Khoai môn từ lâu đã là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam nhờ hương vị bùi ngậy và khả năng chế biến đa dạng. Khi bước vào thai kỳ, nhiều mẹ bầu thường thắc mắc liệu loại củ này có an toàn cho sự phát triển của thai nhi hay không. Câu trả lời là phụ nữ mang thai hoàn toàn có thể ăn khoai môn một cách an toàn nếu biết kiểm soát khẩu phần hợp lý, chế biến đúng cách và chú ý đến tổng lượng vi chất nạp vào cơ thể mỗi ngày.
Khoai môn cung cấp nguồn năng lượng dồi dào từ tinh bột cùng các vitamin nhóm B thiết yếu như folate và pyridoxine. Tuy nhiên, việc sử dụng khoai môn đòi hỏi sự tính toán cẩn trọng, đặc biệt là với những thai phụ có nguy cơ rối loạn đường huyết hoặc đái tháo đường thai kỳ. Hiểu rõ giá trị dinh dưỡng cũng như các nghiên cứu mới nhất về chuyển hóa sẽ giúp mẹ bầu xây dựng thực đơn khoa học và an toàn nhất.
Giá trị dinh dưỡng của khoai môn và vai trò của folate
Folate là một vi chất dinh dưỡng đóng vai trò then chốt đối với sự phân chia tế bào và tổng hợp vật liệu di truyền trong giai đoạn đầu thai kỳ. Việc bổ sung folate hoặc axit folic từ lâu đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ dị tật ống thần kinh ở thai nhi [1]. Không những vậy, tình trạng đủ folate còn hỗ trợ cải thiện chức năng nhận thức cũng như mật độ khoáng xương ở trẻ sau khi chào đời [1].
Đối với phụ nữ mang thai bình thường không mắc đái tháo đường, liều lượng axit folic thường được khuyến nghị quanh giai đoạn thụ thai là 400 microgam mỗi ngày [1]. Ở những thai phụ có bệnh đái tháo đường típ 2 từ trước, mức khuyến cáo trước khi thụ thai có thể lên tới 5 miligam mỗi ngày kéo dài cho đến tuần thứ 12 của thai kỳ [1]. Một nghiên cứu quan sát cũng chỉ ra rằng nồng độ folate trong hồng cầu cao tại tuần thứ 28 của thai kỳ có liên quan tới cân nặng sơ sinh cao hơn ở trẻ [1].
Khoai môn là một nguồn cung cấp folate tự nhiên dưới dạng thực phẩm tươi sống, đi kèm với vitamin pyridoxine và chất xơ. Khác với axit folic tổng hợp thường thấy trong các viên uống vi chất hoặc thực phẩm tăng cường, folate tự nhiên từ củ khoai môn được cơ thể dung nạp và chuyển hóa từ tốn hơn. Nhờ đó, việc đưa khoai môn vào chế độ ăn giúp bổ sung vi chất mà ít gây nguy cơ tích tụ nồng độ quá mức trong máu.
Mối liên hệ giữa nồng độ folate và đường huyết thai kỳ
Mặc dù folate là dưỡng chất bắt buộc phải có cho sự phát triển ban đầu của thai nhi, các nghiên cứu gần đây đã làm sáng tỏ mối liên hệ phức tạp giữa vi chất này và sự chuyển hóa đường huyết của người mẹ. Chính sách tăng cường axit folic vào bột mì và ngũ cốc đã được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia nhằm giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh [1]. Tuy nhiên, việc khó kiểm soát lượng hấp thụ từ thực phẩm tăng cường kết hợp với viên uống bổ sung có thể dẫn tới tình trạng dư thừa folate trong cơ thể [1].
