Bối cảnh và băn khoăn về việc bồi bổ khi mang thai
Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ thường gặp tình trạng mệt mỏi, uể oải và suy giảm thể lực. Theo thói quen dân gian, việc tìm đến các bài thuốc đông y hoặc thang thảo dược bổ dưỡng để phục hồi sức khỏe là tâm lý rất phổ biến. Trong số các phương thang cổ truyền nổi tiếng của khu vực Đông Á, Ssanghwa-tang (còn gọi là song hòa thang) được nhiều người biết đến như một thức uống giúp giảm kiệt sức và tăng cường sinh lực [1].
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là phụ nữ mang thai có nên uống Ssanghwa-tang để bồi bổ hay không? Liệu những loại thảo mộc vốn quen thuộc trong đời sống có thực sự lành tính đối với sự phát triển của thai nhi và sức khỏe người mẹ?
Câu trả lời: Thai phụ không nên tự ý sử dụng
Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng y học hiện nay: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng Ssanghwa-tang để bồi bổ sức khỏe.
Lý do quan trọng nhất là hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá mức độ an toàn của thang thuốc này trực tiếp trên cơ thể phụ nữ mang thai [2]. Dù đây là phương thuốc lâu đời, các thành phần của bài thuốc bao gồm các vị thuốc hoạt huyết, hành khí có thể tiềm ẩn những tác động không lường trước tới thai kỳ [2]. Việc thiếu dữ liệu an toàn khiến việc sử dụng bài thuốc này trong thai kỳ trở thành một rủi ro không đáng có.
Cơ chế tác động và những cảnh báo về thảo dược
Ssanghwa-tang là bài thuốc cổ truyền thường được chỉ định để hồi phục cơ thể sau ốm dậy, giảm đau nhức và chống mệt mỏi [1], [3]. Trong các thử nghiệm lâm sàng tiền lâm sàng, bài thuốc này cũng thể hiện các hoạt tính chống viêm, chống loãng xương và giảm sắc tố da [1]. Tuy nhiên, bài thuốc chứa các vị thuốc có tác dụng bổ huyết và hoạt huyết như đương quy hay xuyên khung.
Trong y học cổ truyền và dược lý học, các vị thuốc hoạt huyết có công năng thúc đẩy tuần hoàn máu, làm ấm kinh mạch và phá huyết ứ. Ở người bình thường mệt mỏi, tác dụng này giúp cơ thể linh hoạt và giảm suy nhược [1]. Ngược lại, đối với tử cung nhạy cảm của người mang thai, việc kích thích lưu thông máu và co bóp cơ trơn có thể làm tăng nguy cơ động thai hoặc ra máu âm đạo. Mọi tác nhân kích thích chuyển hóa tự do đều đòi hỏi phải được kiểm soát gắt gao nhằm tránh tác động xấu đến bánh nhau [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về Ssanghwa-tang và thảo dược thai kỳ?
Để hiểu rõ mức độ an toàn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ độc tính trên động vật cho đến khảo sát thực tế việc dùng thảo dược ở phụ nữ mang thai.
Năm 2019, một nghiên cứu độc tính liều lặp lại kéo dài 4 tuần được thực hiện trên chuột cống trắng chủng Crl:CD Sprague Dawley [1]. Động vật thí nghiệm được uống Ssanghwa-tang hàng ngày với các mức liều 0, 1000, 2000 và 5000 mg/kg [1]. Kết quả theo dõi tỷ lệ tử vong, trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, huyết học và sinh hóa nước tiểu cho thấy không có trường hợp tử vong hay tổn thương giải phẫu bệnh nào xuất hiện [1]. Ở liều 5000 mg/kg/ngày, chuột ở cả hai giới có biến đổi về lượng ăn, hồng cầu lưới, bilirubin toàn phần và trọng lượng tương đối của cơ quan [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là 2000 mg/kg/ngày trên chuột [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột trưởng thành bình thường, không thực hiện trên chuột mang thai và không thể suy diễn nguyên vẹn sang phụ nữ mang thai [1].
Ở góc độ bảo vệ cơ quan, một nghiên cứu năm 2011 khảo sát tác dụng bảo vệ gan của Ssanghwa-tang lên men bằng vi khuẩn Lactobacillus fermentum trên chuột bị tổn thương gan cấp tính do carbon tetrachloride (CCl4) [3]. Chuột được tiêm CCl4 liều 1 ml/kg và uống bài thuốc lên men liều 15 ml/kg trước đó 30 phút [3]. Kết quả cho thấy bài thuốc lên men giúp làm giảm đáng kể men gan transaminase và giảm tổn thương mô học gan [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ dừng lại ở mô hình chuột tổn thương gan do độc chất, hoàn toàn không phản ánh môi trường nội tiết phức tạp của thai kỳ [3].
Nghiên cứu về việc phân loại thảo dược dùng cho thai phụ tại các nước châu Á công bố năm 2017 đã rà soát 8 nghiên cứu cắt ngang với 2729 người tham gia tại 7 quốc gia châu Á, ghi nhận 1283 phụ nữ (chiếm 47,01%) có dùng thảo mộc khi mang thai [4]. Khi đối chiếu 33 loại thảo dược phổ biến, chỉ có 13 loại được phân loại an toàn, 5 loại phải thận trọng, 8 loại tiềm ẩn nguy cơ gây hại và 7 loại hoàn toàn thiếu thông tin khoa học [4].
