Dây thần thông (thuộc chi Tinospora, phổ biến là Tinospora cordifolia) từ lâu đã được biết đến trong y học cổ truyền như một vị thuốc bồi bổ và tăng cường đề kháng [1], [2]. Khi bước vào thai kỳ, nhiều mẹ bầu có xu hướng tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên với hy vọng nâng cao sức khỏe và phòng ngừa ốm vặt một cách lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu trong giai đoạn nhạy cảm này liệu có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn từ các chuyên gia y tế là phụ nữ mang thai không nên sử dụng dây thần thông. Hiện tại, y học hoàn toàn thiếu dữ liệu an toàn trên người mang thai, đồng thời đặc tính điều hòa và kích thích miễn dịch mạnh mẽ của loài cây này tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác động xấu đến thai kỳ [2], [3].

Cơ chế tác động và mối lo ngại đối với thai kỳ

Trong hệ thống y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda), dây thần thông (còn gọi là Giloy hay Guduchi) nổi tiếng nhờ khả năng điều hòa miễn dịch, chống viêm và bảo vệ tế bào gan [2], [4]. Các chiết xuất từ loài thảo dược này chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp như clerodane diterpene, sesquiterpene, tinocordifolin, glycoside và các polysaccharide kích thích miễn dịch như alpha-d-glucan [5], [3], [6].

Nghiên cứu trên mô hình động vật ghi nhận chiết xuất dây thần thông làm gia tăng đáng kể các cytokine tiền viêm bao gồm IL-1 beta, IL-6, TNF-alpha, yếu tố kích thích khuẩn lạc bạch cầu hạt - đại thực bào (GM-CSF) cũng như cytokine IL-2 [3]. Ở người bình thường, phản ứng này có thể kích hoạt hệ thống phòng thủ tự nhiên chống lại các tác nhân gây hại [2].

Tuy nhiên, thai kỳ là một trạng thái sinh lý miễn dịch hết sức đặc biệt. Cơ thể người mẹ phải duy trì sự dung nạp miễn dịch tinh tế để không đào thải thai nhi – vốn mang một nửa bộ gen từ người cha. Việc nạp vào các chất kích thích miễn dịch mạnh, làm tăng vọt các cytokine gây viêm như TNF-alpha hay IL-6 trên lý thuyết có thể phá vỡ thế cân bằng này, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển bình thường của thai nhi [3].

Bằng chứng khoa học hiện tại nói gì?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu dịch tễ học nào đánh giá độ an toàn của dây thần thông trực tiếp trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú [1], [4], [5]. Mọi dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ mới dừng lại ở động vật thí nghiệm hoặc người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai [1], [5].

Một nghiên cứu độc học phi lâm sàng công bố năm 2023 thực hiện theo hướng dẫn OECD 407 trên chuột cống trắng giống Sprague-Dawley (cả hai giới) đã đánh giá chiết xuất nước thân cây Tinospora cordifolia qua đường uống trong 28 ngày kèm 14 ngày theo dõi phục hồi [1]. Các nhà khoa học thử nghiệm ba mức liều gồm 100, 300 và 1000 mg/kg/ngày; nhóm phục hồi nhận 1000 mg/kg/ngày hoặc đối chứng [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất an toàn ở liều lên đến 1000 mg/kg/ngày, không gây tử vong, không làm thay đổi các chỉ số huyết học, nước tiểu, sinh hóa lâm sàng hay tổn thương vi thể ở các cơ quan [1]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 1000 mg/kg/ngày trên chuột [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột trưởng thành bình thường, không mô phỏng chu kỳ thai nghén hay đo lường dị tật phôi thai [1].

Trước đó, một bài tổng quan năm 2016 tổng hợp dữ liệu cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) đường uống của Tinospora cordifolia cao hơn 1 g/kg [5]. Thử nghiệm độc tính cấp ở liều 3 g/kg không ghi nhận tác dụng phụ hay chuột chết [5]. Thử nghiệm dùng liều 0,1 g/kg trong 12 tuần trên chuột không gây rối loạn chức năng gan, thận, dù có làm tăng bạch cầu đa nhân trung tính ở chuột (hiện tượng không thấy ở người khỏe mạnh) [5]. Hoạt chất này cũng không gây đứt gãy nhiễm sắc thể hay tổn hại DNA trong tủy xương và tế bào lympho máu ngoại vi ở động vật, đồng thời an toàn trong thử nghiệm lâm sàng pha I trên người tình nguyện khỏe mạnh [5]. Tuy vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh rằng các kiểm tra độc tính hệ thống trên toàn bộ chi Tinospora vẫn còn rất hạn chế và cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu [5].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 trên chuột cái được chiếu xạ cho thấy chiết xuất rễ Tinospora cordifolia giúp bảo vệ mô buồng trứng khỏi hiện tượng xơ hóa, xuất huyết hoàng thể và giảm tổn thương do stress oxy hóa nhờ tăng nồng độ glutathione (GSH) [6]. Dẫu vậy, kết quả này được thực hiện trên chuột bị tổn thương bức xạ và hoàn toàn không cung cấp cơ sở an toàn cho việc sử dụng trong giai đoạn phôi thai làm tổ [6].