Tình trạng dư thừa axit folic kéo dài có thể thúc đẩy nhiều hệ lụy bất lợi cho sức khỏe, bao gồm hiện tượng kháng insulin ở trẻ nhỏ, bệnh hen suyễn, ảnh hưởng bất lợi tới sự phát triển thần kinh nhận thức của trẻ và ức chế độc tính tế bào tự nhiên NK [1]. Trong các thử nghiệm trên động vật, chuột mang thai được bổ sung dư thừa axit folic đã biểu hiện tình trạng phôi thai chậm phát triển và thành tâm thất phôi mỏng hơn bình thường [1]. Đáng chú ý, một nghiên cứu gần đây ghi nhận rằng nồng độ choline cao trong chế độ ăn của chuột cống Wistar mang thai có thể giúp giảm bớt các tác động tiêu cực của nồng độ folate cao lên quá trình lập trình thai nhi ở con đực [1].
Mặt khác, sự mất cân bằng giữa hàm lượng folate và vitamin B12 trong cơ thể (tỷ lệ folate/vitamin B12 cao) cũng đã được ghi nhận là làm tăng nguy cơ phát triển đái tháo đường thai kỳ [2]. Tình trạng đái tháo đường thai kỳ có thể làm biến đổi nồng độ folate huyết thanh, betaine huyết tương và chất trimethylamine N-oxide (TMAO) trong máu cuống rốn thai nhi, gây nguy cơ tác động xấu đến lập trình biểu sinh và sức khỏe trưởng thành của đứa trẻ [2].
Các nghiên cứu dịch tễ lớn về folate và đái tháo đường thai kỳ
Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu quy mô lớn công bố năm 2024 tại Trung Quốc theo dõi 27.128 phụ nữ mang thai đăng ký khám thai lần đầu từ tháng 1 năm 2015 đến tháng 12 năm 2019 đã phân tích nồng độ axit folic huyết thanh và đường huyết lúc đói ở tuần thai thứ 9 đến 13 [3]. Kết quả ghi nhận mối liên hệ thuận chiều giữa nồng độ folate của mẹ và đường huyết lúc đói: nguy cơ tăng đường huyết cao hơn rõ rệt ở nhóm có nồng độ folate thuộc nhóm trung bình cao (Q3) và cao nhất (Q4) so với nhóm Q1 và Q2 [3]. Đáng chú ý, những phụ nữ mang thai sớm có tình trạng tăng đường huyết đi kèm nồng độ folate cao đối mặt với nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ tăng vọt, với tỷ suất chênh hiệu chỉnh ở nhóm Q3 là 5,63 (khoảng tin cậy 95%: 4,56 - 6,95) và nhóm Q4 là 5,57 (khoảng tin cậy 95%: 4,68 - 6,64) so với những mẹ bầu có đường huyết bình thường và nồng độ folate ở mức Q1 và Q2 [3].
Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu khác thực hiện tại một bệnh viện đô thị ở Thượng Hải, Trung Quốc từ tháng 4 năm 2013 đến tháng 3 năm 2017 trên 42.478 phụ nữ mang thai được đo nồng độ folate huyết thanh trước tuần thứ 24 của thai kỳ [4]. Nghiên cứu xác định đái tháo đường thai kỳ trong khoảng tuần thai 24 đến 28 và ghi nhận mối liên hệ thuận chiều nhất quán giữa nồng độ folate huyết thanh với cả 3 chỉ số glucose huyết tương: đường huyết lúc đói, sau 1 giờ và sau 2 giờ [4]. Nguy cơ tương đối hiệu chỉnh mắc đái tháo đường thai kỳ tăng dần theo từng nhóm tứ phân vị nồng độ folate huyết thanh, lần lượt là 1,00 ở nhóm tham chiếu Q1; 1,15 (khoảng tin cậy 95%: 1,04 - 1,26) ở nhóm Q2; 1,40 (khoảng tin cậy 95%: 1,27 - 1,54) ở nhóm Q3 và 1,54 (khoảng tin cậy 95%: 1,40 - 1,69) ở nhóm Q4 [4]. Mối liên hệ này vẫn giữ nguyên tính chất khi phân tầng theo tình trạng đủ hay thiếu vitamin B12 và thời điểm đo nồng độ folate trước hay sau tuần thai thứ 13 [4].