Mối lo ngại về việc dùng thảo dược không kiểm soát khi mang thai cũng được ghi nhận ở nhiều nơi trên thế giới. Một nghiên cứu năm 2025 tại Rwanda phỏng vấn sâu 30 nhân viên y tế cộng đồng và thầy thuốc cổ truyền từ 5 huyện [5], [6]. Nghiên cứu chỉ ra quan điểm trái ngược: trong khi các thầy thuốc cổ truyền khẳng định thảo dược an toàn, các nhân viên y tế lại khuyến cáo phản đối sử dụng do thiếu quy trình phát triển khoa học và nhiều kết quả bất lợi đã được ghi nhận [5], [6].
Trước đó, một phân tích dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2018 trên 8219 ca sinh tại Malawi chỉ ra rằng việc tự ý dùng nhóm thảo dược Mwanamphepo làm tăng 28% tỷ lệ mắc bệnh tật ở người mẹ (AOR = 1,28; KTC 95%: 1,09-1,50) và tăng 22% tỷ lệ tử vong hoặc mắc bệnh ở trẻ sơ sinh (AOR = 1,22; KTC 95%: 1,06-1,40) [7]. Một nghiên cứu đoàn hệ lớn năm 2023 tại Trung Quốc theo dõi 199.710 thai kỳ cho thấy 65,71% từng dùng công thức thảo dược, với đỉnh điểm rơi vào tuần thai thứ 5 đến tuần thứ 10 [8]. Tuy nhiên, việc sử dụng phổ biến không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối nếu thiếu hồ sơ chứng minh rõ ràng [2], [8].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì luôn lành tính, không có tác dụng phụ". Trên thực tế, bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học điều trị đều có khả năng gây tác dụng không mong muốn nếu sử dụng sai liều lượng hoặc sai đối tượng [1], [2].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng bài thuốc đã an toàn trên chuột thì sẽ an toàn cho mẹ bầu. Cần nhấn mạnh rằng dữ liệu của Ssanghwa-tang hiện tại chỉ mới dừng lại ở chuột khỏe mạnh bình thường và chuột tổn thương gan, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên phụ nữ mang thai [1], [2], [3]. Trong nghiên cứu đa quốc gia đánh giá 126 loại thảo dược dùng trong thai kỳ, chỉ có 28 loại (chiếm 22,2%) được coi là an toàn dựa trên y văn hiện có [2]. Do đó, việc tự ý uống Ssanghwa-tang chỉ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng là một quyết định thiếu cơ sở khoa học.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ, là đối tượng tuyệt đối phải thận trọng trước mọi loại thuốc thang và thảo mộc bổ dưỡng [2], [8]. Giai đoạn này là thời điểm hình thành các cơ quan của phôi thai, việc tiếp xúc với các hoạt chất không rõ độ an toàn có thể gây rủi ro cao [2].
Ngoài ra, những phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, chảy máu bất thường, rau tiền đạo hoặc đang dùng các loại thuốc tân dược điều trị bệnh lý nền không được tự ý dùng thảo dược đông y [2]. Sự tương tác giữa các hoạt chất trong thảo dược với thuốc tây hoặc tình trạng nhiễm tạp chất, kim loại nặng trong các sản phẩm không rõ nguồn gốc đều có thể dẫn tới hậu quả khó lường [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để hồi phục sức khỏe và giảm mệt mỏi trong thai kỳ một cách an toàn, thai phụ nên áp dụng các biện pháp sinh hoạt lành mạnh đã được y học xác nhận thay vì tìm đến các bài thuốc hoạt huyết:
- Ưu tiên dinh dưỡng cân bằng: Bổ sung năng lượng qua các bữa ăn đầy đủ 4 nhóm chất, chia nhỏ các bữa ăn trong ngày để giảm cảm giác nghén và mệt mỏi.
- Uống đủ nước và nghỉ ngơi: Đảm bảo giấc ngủ sâu, ngủ đủ giấc và uống đủ nước mỗi ngày giúp tuần hoàn máu lưu thông tự nhiên mà không cần dùng dược liệu can thiệp.
- Vận động nhẹ nhàng: Đi bộ ngắn hoặc tập yoga cho bà bầu giúp tăng cường sức dẻo dai cơ thể.
- Tham vấn bác sĩ chuyên khoa: Nếu tình trạng kiệt sức kéo dài, mẹ bầu cần đi khám tại cơ sở y tế để kiểm tra thiếu máu hay thiếu hụt vi chất. Tuyệt đối không tự ý mua Ssanghwa-tang hoặc các thang thuốc bổ đông y dạng đóng chai, đóng gói sẵn khi chưa có chỉ định và giám sát của bác sĩ y học cổ truyền và bác sĩ sản khoa [4].
Kết luận
Ssanghwa-tang là phương thang bổ dưỡng quen thuộc trong đời sống nhưng dữ liệu an toàn hiện nay chỉ mới dừng lại trên động vật và người trưởng thành không mang thai [1], [3]. Thai kỳ là giai đoạn vô cùng nhạy cảm trước mọi tác động dược lý, do đó phụ nữ mang thai không nên mạo hiểm tự ý dùng bài thuốc này. Việc lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào là nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ mẹ và bé.
