (đo bằng chỉ số HOMA-IR) làm tăng nguy cơ tiền tiểu đường lên gấp 2,628 lần ^[1]. Bên cạnh đó, nồng độ protein phản ứng C (CRP - một chỉ dấu viêm) cao ở thời điểm ban đầu làm tăng nguy cơ tiền tiểu đường gấp 3,286 lần ^[1]. Tiền tiểu đường ở nhóm này cũng liên quan đến chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, chỉ số tích tụ lipid (LAP) cao và nồng độ vitamin D (25-OHD) trong máu thấp ^[1]. Đáng chú ý, phụ nữ PCOS bị tiền tiểu đường cũng có nguy cơ tim mạch cao với tỷ số nguy cơ là 1,092 ^[1].

Một nghiên cứu cắt ngang tiến cứu khác công bố năm 2024 thực hiện trên 154 phụ nữ mắc PCOS (chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rotterdam, tuyển chọn từ tháng 7/2021 đến tháng 9/2022) đã phân tích mối liên hệ với mức độ rối loạn kinh nguyệt ^[2]. Người bệnh được chia thành 3 nhóm: nhóm kinh nguyệt đều (24 người), nhóm kinh thưa (73 người) và nhóm vô kinh (57 người) ^[2]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm phụ nữ PCOS bị vô kinh có tỷ lệ mắc kháng insulin cao gấp 3,02 lần và tỷ lệ mắc tiền tiểu đường cao gấp 3,94 lần so với nhóm có kinh nguyệt đều ^[2]. Nhóm vô kinh cũng có tỷ lệ rối loạn mỡ máu cao gấp 2,44 lần so với nhóm kinh thưa ^[2].

Không chỉ dừng lại ở đó, một nghiên cứu hồi cứu đơn trung tâm năm 2025 trên dữ liệu của 157 phụ nữ mắc PCOS đã đánh giá vai trò của hormone prolactin ^[3]. Trong số này, tỷ lệ thừa cân/béo phì là 47,1%, kháng insulin là 68,8%, rối loạn đường huyết lúc đói là 28,7% và tiền tiểu đường là 36,3% ^[3]. Có 40,8% bệnh nhân bị tăng prolactin máu, và nhóm này có chỉ số BMI, đường huyết lúc đói, nồng độ insulin và chỉ số HOMA-IR cao hơn có ý nghĩa thống kê ^[3]. Phân tích cho thấy nồng độ prolactin cao làm tăng nguy cơ thừa cân/béo phì gấp 2,59 lần, tăng nguy cơ kháng insulin gấp 3,33 lần và tăng nguy cơ tiền tiểu đường gấp 1,98 lần ^[3].

Những phát hiện sâu hơn về cơ chế chuyển hóa và cân nặng

Để làm rõ sự khác biệt về hoạt động của insulin, một nghiên cứu năm 2015 đã so sánh 22 phụ nữ mắc PCOS (có dung nạp đường huyết bình thường) với 21 phụ nữ bị tiền tiểu đường (không bị cường androgen hay rối loạn rụng trứng) có cùng độ tuổi và chỉ số BMI ^[6]. Cả hai nhóm được thực hiện nghiệm pháp kẹp đường huyết - insulin máu bình thường và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) ^[6].

Kết quả cho thấy ngay cả khi đường huyết còn bình thường, phụ nữ mắc PCOS đã có độ nhạy insulin ngoại vi tương đương với những phụ nữ mắc tiền tiểu đường ^[6]. Điểm khác biệt là nhóm PCOS có tốc độ thanh thải chuyển hóa insulin thấp hơn rõ rệt (420 so với 743 ml/m2/phút), dẫn đến tình trạng cường insulin máu ^[6].

Về yếu tố cân nặng và triệu chứng lâm sàng, một nghiên cứu năm 2013 so sánh 60 phụ nữ mắc PCOS (tuổi từ 20-40, chia thành nhóm thừa cân và nhóm cân nặng bình thường) với 30 phụ nữ khỏe mạnh cùng độ tuổi ^[4]. Kết quả ghi nhận rối loạn kinh nguyệt xuất hiện ở 57% phụ nữ PCOS và chu kỳ không rụng trứng chiếm tới 85% (so với 7% ở nhóm đối chứng) ^[4]. Các biểu hiện rậm lông, tiết bã nhờn, mụn trứng cá, rụng tóc và rối loạn kinh nguyệt xuất hiện phổ biến hơn ở nhóm PCOS thừa cân so với nhóm PCOS có cân nặng bình thường ^[4]. Nồng độ cholesterol toàn phần cũng có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm PCOS thừa cân và nhóm PCOS cân nặng bình thường ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù mối liên hệ giữa PCOS, kháng insulin và tiền tiểu đường đã được ghi nhận rõ, các bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Một bài tổng quan mô tả năm 2016 lưu ý rằng cách tiếp cận để phát hiện tình trạng rối loạn dung nạp đường huyết ở phụ nữ PCOS vẫn còn khác nhau giữa các cơ sở y tế ^[5]. Các nhà khoa học nhận định vẫn cần thêm các nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn để xây dựng các hướng dẫn lâm sàng có bằng chứng mạnh mẽ hơn ^[5].