Bổ sung thêm bằng chứng, một phân tích tổng hợp có hệ thống năm 2025 tổng hợp dữ liệu từ 10 nghiên cứu đã xem xét mối liên quan giữa nồng độ folate máu trong giai đoạn đầu thai kỳ (dưới 16 tuần) và các chỉ số đường huyết trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) ở tuần thứ 24 đến 28 [5]. Kết quả gộp cho thấy khi nồng độ folate huyết thanh đầu thai kỳ tăng thêm 1 độ lệch chuẩn, mức đường huyết lúc đói tăng 0,01 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: -0,001 đến 0,01), đường huyết sau 1 giờ tăng 0,17 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: 0,15 - 0,18) và đường huyết sau 2 giờ tăng 0,10 mmol/L (khoảng tin cậy 95%: 0,05 - 0,15) [5].
Tác động nội tiết và những góc nhìn khoa học đa chiều
Cơ chế sinh học giải thích cho nguy cơ rối loạn đường huyết liên quan đến dư thừa folate đã được làm sáng tỏ thêm qua một nghiên cứu tại Úc vào năm 2023 trên hai đoàn hệ thai kỳ tiến cứu: nhóm SCOPE (604 phụ nữ trước chính sách tăng cường vi chất) và nhóm STOP (711 phụ nữ sau chính sách tăng cường vi chất) [6]. Việc tăng cường axit folic vào thực phẩm đã làm tăng 63% nồng độ folate của các bà mẹ [6]. Phụ nữ ở nhóm STOP sau tuần thai thứ 10 có nồng độ lactogen nhau thai (hPL) thấp hơn 33% và hormone tăng trưởng nhau thai (GH2) thấp hơn 43%, nhưng sau tuần 16 lại có prolactin cao hơn 29% và hPL cao hơn 28% [6]. Việc dùng thêm viên bổ sung axit folic chỉ làm giảm homocysteine và tăng folate ở nhóm SCOPE, đồng thời liên quan tới mức prolactin cao hơn 54% ở nhóm SCOPE nhưng lại thấp hơn 28% ở nhóm STOP [6]. Sự xáo trộn tiết các hormone điều hòa cân bằng nội môi đường huyết này có thể đẩy phụ nữ sau giai đoạn tăng cường vi chất vào nguy cơ kháng insulin và đái tháo đường thai kỳ cao hơn, đặc biệt là phụ nữ lớn tuổi hoặc béo phì [6].
Tuy vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn ghi nhận một số khác biệt tùy thuộc vào phương pháp nghiên cứu và đặc điểm quần thể. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu theo dõi 7.552 phụ nữ mang thai ở tuần 12 đến 20 tại Ottawa và Kingston (Canada) trong giai đoạn 2002 - 2008 ghi nhận 84 trường hợp (1,11%) được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ [7]. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa việc bổ sung axit folic đầu thai kỳ, nồng độ homocysteine hay kiểu gen MTHFR 677 TT với nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [7]. Các tác giả của nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2025 cũng khuyến cáo cần diễn giải thận trọng các kết quả do hạn chế về phương pháp luận và số lượng nghiên cứu gộp còn khiêm tốn [5].
