Sau các buổi tiệc tùng có sử dụng rượu bia, nhiều người thường xuyên gặp tình trạng bụng căng tức, đầy hơi, đau quặn hoặc đi ngoài phân lỏng vào sáng hôm sau. Thắc mắc phổ biến của nhiều người là vì sao đồ uống có cồn lại gây xáo trộn đường ruột nhanh và mạnh đến vậy.

Câu trả lời nằm ở cách cồn và các chất chuyển hóa của nó tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa [1]. Rượu bia làm thay đổi sóng co bóp của dạ dày và ruột, gây tổn thương niêm mạc, làm tăng tính thấm biểu mô ruột (còn gọi là rò rỉ ruột) và cản trở quá trình hấp thu dưỡng chất, từ đó dẫn đến ứ đọng thức ăn sinh hơi cùng hàng loạt triệu chứng rối loạn tiêu hóa [1].

Hệ thần kinh ruột và cơ chế điều khiển nhu động

Hệ tiêu hóa vận hành nhờ hệ thống kiểm soát phức tạp, trong đó ruột có thể tự quyết định kiểu hoạt động dựa vào thành phần thức ăn bên trong lòng ống tiêu hóa mà không hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thần kinh trung ương [2]. Mục tiêu cốt lõi của quá trình này là tiêu hóa, hấp thu dưỡng chất và tống xuất các phần cặn bã không thể tiêu hóa ra ngoài [2].

Hệ thống điều hòa chính của ruột là hệ thần kinh ruột (ENS) [2]. Khi giao tiếp và tương tác giữa hệ thần kinh ruột với hệ thần kinh trung ương bị gián đoạn, cơ thể sẽ xuất hiện các triệu chứng như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, táo bón và đầy hơi [2]. Toàn bộ các biểu hiện khó chịu này đều liên quan mật thiết đến sự rối loạn nhu động và thay đổi tốc độ di chuyển của thức ăn trong đường ruột [2].

Bên cạnh nhu động, tính thấm của ruột là đặc tính cho phép trao đổi dịch và chất hòa tan giữa lòng ruột với lớp niêm mạc [3]. Đặc tính này được điều chỉnh bởi hệ vi sinh vật, lớp chất nhầy, độ nguyên vẹn và các mối nối của tế bào biểu mô, phản ứng miễn dịch, mạch máu và chính nhu động ruột [3]. Khi bất kỳ yếu tố nào trong số này thay đổi, sự cân bằng nội môi sẽ bị phá vỡ và dẫn đến tăng tính thấm thành ruột [3].

Cồn làm lệch nhịp co bóp và cản trở hấp thu dưỡng chất như thế nào?

Rượu và các chất chuyển hóa của nó tác động trực tiếp đến ba chức năng lớn của ống tiêu hóa là nhu động, sự hấp thu và tính thấm [1]. Trên thực nghiệm ở chuột, cồn làm giảm nhu động co bóp của dạ dày [1]. Khi xuống đến ruột non, cồn can thiệp có chọn lọc vào các sóng cơ học của thành ruột [1].

Cụ thể, cồn làm giảm sóng co bóp cản trở (nhóm cơ có nhiệm vụ giữ thức ăn lại để tiếp tục tiêu hóa kỹ hơn), nhưng lại không làm ảnh hưởng đến sóng co bóp đẩy (chuyển động đẩy thức ăn đi tiếp trong lòng ruột) [1]. Sự mất cân bằng giữa việc giảm giữ thức ăn và duy trì lực đẩy này là nguyên nhân góp phần gây ra tình trạng tiêu chảy thường thấy ở những người uống rượu mạn tính [1]. Ngoài ra, việc cồn ức chế hấp thu natri và nước tại ruột cũng làm tăng xu hướng bị tiêu chảy ở người nghiện rượu [4].

Song song với rối loạn vận động, việc tiêu thụ lượng lớn đồ uống có cồn dẫn đến rối loạn hấp thu dưỡng chất tại ruột, bao gồm nhiều loại vitamin [4]. Những người lạm dụng rượu mạn tính có biểu hiện kém hấp thu carbohydrate (chất bột đường), chất béo, protein (chất đạm) và đường xylose so với người không lạm dụng rượu [1].

Khi rượu làm giảm cả nhu động lẫn khả năng hấp thu carbohydrate, sự ứ đọng thức ăn trong lòng ruột sẽ làm gia tăng tác động của nhóm carbohydrate dễ lên men (FODMAPs) [1]. Lượng đường bột không được tiêu hóa và hấp thu hết này nằm lại trong ruột, tạo điều kiện cho quá trình lên men sinh hơi và gây ra các triệu chứng như đau bụng, chướng bụng [1].

