Nhiều gia đình thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà hoặc tìm mua thảo dược tự nhiên để sắc nước uống với mong muốn thanh nhiệt, giải độc và bồi bổ cơ thể. Cây hoa chông (thuộc chi Barleria) cũng là một trong những loài thực vật dân gian hay được truyền miệng về công dụng trị liệu. Không ít thai phụ hoặc mẹ đang nuôi con bú vì tin vào tính chất "thảo mộc tự nhiên lành tính" nên băn khoăn liệu có thể dùng vị thuốc này để nâng cao sức đề kháng hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học chứng cứ là: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên dùng hoa chông sắc uống. Hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay bằng chứng khoa học nào xác nhận dược liệu này an toàn cho thai nhi cũng như trẻ bú mẹ. Sử dụng thảo dược không rõ độc tính sinh sản có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe khôn lường.

Dược chất mạnh và cơ chế can thiệp tế bào phức tạp

Các tài liệu thực vật học ghi nhận các loài thuộc chi hoa chông chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính cao. Một nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng chiết xuất lá của 6 loài thuộc chi Barleria đều chứa hai chất chuyển hóa then chốt là barlerin và verbascoside [1]. Trong đó, loài B. siamensis chứa hàm lượng cao nhất với 0,43 mg/g barlerin và 1,02 mg/g verbascoside trên mỗi gam lá khô [1].

Những hoạt chất này khi vào cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng miễn dịch rất mạnh. Thử nghiệm trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) cho thấy chiết xuất kích thích tăng biểu hiện các gen cytokine gây viêm và miễn dịch gồm IL-2, IL-10, IL-12, IL-15, IL-21 và IFN-gamma [1]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2018 tách chiết từ loài Barleria cristata var. alba còn thu được các hợp chất phenol gồm verbascoside, isoverbascoside, dimethoxyverbascoside, axit p-hydroxy benzoic và apigenin-7-O-glucoside; các chất này tác động trực tiếp vào enzym NAD(P)H quinone reductase 1 (NQO1) trên mô hình tế bào chuột Hepa-1c1c7 [2]. Đối với phụ nữ mang thai, sự biến đổi miễn dịch đột ngột hoặc can thiệp enzyme sâu có thể gây rối loạn cân bằng sinh học nội tại.

Nguy cơ tương tác thuốc qua hệ enzym gan CYP450

Một phát hiện quan trọng khác khiến hoa chông trở nên nguy hiểm đối với phụ nữ dùng thuốc trong thai kỳ là tác động ức chế enzyme chuyển hóa ở gan. Nghiên cứu năm 2025 công bố chiết xuất B. siamensis có khả năng ức chế đáng kể sự biểu hiện của hàng loạt gen cytochrom P450 thiết yếu bao gồm CYP1A2, CYP3A4, CYP2D6 và CYP2E1 [1]. Ngược lại, chiết xuất từ loài B. strigosa lại kích thích biểu hiện quá mức enzym CYP2E1 [1].

CYP450 là hệ enzyme then chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây y và hợp chất nội sinh trong cơ thể. Khi hệ thống này bị ức chế hoặc biến đổi biểu hiện, sinh khả dụng và tốc độ thanh thải của các loại thuốc trị bệnh nền của mẹ bầu có thể thay đổi thất thường [1]. Điều này dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc do tích tụ liều hoặc làm mất tác dụng chữa trị của thuốc, trực tiếp đe dọa sức khỏe của mẹ và bào thai.

Dữ liệu nghiên cứu chỉ giới hạn trên chuột và ống nghiệm

Cần nhìn nhận khách quan rằng các dữ liệu an toàn của cây hoa chông cho đến nay còn rất nghèo nàn và chưa từng được thực hiện trên người. Theo tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022, các thử nghiệm độc tính cấp chỉ mới tiến hành trên chuột cống trắng Wistar [3]. Cụ thể, chuột được cho uống một liều duy nhất chiết xuất cồn lá B. cristata L. ở các mức liều 250, 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng; kết quả không ghi nhận dấu hiệu ngộ độc cấp tính hay tử vong tức thì trong thời gian theo dõi [3].

Một thử nghiệm khác đánh giá chiết xuất cồn - nước từ lá và thân loài B. prionitis trên chuột bị tổn thương gan do CCl4, D-GalN và paracetamol ghi nhận liều gây chết đường uống trung bình (LD50) lớn hơn 3000 mg/kg [3]. Thử nghiệm dùng chiết xuất methanol lá và thân trên chuột ở các liều 200, 400 và 600 mg/kg thể trọng cũng không làm chuột chết [3]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu năm 2022 nhấn mạnh lượng thông tin về độc tính và mức độ an toàn của chiết xuất chi Barleria vẫn còn rất khan hiếm, đòi hỏi phải nghiên cứu sâu hơn nữa [3].

Nguy cơ tiềm ẩn độc tính trên tế bào sống

Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho kết quả không chết ở các liều kể trên, các thử nghiệm độc chất tế bào lại cho thấy tín hiệu đáng lo ngại. Nghiên cứu năm 2025 cho thấy chiết xuất lá B. cristata và B. siamensis có hoạt tính chống tăng sinh rõ rệt đối với tế bào ung thư tuyến tiền liệt PC-3 thông qua việc gây tổn thương DNA, kích thích chết theo chương trình (apoptosis) và làm ngừng chu kỳ tế bào [1].

Đặc biệt, chiết xuất loài B. strigosa đã bộc lộ độc tính nhẹ đối với tế bào biểu mô tuyến tiền liệt nguyên phát bình thường (HPrEC) và gây độc mức độ vừa đối với tế bào gan bình thường THLE-3 [1]. Một dược liệu chứa hoạt chất có khả năng làm tổn hại DNA và gây độc tế bào gan dù ở mức độ tế bào in vitro vẫn mang rủi ro tiềm tàng đối với sự phân chia tế bào nhanh chóng của thai nhi đang thành hình.

Chưa có dữ liệu thai kỳ: Hiểu lầm "cây cỏ tự nhiên vô hại"

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng các loại lá cây hái ngoài vườn đem sắc uống thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là nhận thức cực kỳ nguy hiểm, nhất là trong giai đoạn thai kỳ nhạy cảm.

Hiện tại, hoàn toàn CHƯA CÓ nghiên cứu nào khảo sát tính an toàn của hoa chông trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Tất cả các báo cáo khoa học hiện có chỉ được thực hiện trên chuột cống khỏe mạnh [3], tế bào ung thư hoặc các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [2]. Khoa học chưa hề biết liệu các hoạt chất như barlerin hay verbascoside có đi qua hàng rào nhau thai để tích lũy trong mô thai nhi hay không, và cũng không có tài liệu nào khẳng định chúng không bài tiết qua sữa mẹ. Do đó, việc tự ý uống nước sắc hoa chông khi có thai hoặc cho con bú là hành động đưa cơ thể và thai nhi vào tình thế mạo hiểm không đáng có.

Những đối tượng bắt buộc phải thận trọng

Với những bằng chứng khoa học hiện có, việc sử dụng các chế phẩm từ hoa chông cần được kiểm soát nghiêm ngặt:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nhóm đối tượng ưu tiên hàng đầu được khuyến cáo tránh xa hoàn toàn dược liệu này do thiếu thông tin an toàn thai kỳ và độc tính trên hệ sinh sản [3].
  • Người đang điều trị bệnh bằng thuốc tây: Tác động ức chế các enzym gan CYP1A2, CYP3A4, CYP2D6, CYP2E1 của chiết xuất hoa chông có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, gây ngộ độc hoặc mất hiệu quả điều trị [1].
  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan: Dữ liệu cho thấy chiết xuất từ loài như B. strigosa có độc tính vừa phải lên tế bào gan THLE-3 [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc thai kỳ

Trong suốt thai kỳ và giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ, cơ thể người phụ nữ cần được bảo vệ bằng chế độ dinh dưỡng lành mạnh và lối sống an toàn:

  • Không tự ý dùng thuốc sắc: Thai phụ không sử dụng nước lá, rễ hay hoa chông sắc uống dưới bất kỳ hình thức tươi hay khô nào. Nếu có triệu chứng mệt mỏi, sốt hoặc viêm nhiễm, cần đến bệnh viện khám thay vì tự trị bệnh bằng cỏ cây dân gian.
  • Hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Bất kỳ chế phẩm bổ sung, trà thảo mộc hay bài thuốc y học cổ truyền nào dự định dùng đều phải được bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng đồng ý.
  • Lối sống khoa học: Thay vì tìm kiếm các vị thuốc lạ, mẹ bầu nên duy trì uống đủ nước lọc sạch, ăn uống đa dạng thực phẩm đủ chất và nghỉ ngơi điều độ để tăng sức đề kháng tự nhiên.

Khoa học hiện đại chỉ ra rằng dược liệu tự nhiên luôn chứa hoạt chất sinh học phức tạp có thể can thiệp sâu vào tế bào và enzym chuyển hóa [1]. Vì thông tin độc tính và tính an toàn thai kỳ trên người còn quá ít [3], thận trọng tối đa là nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ tương lai của mẹ và trẻ nhỏ.