Bên cạnh đó, việc cơ thể hấp thu và chuyển hóa vi chất còn chịu ảnh hưởng bởi thói quen ăn uống kết hợp hàng ngày. Một nghiên cứu trên 254 phụ nữ mang thai đơn thai khỏe mạnh tại Tokyo (Nhật Bản) với độ tuổi trung bình 30,4 và tuổi thai trung bình 27,5 tuần đã đánh giá ảnh hưởng của việc uống trà xanh và trà ô long đến folate huyết thanh [8]. Nhóm tiêu thụ nhiều trà (trên 57,3 mL trên mỗi 1.000 kcal khẩu phần) có nồng độ folate huyết thanh thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng ít (p = 0,027) [8]. Phân tích hồi quy đa biến khẳng định việc tiêu thụ nhiều trà xanh hoặc trà ô long có liên quan độc lập với nồng độ folate huyết thanh thấp trong thai kỳ sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu bao gồm lượng folate ăn vào và việc dùng viên bổ sung (beta = -0,131, p = 0,016), cơ chế được cho là do hoạt chất epigallocatechin gallate (EGCG) trong trà cản trở hấp thu vi chất này [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi ăn khoai môn và dùng vi chất
Nhiều người lầm tưởng rằng phụ nữ mang thai cần ăn tinh bột thật nhiều để "nuôi hai người", từ đó ăn khoai môn không kiểm soát liều lượng trong các bữa chính và bữa phụ. Trên thực tế, khoai môn chứa hàm lượng tinh bột dồi dào, nếu nạp vào cơ thể một lượng lớn cùng lúc sẽ khiến chỉ số đường huyết tăng vọt nhanh chóng. Điều này gây thêm gánh nặng cho tuyến tụy vốn đang phải chịu tác động của các hormone thai kỳ đối kháng insulin.
Một hiểu lầm tai hại khác là quan niệm "vi chất càng nhiều càng tốt", khiến nhiều mẹ bầu vừa uống viên đa vi chất hàm lượng cao, vừa dùng thực phẩm tăng cường mà không theo dõi lượng folate tích lũy. Các nghiên cứu đã chứng minh nồng độ folate trong máu quá cao kết hợp cùng tình trạng đường huyết lúc đói tăng có thể nâng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ lên gấp nhiều lần [3]. Tương tự, nếu bổ sung axit folic đơn độc mà bỏ quên vitamin B12, sự mất cân bằng này cũng trực tiếp làm tăng nguy cơ rối loạn đường huyết [2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng khoai môn chế biến theo cách nào cũng mang lại giá trị như nhau. Những món khoai môn chiên giòn ngập dầu mỡ, khoai môn tẩm đường hoặc nấu cùng nước cốt dừa béo ngậy sẽ nạp vào cơ thể lượng calo rỗng và chất béo bão hòa rất lớn. Cách chế biến này làm giảm giá trị dinh dưỡng tự nhiên của củ khoai và làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì cũng như rối loạn lipid máu ở phụ nữ mang thai.
Ai nên thận trọng khi đưa khoai môn vào khẩu phần?
Đối với phụ nữ có tiền sử đái tháo đường từ trước mang thai, nguy cơ dị tật bẩm sinh nói chung ở thai nhi là khoảng 3-4% [2]. Việc bổ sung axit folic hàng ngày từ 400 microgam trở lên ở nhóm này đã được báo cáo là có liên quan đến việc giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh (tỷ số nguy cơ 0,25) so với không bổ sung [2]. Tuy nhiên, nhóm thai phụ này cần kiểm soát lượng carbohydrate nạp vào từ khoai môn một cách nghiêm ngặt để không làm xáo trộn phác đồ kiểm soát đường huyết đang điều trị.
Phụ nữ mang thai bị béo phì trước thai kỳ cũng là đối tượng cần hết sức thận trọng với cả lượng tinh bột lẫn liều lượng vi chất nạp vào [6]. Ở phụ nữ béo phì, việc dùng ít nhất 400 microgam axit folic mỗi ngày cũng giúp giảm nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi (tỷ suất chênh hiệu chỉnh aOR 0,65) [2]. Song do cơ thể của phụ nữ béo phì vốn đã có mức độ đề kháng insulin nền cao hơn, việc dư thừa folate cùng với ăn nhiều tinh bột có thể làm tăng vọt nguy cơ đái tháo đường thai kỳ [6].
Những thai phụ đang được điều trị bằng thuốc metformin cũng cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ lượng vi chất dung nạp. Việc bổ sung folate hoặc axit folic được xem là một phần trong phác đồ điều trị cho các thai kỳ có dùng metformin, nhưng nguy cơ từ việc bổ sung quá mức vẫn cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh các biến cố bất lợi cho sự phát triển của thai nhi [1]. Thai phụ có các yếu tố nguy cơ này nên thảo luận cùng bác sĩ dinh dưỡng hoặc bác sĩ sản khoa trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.