Về mặt xử lý khí trong lòng ruột, một nghiên cứu năm 2013 cho thấy việc ứ đọng hoặc chậm vận chuyển khí tại ruột non (đặc biệt là đoạn hỗng tràng) có liên quan chặt chẽ đến chứng đầy hơi [5]. Khi bơm khí vào hỗng tràng, có tới 18 trên 20 bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS) bị chướng bụng và đầy hơi, trong khi tỷ lệ này ở nhóm đối chứng khỏe mạnh chỉ là 20% (4 trên 20 người) [5]. Thử nghiệm giữ khí ở người khỏe mạnh cũng chỉ ra rằng khí nằm ở hỗng tràng gây ra triệu chứng chướng tức rõ rệt hơn so với khí ở trực tràng dù mức độ tăng vòng bụng là tương đương [5].

Tổn thương niêm mạc và hội chứng "rò rỉ ruột" do rượu

Không dừng lại ở việc làm rối loạn co bóp, cồn còn gây tổn thương trực tiếp lên lớp lót bảo vệ đường tiêu hóa [1]. Uống quá nhiều rượu, thậm chí chỉ trong một lần duy nhất, cũng có thể dẫn đến xói mòn, chảy máu tá tràng và gây tổn thương niêm mạc ở phần trên của hỗng tràng [4]. Tình trạng tổn thương niêm mạc ruột đã được ghi nhận rõ ở cả mô hình động vật lẫn người lạm dụng rượu mạn tính [1].

Sự phá hủy lớp niêm mạc do cồn làm tăng tính thấm của ruột đối với các đại phân tử [4]. Hiện tượng tăng tính thấm ruột do rượu đã được chứng minh trên cả động vật và người [1]. Ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích, qua phương pháp đo lượng đường trong nước tiểu, các nhà khoa học cũng phát hiện tình trạng tăng tính thấm ở cả ruột non và đại tràng [1].

Khi hàng rào biểu mô ruột bị suy yếu và tăng tính thấm, nội độc tố (endotoxin) và các độc tố vi khuẩn khác dễ dàng di chuyển từ lòng ruột vào máu tĩnh mạch cửa [4]. Quá trình này làm tăng mức độ phơi nhiễm của gan với độc tố và kéo theo nguy cơ tổn thương gan [4]. Các nghiên cứu thực nghiệm cũng ủng hộ nhận định rằng rượu làm thay đổi đáng kể hệ thống miễn dịch niêm mạc của đường ruột [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Nhiều công trình nghiên cứu từ thực nghiệm trên động vật đến khảo sát trên người đã làm rõ mối liên hệ giữa thói quen uống rượu, hệ vi sinh vật và tổn thương hàng rào ruột.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã khảo sát mối liên hệ giữa kiểu uống rượu và triệu chứng tiêu hóa ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) [1]. Kết quả cho thấy tình trạng tiêu chảy, đau dạ dày và khó tiêu có mối liên hệ chặt chẽ với kiểu uống rượu say xỉn (binge drinking - uống lượng lớn trong thời gian ngắn) [1]. Mối liên hệ giữa lượng rượu tiêu thụ và triệu chứng tiêu hóa thể hiện mạnh nhất ở nhóm bệnh nhân IBS thể tiêu chảy (IBS-D) [1]. Cụ thể, 8% người mắc IBS báo cáo rằng việc uống rượu có liên quan đến triệu chứng đi ngoài phân lỏng hoặc mót rặn khẩn cấp [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc tiếp xúc với rượu mạn tính làm thay đổi hệ vi sinh vật theo hướng giảm sự đa dạng, và sự thay đổi này tương quan với việc tăng nồng độ nội độc tố trong huyết thanh [1].