Bên cạnh đó, trong nghiên cứu năm 2012 về nguy cơ rối loạn chuyển hóa đường huyết kéo dài sau đái tháo đường thai kỳ ở bệnh nhân PCOS, các tác giả cho biết cỡ mẫu còn quá nhỏ nên chưa thể phân tích sâu từng kiểu hình PCOS cụ thể ảnh hưởng thế nào đến chức năng tế bào beta tuyến tụy và kháng insulin ^[7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2015 về độ thanh thải insulin cũng cho biết nguyên nhân và động lực cụ thể làm giảm thanh thải insulin ở người mắc PCOS vẫn cần được làm rõ thêm ^[6].

Hiểu lầm thường gặp: Không béo phì thì không lo tiểu đường?

Một trong những lầm tưởng phổ biến nhất là chỉ những phụ nữ PCOS bị thừa cân hoặc béo phì mới bị kháng insulin và tiền tiểu đường. Thực tế, các nghiên cứu khẳng định kháng insulin là nguy cơ cố hữu của hội chứng buồng trứng đa nang, ảnh hưởng đến cả phụ nữ béo phì lẫn phụ nữ không béo phì ^[3], ^[8].

Một tổng quan năm 2015 nhấn mạnh rằng kháng insulin đóng vai trò bệnh sinh quan trọng trong cả biến chứng sinh sản (như không rụng trứng, vô sinh) lẫn biến chứng chuyển hóa (tiểu đường tuýp 2, hội chứng chuyển hóa, bệnh tim mạch sớm) ^[8]. Do đó, mọi phụ nữ được chẩn đoán PCOS đều cần được sàng lọc các hậu quả chuyển hóa bất kể chỉ số BMI hay mức độ béo phì của họ là bao nhiêu ^[8].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu từ các nghiên cứu, phụ nữ mắc PCOS cần đặc biệt cảnh giác với nguy cơ tiền tiểu đường nếu có thêm các yếu tố nguy cơ sau:

• Rối loạn kinh nguyệt mức độ nặng, đặc biệt là tình trạng vô kinh hoặc không rụng trứng mạn tính ^[2], ^[5].
• Thừa cân, béo phì, có chỉ số BMI hoặc vòng eo cao ^[3], ^[1], ^[4].
• Gia đình có tiền sử mắc bệnh tiểu đường, tuổi tác tăng lên hoặc đang sử dụng thuốc tránh thai đường uống ^[5].
• Có các chỉ số xét nghiệm bất thường đi kèm như: tăng prolactin máu, chỉ số viêm CRP cao, chỉ số tích tụ mỡ (LAP) cao, hoặc thiếu hụt vitamin D (25-OHD thấp) ^[3], ^[1].
• Phụ nữ mắc PCOS mang thai hoặc từng bị đái tháo đường thai kỳ ^[7]. Tình trạng kháng insulin mạn tính của PCOS sẽ bị trầm trọng thêm bởi những thay đổi sinh lý trong thai kỳ, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật ^[7]. Sau khi sinh, tình trạng kháng insulin và suy giảm chức năng tế bào beta tuyến tụy vẫn tiếp tục xấu hơn so với người không mắc PCOS, làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa đường kéo dài ^[7].

Áp dụng thực tế: Sàng lọc và kiểm soát như thế nào?

Để chủ động bảo vệ sức khỏe chuyển hóa, phụ nữ mắc PCOS không nên chỉ dừng lại ở việc khám phụ khoa hay điều trị hiếm muộn. Hiệp hội Androgen (năm 2007) và Hiệp hội Nội tiết (năm 2013) đều khuyến cáo sử dụng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) làm công cụ sàng lọc tình trạng rối loạn dung nạp đường huyết cho tất cả phụ nữ mắc PCOS ^[5]. Khi đánh giá nguy cơ tiểu đường trong tương lai, bác sĩ sẽ cân nhắc phương pháp sàng lọc phù hợp kết hợp với việc rà soát các yếu tố nguy cơ đi kèm của từng người bệnh ^[5].

Song song với việc tầm soát y tế định kỳ, việc duy trì lối sống lành mạnh đóng vai trò nền tảng. Do thừa cân làm nặng thêm cả triệu chứng nội tiết lẫn nguy cơ chuyển hóa ^[1], ^[4], người bệnh nên xây dựng chế độ ăn cân bằng, kiểm soát cân nặng hợp lý và vận động thể lực đều đặn. Nếu bạn đang có bệnh nền, đang mang thai hoặc đang sử dụng thuốc nội tiết (như thuốc tránh thai), hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ theo dõi đường huyết an toàn.

Tóm lại, hội chứng buồng trứng đa nang không đơn thuần là câu chuyện của buồng trứng mà là một rối loạn nội tiết - chuyển hóa toàn thân ^[3], ^[8]. Hiểu đúng về mối liên hệ giữa kháng insulin và hormone sinh dục sẽ giúp phụ nữ mắc PCOS chủ động tầm soát sớm tiền tiểu đường, từ đó phòng ngừa hiệu quả bệnh tiểu đường tuýp 2 và các biến chứng tim mạch về sau ^[1], ^[5], ^[8].