Hướng dẫn ăn khoai môn đúng cách và an toàn trong thai kỳ
Để tận dụng tối đa nguồn dinh dưỡng lành mạnh từ khoai môn mà không lo ngại tăng đường huyết, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc chế biến và cân đối khẩu phần khoa học:
Về cách chế biến, mẹ bầu nên ưu tiên các phương pháp nấu thanh đạm như luộc chín kỹ, hấp hoặc nấu canh khoai môn với thịt nạc, sườn nạc. Tránh xa các món khoai môn chiên ngập dầu, bánh bao khoai môn nhiều đường hay chè khoai môn nhiều nước cốt dừa. Việc nấu chín hoàn toàn cũng giúp loại bỏ các tinh thể oxalat tự nhiên trong khoai, tránh gây ngứa ngáy vòm họng và bảo vệ hệ tiêu hóa.
Về lượng dùng và thời điểm ăn, khoai môn nên được sử dụng để thay thế một phần cơm trắng hoặc bún phở trong bữa ăn chính chứ không nên ăn thêm như một món ăn vặt sau bữa. Mỗi bữa, mẹ bầu chỉ nên ăn một lượng vừa phải, tương đương nửa củ khoai môn cỡ vừa (khoảng 80 - 100 gram), và chỉ nên dùng từ 1 đến 2 lần mỗi tuần. Khi ăn khoai môn, cần chủ động giảm bớt lượng cơm tương ứng để tổng lượng tinh bột nạp vào không bị vượt ngưỡng.
Về cách kết hợp thực phẩm, bữa ăn có khoai môn phải luôn đi kèm với rau xanh giàu chất xơ và nguồn đạm chất lượng cao như cá, thịt gà nạc hoặc đậu phụ. Chất xơ và chất đạm sẽ làm chậm quá trình tiêu hóa và hấp thu tinh bột, giúp đường huyết tăng từ từ thay vì tăng vọt sau ăn. Ngoài ra, nếu có thói quen uống trà thảo mộc hay trà xanh, mẹ bầu không nên uống cùng lúc với bữa ăn hoặc thời điểm uống viên vi chất để tránh hoạt chất catechin cản trở hấp thu folate [8].
Bên cạnh đó, các can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ chuyển hóa glucose cũng đang được nghiên cứu rộng rãi. Dữ liệu từ hai phân tích gộp cho thấy việc bổ sung myo-inositol có khả năng làm giảm tỷ lệ đái tháo đường thai kỳ (tỷ số nguy cơ RR 0,43; khoảng tin cậy 95%: 0,21 - 0,89) và giảm tỷ lệ sinh non (RR 0,36; khoảng tin cậy 95%: 0,17 - 0,73) [2]. Bổ sung myo-inositol với liều 2 gam mỗi ngày chia 2 lần xuất hiện như một giải pháp an toàn giúp cải thiện cân bằng nội môi đường huyết, hỗ trợ giảm tỷ lệ đái tháo đường thai kỳ (tỷ số chênh OR 0,49; khoảng tin cậy 95%: 0,24 - 1,03) và giảm tỷ lệ sinh non (OR 0,35; khoảng tin cậy 95%: 0,17 - 0,74) [2]. Mẹ bầu nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu muốn bổ sung các hợp chất này.
Nhìn chung, khoai môn là thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp năng lượng và vi chất tự nhiên tốt cho mẹ bầu nếu được ăn với lượng chừng mực và chế biến thanh đạm. Việc kiểm soát cân bằng giữa nguồn tinh bột, vi chất bổ sung và lối sống lành mạnh sẽ là chìa khóa vàng giúp mẹ bảo vệ sức khỏe tim mạch, đường huyết của bản thân cũng như che chở cho sự phát triển toàn diện của thai nhi.