Tại một nghiên cứu công bố năm 2003 về tác động của rượu lên ruột, các tác giả ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ phát triển quá mức của vi khuẩn ở ruột non (SIBO) ở người uống rượu [4]. Hiện tượng vi khuẩn sinh sôi quá mức tại ruột non này góp phần gây ra các bất thường về chức năng hoặc hình thái của đoạn ruột đó, đồng thời dẫn đến các triệu chứng đau tức bụng không đặc hiệu ở người nghiện rượu [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 thực hiện trên mô hình chuột phụ thuộc rượu đã sử dụng kỹ thuật giải trình tự gen 16S rRNA thông lượng cao và phân tích chất chuyển hóa không chủ đích [6]. Kết quả chỉ ra rằng việc tiêu thụ rượu làm thay đổi cấu trúc hệ vi sinh vật đại tràng, đặc biệt làm giảm đáng kể tỷ lệ các vi khuẩn có lợi thuộc hai họ Lachnospiraceae và Prevotellaceae [6]. Những con chuột phụ thuộc rượu xuất hiện tình trạng rò rỉ ruột (tăng tính thấm) và rối loạn kiểu hình chuyển hóa trong huyết thanh, ảnh hưởng rõ rệt đến con đường sinh tổng hợp các axit amin như valine, leucine, isoleucine cũng như chuyển hóa arginine và proline [6]. Phân tích hồi quy cho thấy sự mất cân bằng hệ vi sinh vật đại tràng do rượu có mối liên hệ chặt chẽ với việc tăng tính thấm ruột, rối loạn chuyển hóa huyết thanh và mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh tại não thông qua trục "vi sinh vật - ruột - não" [6].

Bên cạnh lượng cồn, nhịp sinh học cũng đóng vai trò quan trọng trong phản ứng viêm tại ruột [7]. Một bài tổng quan năm 2017 dẫn lại các nghiên cứu trên tế bào, chuột và người cho thấy sự gián đoạn nhịp sinh học làm trầm trọng thêm tình trạng rò rỉ ruột do rượu [7]. Cụ thể, những con chuột bị đột biến gen CLOCK (gây rối loạn nhịp sinh học) khi được cho uống rượu có biểu hiện rò rỉ ruột nhiều hơn so với chuột bình thường uống rượu [7]. Một nghiên cứu khác trên người, bao gồm nhóm công nhân làm việc theo ca có nhịp sinh học bị xáo trộn, cũng đưa ra kết luận tương tự [7]. Khi đánh giá qua nồng độ hormone melatonin trong máu, các nhà khoa học nhận thấy mức melatonin thấp (dấu hiệu rối loạn nhịp sinh học) có sự tương quan với tình trạng rò rỉ ruột ở những người mắc chứng rối loạn sử dụng rượu (AUD) [7].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Các bằng chứng hiện tại đã chỉ ra mối liên hệ rõ ràng giữa việc uống rượu với sự suy giảm chức năng hàng rào biểu mô, rối loạn vi sinh và kém hấp thu [1]. Tuy nhiên, giới khoa học cũng thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn nhất định trong dữ liệu nghiên cứu.

Một tổng quan năm 2018 về các mô hình động vật nhận định rằng dù ngày càng có nhiều nghiên cứu báo cáo mối liên hệ giữa tính thấm ruột với các bệnh lý tại ruột và ngoài ruột, trong nhiều trường hợp vẫn chưa thể khẳng định việc phá vỡ hàng rào ruột là nguyên nhân khởi phát hay là hệ quả của các tình trạng bệnh lý đó [8]. Ngay cả với triệu chứng đầy hơi và nhu động ruột ở người mắc IBS, một nghiên cứu năm 2013 cho biết các kiểu nhu động bất thường vẫn chưa thể dùng làm dấu ấn chẩn đoán chính thức, và mối liên hệ giữa thay đổi thời gian vận chuyển ở đại tràng với triệu chứng đau hay đầy hơi đôi khi còn chưa rõ ràng [5]. Ngoài ra, không phải tất cả các nghiên cứu về triệu chứng tiêu hóa đều tìm thấy mối liên hệ đồng nhất với rượu ở mọi đối tượng [1].

Từ thực tế này, có hai hiểu lầm phổ biến mà người đọc cần tránh:

  • Hiểu lầm 1: Chỉ uống rượu lâu năm mới hỏng ruột. Thực tế, chỉ một lần uống quá chén duy nhất cũng có thể gây xói mòn, chảy máu tá tràng và làm tổn thương lớp niêm mạc ở phần trên hỗng tràng [4]. Kiểu uống dồn dập để say (binge drinking) có liên hệ chặt chẽ với các cơn đau dạ dày, khó tiêu và tiêu chảy cấp [1].
  • Hiểu lầm 2: Thức đêm uống rượu chỉ gây mệt mỏi đơn thuần. Sự thật là thức khuya hay làm việc trái giờ làm rối loạn nhịp sinh học và làm giảm melatonin [7]. Khi kết hợp với cồn, sự gián đoạn nhịp sinh học sẽ tạo thành một vòng xoắn bệnh lý thúc đẩy tình trạng viêm ruột và làm tăng tính thấm thành ruột nặng nề hơn [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi sử dụng đồ uống có cồn?

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, những nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ gặp phản ứng tiêu hóa nghiêm trọng hơn khi tiếp xúc với rượu bia:

  • Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS): Tình trạng bệnh vốn đã phổ biến ở mức 10% đến 20% dân số và thường đi kèm lo âu, trầm cảm hoặc bệnh tim mạch [8]. Ở nhóm này, đặc biệt là người thuộc thể tiêu chảy (IBS-D), rượu làm tăng nặng rõ rệt triệu chứng đau bụng, đi ngoài phân lỏng và mót rặn do kết hợp cả rối loạn nhu động lẫn kém hấp thu đường lên men FODMAPs [1].
  • Người làm việc theo ca kíp, thường xuyên thức khuya: Những người có nhịp sinh học bị xáo trộn khi uống rượu sẽ dễ bị rò rỉ ruột và viêm nhiễm đường tiêu hóa hơn bình thường [7].
  • Người có bệnh lý gan hoặc bệnh lý đường ruột mạn tính: Sự gia tăng tính thấm ruột do rượu khiến nội độc tố vi khuẩn tràn vào máu tĩnh mạch cửa về gan, làm tăng nguy cơ tổn thương gan [4]. Tình trạng tăng tính thấm ruột cũng liên quan mật thiết đến bệnh viêm ruột (IBD) và bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu [3].

Những người có bệnh nền tiêu hóa, bệnh gan hoặc đang điều trị bằng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ lượng đồ uống có cồn nào.

Áp dụng thực tế để bảo vệ đường ruột

Để giảm thiểu tình trạng rối loạn nhu động, sinh hơi và bảo vệ niêm mạc biểu mô ruột, độc giả có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế dựa trên cơ chế sinh lý tiêu hóa:

  • Tránh tuyệt đối kiểu uống dồn dập (binge drinking): Việc nạp lượng cồn lớn trong một lần gây tổn thương trực tiếp niêm mạc tá tràng, hỗng tràng [4] và kích hoạt ngay lập tức cơn đau dạ dày, khó tiêu, tiêu chảy [1]. Nếu phải dùng đồ uống có cồn, hãy giới hạn ở mức tối thiểu và uống thật chậm.
  • Không uống rượu bia vào đêm muộn: Giữ nhịp sinh học ổn định và ngủ đủ giấc giúp hạn chế vòng xoắn tăng viêm và rò rỉ ruột do sự kết hợp giữa cồn và thiếu hụt melatonin [7].
  • Chú ý chế độ dinh dưỡng và nhóm thực phẩm đi kèm: Nghiên cứu năm 2017 cho thấy chế độ dinh dưỡng có thể làm thay đổi mức độ viêm ruột do rượu và giảm tổn thương cơ quan ngoài ruột [7]. Trong các bữa tiệc có cồn, nên hạn chế ăn cùng lúc quá nhiều thực phẩm giàu chất béo hoặc chứa lượng lớn carbohydrate dễ lên men (FODMAPs) vì cồn làm giảm khả năng hấp thu các chất này, dễ gây ứ đọng và sinh hơi đau bụng [1]. Tránh duy trì chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp thức khuya vì dễ gây loạn khuẩn và tăng tính thấm ruột [7].
  • Bổ sung đủ nước lọc: Do cồn ức chế sự hấp thu nước và điện giải natri tại ruột dẫn đến tiêu chảy [4], việc uống xen kẽ nhiều nước lọc giúp bù đắp lượng dịch thất thoát và làm loãng nồng độ cồn tiếp xúc với niêm mạc.

Rượu bia tác động toàn diện lên đường tiêu hóa từ việc làm lệch nhịp sóng co bóp, gây kém hấp thu dưỡng chất dẫn đến lên men sinh hơi, cho đến việc phá hủy niêm mạc gây rò rỉ độc tố vào máu [1, 2]. Cắt giảm lượng cồn, tránh uống say xỉn và duy trì nhịp sinh học cùng chế độ ăn cân bằng là giải pháp thiết thực nhất để giữ hệ vi sinh và hàng rào ruột luôn khỏe mạnh [1, 6]. Nếu tình trạng đầy hơi, đau bụng hoặc rối loạn đại tiện kéo dài, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và tư vấn.