Lợi ích ghi nhận và những khoảng trống dữ liệu lớn

Trong y học cổ truyền và nghiên cứu dược lý hiện đại, chiết xuất dây thần thông đã thể hiện nhiều tiềm năng như hỗ trợ trị đái tháo đường, hạ sốt, bảo vệ gan, làm giảm kích thước khối u và kích hoạt enzyme thải độc giai đoạn II trên mô hình động vật [2], [4], [3]. Hơn 223 hợp chất đã được phân lập từ chi dược liệu này [5].

Dù sở hữu phổ tác dụng đa dạng, hạn chế lớn nhất hiện nay là việc thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu độc tính sinh sản và độc tính phát triển phôi thai [1], [5]. Do những rào cản đạo đức trong nghiên cứu y khoa, các thử nghiệm lâm sàng không thể tùy tiện thực hiện trên thai phụ nếu chưa có đầy đủ thử nghiệm tiền lâm sàng về dị tật thai nhi. Vì vậy, việc áp dụng các kết quả an toàn từ chuột khỏe mạnh sang cơ thể người mẹ mang thai là điều không thể chấp nhận trong thực hành y khoa dựa trên bằng chứng [1], [5].

Nguy cơ nhầm lẫn loài và tổn thương gan

Bên cạnh nguy cơ miễn dịch, một vấn đề lớn liên quan đến việc tự ý sử dụng dây thần thông ngoài đời sống là chất lượng nguồn dược liệu [2]. Một bài báo công bố năm 2021 từng ghi nhận chuỗi 6 ca bệnh tổn thương gan giống viêm gan tự miễn sau khi uống các chế phẩm chứa dược liệu được cho là Guduchi trong đợt đại dịch COVID-19 [2].

Xem xét lại vấn đề này vào năm 2023, các nhà khoa học nhận định loài Tinospora cordifolia chuẩn vốn có đặc tính bảo vệ gan và khó gây tổn thương tự miễn [2]. Tuy nhiên, trên thị trường thảo dược, Tinospora cordifolia thường bị đánh tráo hoặc nhầm lẫn với các loài cùng chi như Tinospora sinensis và đặc biệt là Tinospora crispa [2]. Đáng lo ngại, Tinospora crispa là loài đã được xác định có khả năng gây độc cho gan [2]. Người tiêu dùng rất khó phân biệt chính xác các loài này bằng mắt thường, dẫn đến nguy cơ ngộ độc gan nặng do uống nhầm cây thuốc [2]. Đối với thai phụ, bất kỳ tổn thương gan cấp tính nào cũng đe dọa nghiêm trọng tính mạng của cả mẹ lẫn con.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại thảo dược cổ truyền lưu truyền hàng trăm năm đều hoàn toàn vô hại cho mẹ bầu [2], [5]. Đây là quan điểm sai lầm. Thảo dược chứa hàng trăm hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao; một chất có lợi cho người bình thường vẫn có thể gây co bóp tử cung hoặc gây rối loạn miễn dịch ở thai phụ [5], [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống nước lá dây thần thông giúp mẹ bầu tăng đề kháng, phòng ngừa sốt và viêm nhiễm" [2], [4]. Mặc dù cây có đặc tính hạ sốt và điều hòa miễn dịch trong y học dân gian, nhưng cơ chế thúc đẩy cytokine gây viêm (như IL-1 beta, TNF-alpha) của nó lại là yếu tố chống chỉ định tiềm tàng trong thai kỳ [4], [3]. Mẹ bầu tuyệt đối không nên đánh cược sức khỏe của thai nhi vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng [1].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với dây thần thông?

Dựa trên các bằng chứng hiện có, các nhóm đối tượng sau cần tránh sử dụng dây thần thông:

  • Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Do hoàn toàn thiếu nghiên cứu an toàn lâm sàng và tiềm ẩn rủi ro miễn dịch ảnh hưởng phôi thai [1], [5], [3].
  • Người có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan: Do rủi ro pha tạp loài Tinospora crispa có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng [2].
  • Bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn: Vì dược liệu kích thích sản sinh các yếu tố gây viêm như IL-1 beta, IL-6 và TNF-alpha, có thể khiến bệnh tự miễn bùng phát nặng hơn [2], [3].

Lời khuyên và hướng dẫn an toàn cho mẹ bầu

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai kỳ, thai phụ cần ghi nhớ các nguyên tắc sau:

  • Ngừng sử dụng ngay lập tức: Nếu mẹ bầu đang tự sắc nước uống hoặc dùng các viên uống thảo dược bổ sung có thành phần dây thần thông (Tinospora cordifolia, Giloy, Guduchi), hãy ngưng sử dụng và mang sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản [2], [5].
  • Không tự ý thay thế thuốc: Nếu bị sốt, cảm cúm hoặc có vấn đề sức khỏe trong thai kỳ, không tự hái lá cây hay mua thuốc đông y trôi nổi để tự điều trị sốt [4]. Cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định thuốc hạ sốt an toàn.
  • Tập trung vào dinh dưỡng cân bằng: Thay vì tìm kiếm các chất tăng cường miễn dịch từ thảo dược không rõ nguồn gốc, mẹ bầu nên duy trì chế độ ăn đa dạng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và bổ sung vi chất theo đúng chỉ định của bác sĩ sản khoa.

Dây thần thông tuy có nhiều tiềm năng dược lý nhưng hoàn toàn chưa đủ bằng chứng an toàn trên phụ nữ mang thai [1], [5]. Để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé, thai phụ hãy luôn tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào.