Mỗi dịp Tết Trung thu, những khay bánh nướng, bánh dẻo thơm lừng luôn là món quà quen thuộc và hấp dẫn đối với mọi gia đình. Tuy nhiên, với phụ nữ mang thai, đặc biệt là những người có nguy cơ cao mắc đái tháo đường thai kỳ, món ăn truyền thống này lại trở thành nỗi băn khoăn lớn về mặt dinh dưỡng. Nhiều thai phụ lo lắng không biết ăn bánh trung thu thế nào để vừa thưởng thức được không khí đoàn viên, vừa không làm đường huyết tăng vọt gây hại cho thai nhi.
Câu trả lời là mẹ bầu có nguy cơ tiểu đường thai kỳ không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối, nhưng cần kiểm soát nghiêm ngặt kích thước khẩu phần và ưu tiên các loại bánh có tải lượng đường huyết thấp. Việc lựa chọn bánh làm từ các nguyên liệu giàu chất xơ, hạt tự nhiên và phân chia thời điểm ăn hợp lý trong ngày đóng vai trò quyết định giúp giữ đường huyết ở ngưỡng an toàn.
Tải lượng đường huyết và phản ứng của cơ thể thai phụ
Khi mang thai, sự biến đổi của nội tiết tố nhau thai tự nhiên làm giảm độ nhạy insulin của cơ thể người mẹ, dẫn đến nguy cơ rối loạn đường huyết tăng cao [1]. Bánh trung thu truyền thống vốn chứa một lượng lớn bột mì tinh chế, mỡ động vật và si-rô đường đậm đặc để tạo độ ngọt và bảo quản bánh. Khi tiêu thụ những món ăn này, đường hấp thu rất nhanh vào máu, buộc tuyến tụy phải tiết ra nhiều insulin hơn mức bình thường.
Nếu lượng đường huyết sau ăn tăng vọt, nguy cơ thai nhi phát triển quá mức, dẫn đến tình trạng thai to (macrosomia) và tăng nguy cơ béo phì cũng như tiểu đường ở trẻ trong tương lai sẽ gia tăng [2]. Bên cạnh đó, mức đường huyết cao kéo dài trong thai kỳ còn liên quan mật thiết đến các hội chứng tăng huyết áp thai kỳ, nguy cơ sinh non, phải mổ lấy thai hoặc sang chấn sản khoa [1].
Mục tiêu cốt lõi của dinh dưỡng thai kỳ là duy trì sự ổn định của đường huyết và kiểm soát mức tăng cân theo khuyến nghị [2]. Do đó, việc hiểu rõ chỉ số đường huyết (GI) và tải lượng đường huyết (GL) của bánh trung thu là chìa khóa then chốt giúp mẹ bầu kiểm soát sức khỏe.
Nghiên cứu cho thấy gì về việc kiểm soát tải lượng đường huyết?
Tải lượng đường huyết (GL) phản ánh cả tốc độ làm tăng đường huyết lẫn hàm lượng carbohydrate thực tế có trong một khẩu phần ăn. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rõ ràng vai trò của việc can thiệp GL đối với thai phụ có nguy cơ cao.
Một nghiên cứu chéo công bố năm 2017 tiến hành trên 17 phụ nữ mang thai ở tuần thai trung bình 29,3 có các yếu tố nguy cơ tiểu đường thai kỳ nhằm so sánh chế độ ăn có GL thấp và GL cao trong 2 ngày liên tiếp [3]. Các nhà nghiên cứu cung cấp toàn bộ bữa ăn được cân đối tương đương về năng lượng và chất xơ, chia thành 5 bữa trong 24 giờ, đồng thời sử dụng máy theo dõi đường huyết liên tục [3]. Kết quả cho thấy mức đường huyết ban ngày của người mẹ giảm tới 51% trong ngày ăn thực đơn GL thấp, thể hiện qua diện tích dưới đường cong gia tăng thấp hơn đáng kể (549 mmol/L phút so với 1120 mmol/L phút) [3]. Độ dao động đường huyết cũng giảm rõ rệt, với biên độ dao động trung bình giảm từ 2,7 mmol/L xuống 2,1 mmol/L [3].
Không chỉ ở giai đoạn cuối thai kỳ, tải lượng đường huyết trong những tháng đầu cũng ảnh hưởng sâu sắc đến sự khởi phát bệnh. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu năm 2020 trên các phụ nữ mang thai đơn từ 8 đến 14 tuần tại Trung Quốc cho thấy nguy cơ tiểu đường thai kỳ tăng lên rõ rệt ở nhóm có mức tiêu thụ GL cao [4]. Cụ thể, khi so sánh với nhóm tiêu thụ GL thấp nhất, nhóm phụ nữ có tải lượng đường huyết thuộc nhóm thứ ba và nhóm cao nhất có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường thai kỳ cao hơn tương ứng là 47% và 31% [4]. Đối với tải lượng đường huyết đến riêng từ các loại lương thực chính, nguy cơ này cũng tăng lần lượt 28% và 27% ở hai nhóm tiêu thụ cao [4].
Những số liệu này khẳng định rằng việc chọn các thực phẩm có GL thấp không chỉ hạn chế cơn tăng vọt đường huyết tức thì sau ăn mà còn làm giảm đáng kể nguy cơ phát triển bệnh tiểu đường thai kỳ [3], [4].
Mối nguy hại từ các loại bánh siêu chế biến công nghiệp
Bánh trung thu sản xuất đại trà theo quy trình công nghiệp thường được xếp vào nhóm thực phẩm siêu chế biến do chứa nhiều đường tự do, chất béo chuyển hóa và phụ gia tạo hương vị. Việc thai phụ tiêu thụ nhiều thực phẩm nhóm này đem lại những tác động tiêu cực trực tiếp lên các chỉ số chuyển hóa.
Một nghiên cứu thuần tập năm 2021 tại Brazil trên 42 thai phụ mắc tiểu đường sử dụng phương pháp đếm carbohydrate đã đánh giá tác động của thực phẩm siêu chế biến theo phân loại NOVA [1]. Kết quả ghi nhận lượng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến trung bình hàng ngày là 272,37 kcal, và có tới 65,8% thai phụ có mức tăng cân thai kỳ không phù hợp [1]. Đáng chú ý, cứ mỗi 1 kcal tăng thêm từ thực phẩm siêu chế biến trong 3 tháng cuối thai kỳ thì chỉ số đường huyết phản ánh qua HbA1c tăng thêm 0,007%, đường huyết 1 giờ sau ăn tăng thêm 0,14 mg/dL và cân nặng thai kỳ tăng thêm 0,11 kg [1].
Thói quen sử dụng các loại thức ăn nhanh hay thực phẩm chế biến tiện lợi trước và trong thai kỳ cũng để lại hệ quả lâu dài. Nghiên cứu thuần tập SUN công bố năm 2014 theo dõi 3.048 phụ nữ đã chỉ ra rằng việc tiêu thụ thức ăn nhanh trước mang thai là yếu tố nguy cơ độc lập gây tiểu đường thai kỳ [5]. Nhóm phụ nữ tiêu thụ thức ăn nhanh ở mức cao (trên 2 khẩu phần mỗi tuần) có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ tăng tới 86% so với nhóm ăn ít nhất [5].
Chính vì vậy, các loại bánh trung thu công nghiệp chứa nhiều chất bảo quản, si-rô bắp cao phân tử hay mỡ phần tổng hợp là những sản phẩm mà thai phụ có nguy cơ cao cần đặc biệt tránh lạm dụng.
Nguyên tắc phân bổ carbohydrate và thời điểm thưởng thức bánh
Một chế độ ăn uống khoa học cho thai phụ mắc hoặc có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ đòi hỏi việc phân bổ hợp lý lượng carbohydrate nạp vào thay vì loại bỏ hoàn toàn [2]. Chế độ dinh dưỡng trị liệu cá nhân hóa khuyến nghị tỷ lệ carbohydrate nên chiếm khoảng 40% đến 45% tổng năng lượng khẩu phần hàng ngày [2].
Để ngăn ngừa tình trạng đường huyết trồi sụt thất thường, carbohydrate cần được phân bổ đều đặn trong các bữa ăn suốt cả ngày [2]. Nếu thai phụ muốn ăn một góc nhỏ bánh trung thu, phần tinh bột này cần được tính toán để trừ bớt vào lượng tinh bột của bữa chính, tránh việc ăn thêm bánh dồn dập sau một bữa ăn no.
Ngoài ra, yếu tố thời điểm ăn cũng có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng dung nạp đường của cơ thể. Một bài tổng quan y khoa năm 2021 về dinh dưỡng thời khắc chỉ ra rằng việc tiêu thụ thức ăn vào thời điểm sớm hơn trong ngày có thể cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết trong 3 tháng giữa và 3 tháng cuối thai kỳ [6]. Việc ăn đồ ngọt nhiều đường như bánh trung thu vào buổi tối muộn có thể làm tăng tình trạng kháng insulin ban đêm và khiến đường huyết lúc đói sáng hôm sau tăng cao.
Bên cạnh đó, hướng dẫn thực hành lâm sàng của Hiệp hội Nội tiết năm 2013 nhấn mạnh rằng việc kiểm soát khẩu phần và duy trì chế độ dinh dưỡng kiểm soát carbohydrate giúp đạt mục tiêu đường huyết mà không gây tích tụ thể ceton [7]. Mức năng lượng tối thiểu hàng ngày vẫn cần được duy trì, không bao giờ được phép cắt giảm xuống dưới 1.600 đến 1.800 kcal/ngày ngay cả ở phụ nữ mang thai béo phì [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi chọn bánh trung thu
Hiểu lầm phổ biến nhất của các thai phụ là tin rằng bánh trung thu gắn nhãn "dành cho người ăn kiêng" hoặc "sử dụng đường isomalt" có thể ăn thoải mái mà không lo tăng đường huyết. Thực tế, đường chỉ là một phần nguyên nhân; lớp vỏ bánh nướng, bánh dẻo làm từ bột mì hay bột nếp tinh chế vốn chứa mật độ tinh bột rất cao, khi tiêu hóa vẫn chuyển hóa nhanh thành glucose trong máu.
Một hiểu lầm khác là thai phụ sợ hãi việc đường huyết tăng nên nhịn ăn bữa chính để dành bụng ăn bánh trung thu. Đây là sai lầm nguy hiểm vì việc bỏ bữa dẫn đến thiếu hụt các vi chất thiết yếu và có thể gây tụt đường huyết đột ngột, sau đó đường huyết lại tăng vọt khi ăn bánh [2].
Nhiều mẹ bầu cũng cho rằng bánh chay an toàn tuyệt đối cho người tiểu đường thai kỳ. Tuy nhiên, bánh chay truyền thống thường chứa lượng đường rất cao để tạo độ kết dính và bảo quản phần nhân đậu xanh, khoai môn hoặc hạt sen, đồng thời lượng carbohydrate tinh chế không hề thấp hơn bánh mặn.
Những ai nên đặc biệt thận trọng?
Thai phụ đã được chẩn đoán mắc tiểu đường thai kỳ hoặc có tiền sử đái tháo đường từ trước mang thai là đối tượng cần kiểm soát bánh trung thu nghiêm ngặt nhất [1]. Nhóm này cần theo dõi đường huyết mao mạch thường xuyên sau khi ăn bất kỳ món ăn lạ nào để điều chỉnh kịp thời [3].
Phụ nữ mang thai bị thừa cân hoặc béo phì trước khi thụ thai cũng là đối tượng có nguy cơ cao bị rối loạn chuyển hóa glucose [8]. Béo phì làm gia tăng rõ rệt tình trạng kháng insulin và nguy cơ thai to ở trẻ sơ sinh [8]. Nhóm thai phụ này cần tuân thủ hướng dẫn kiểm soát cân nặng chặt chẽ và không nên để năng lượng từ bánh trung thu vượt mức khuyến nghị [2], [7].
Bên cạnh đó, những phụ nữ từng sinh con nặng cân, có tiền sử gia đình mắc bệnh tiểu đường hoặc có lối sống tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh trước đây cũng thuộc nhóm nguy cơ cao cần cảnh giác với các món ngọt mùa lễ hội [5].
Gợi ý lựa chọn nguyên liệu và cách ăn thực tế
Khi chọn bánh trung thu, thai phụ nên ưu tiên những dòng bánh sử dụng nguyên liệu tự nhiên, ít qua tinh chế công nghiệp. Các loại nhân bánh phối trộn hạt dinh dưỡng như hạnh nhân, hạt điều, hạt óc chó cung cấp nguồn chất béo lành mạnh và chất xơ dồi dào, giúp làm chậm quá trình hấp thu carbohydrate vào máu [2].
Về phần vỏ bánh, các loại bánh làm từ ngũ cốc nguyên hạt, bột yến mạch hoặc bột mì nguyên cám là lựa chọn tốt hơn so với bột mì trắng tinh chế. Mẹ bầu nên tránh hoàn toàn các loại nhân chứa mỡ đường, mứt bí hay thịt hun khói nhiều muối và chất bảo quản vốn thuộc nhóm siêu chế biến [1].
Để thưởng thức an toàn, thai phụ chỉ nên cắt một góc nhỏ tương đương 1/8 hoặc tối đa 1/4 chiếc bánh tiêu chuẩn trong một lần ăn. Thời điểm ăn thích hợp nhất là vào bữa phụ buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, không ăn sau 19 giờ tối [6]. Trước khi ăn bánh, mẹ bầu có thể uống thêm một cốc nước lọc ấm hoặc ăn một đĩa nhỏ rau xanh luộc để chất xơ hỗ trợ làm phẳng đỉnh đường huyết sau ăn.
Một chế độ ăn uống khoa học luôn cần có sự phối hợp đa chuyên khoa, bao gồm chuyên gia dinh dưỡng, để thiết kế kế hoạch ăn uống cá nhân hóa phù hợp cho từng giai đoạn của thai kỳ [2]. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về mức đường huyết hoặc tình trạng sức khỏe thai sản, thai phụ luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trực tiếp điều trị trước khi thay đổi thực đơn.
Tết Trung thu là dịp để sum họp và thư giãn tinh thần, và mẹ bầu hoàn toàn có thể tận hưởng không khí lễ hội mà không phải đánh đổi sức khỏe. Bằng cách ưu tiên bánh ít ngọt, giàu hạt tự nhiên, chia thật nhỏ khẩu phần và ăn vào thời điểm đầu ngày, mẹ bầu có nguy cơ tiểu đường thai kỳ vừa giữ vững được chỉ số đường huyết an toàn, vừa đảm bảo sự phát triển trọn vẹn cho thai nhi.
