Mùa mưa đến kèm theo sự gia tăng nhanh chóng của các ca mắc sốt xuất huyết trong cộng đồng. Nhiều người bệnh và gia đình khi thấy sốt cao thường tự ý mua dung dịch bù điện giải, oresol về uống liên tục hoặc truyền dịch tại nhà vì nghĩ rằng càng nạp nhiều nước sẽ càng nhanh khỏi.

Bù dịch đúng cách bằng đường uống là nền tảng điều trị sốt xuất huyết, nhưng việc nạp chất lỏng không kiểm soát có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm là quá tải thể tích [1, 6]. Bệnh nhân sốt xuất huyết nhẹ, chưa có dấu hiệu cảnh báo nên ưu tiên bù dịch bằng đường uống (như dung dịch bù điện giải, oresol) theo dõi sát sao lượng nước tiểu và các chỉ số sinh hiệu [1]. Khi bệnh bước vào giai đoạn hồi phục, cần ngừng truyền dịch để tránh nguy cơ ứ dịch nghiêm trọng [1].

Nguy cơ quá tải tuần hoàn trong sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết Dengue có đặc điểm sinh lý bệnh rất đặc thù là hiện tượng thoát huyết tương qua thành mạch [2]. Tình trạng này khiến người bệnh bị cô đặc máu, giảm thể tích tuần hoàn và có thể dẫn tới tụt huyết áp hoặc sốc [6, 7]. Tuy nhiên, nếu bù dịch quá mức, lượng nước dư thừa sẽ ứ đọng lại trong các khoang cơ thể, gây tràn dịch màng phổi, cổ trướng hoặc phù phổi cấp [6, 7].

Hiện tượng thất thoát dịch này thường diễn ra mạnh mẽ nhất trong giai đoạn nguy cấp của bệnh [3]. Khi bước qua giai đoạn này vào thời kỳ hồi phục, các mao mạch dần ổn định và lượng dịch từng thoát ra ngoài sẽ bắt đầu tái hấp thu trở lại lòng mạch [1]. Nếu người bệnh vẫn tiếp tục được truyền dịch hoặc nạp quá nhiều nước trong giai đoạn hồi phục, hiện tượng quá tải thể tích sẽ lập tức xảy ra [1]. Vì vậy, bù nước trong sốt xuất huyết không đơn thuần là uống càng nhiều càng tốt mà phải tính toán cẩn trọng [1, 6].

Bù dịch đúng cách: Uống thay vì truyền bừa bãi

Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu cho sốt xuất huyết, do đó duy trì cân bằng thể dịch phù hợp chính là chìa khóa điều trị mang tính quyết định [1]. Phác đồ điều trị được phân tầng tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh [1]. Những người bệnh còn uống được, có lượng nước tiểu tốt, không xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo và thể trạng nhìn chung khỏe mạnh hoàn toàn có thể được theo dõi tại nhà thông qua liệu pháp bù nước bằng đường uống [1].

Trường hợp phải truyền dịch tĩnh mạch thường chỉ cần thiết trong khoảng 1 đến 2 ngày [1]. Tốc độ truyền dịch phải được chuẩn độ cẩn thận để duy trì lượng nước tiểu đạt từ 0,5 đến 1 mL/kg/giờ, đồng thời ổn định dấu hiệu sinh tồn và bình thường hóa dung tích hồng cầu (hematocrit) [1]. Nguyên tắc y khoa bắt buộc là chỉ sử dụng lượng dịch truyền tối thiểu cần thiết để đạt được các chỉ tiêu này [1]. Khi cơ thể bước vào giai đoạn hồi phục, việc truyền dịch tĩnh mạch phải được ngừng ngay để ngăn chặn quá tải thể tích [1]. Nếu quá tải xảy ra nhưng các dấu hiệu sinh tồn vẫn ổn định, việc dừng dịch truyền có thể là biện pháp duy nhất cần làm để cơ thể tự đào thải dịch thừa [1]. Đối với bệnh nhân đã ra khỏi giai đoạn nguy cấp, thuốc lợi tiểu quai như furosemide có thể được bác sĩ chỉ định để loại bỏ lượng nước dư [1].

Bên cạnh đó, việc sử dụng các thủ thuật xâm lấn như đặt ống thông mũi dạ dày, tiêm bắp hay chọc dò động mạch phải tuyệt đối tránh vì làm tăng nguy cơ chảy máu [1]. Để hạ sốt và giảm đau, chỉ nên dùng paracetamol (acetaminophen), tuyệt đối tránh dùng các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen hay acetylsalicylic acid (aspirin) do làm trầm trọng thêm nguy cơ xuất huyết [1]. Nếu bệnh nhân có dấu hiệu sinh tồn không ổn định đi kèm hematocrit tụt nhanh, cần tiến hành truyền máu sớm bằng hồng cầu khối hoặc máu toàn phần; tiểu cầu và huyết tương tươi đông lạnh thông thường không được khuyến cáo [1].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của bù điện giải đường uống

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã phân tích vai trò của việc bổ sung dung dịch điện giải đường uống trong việc cải thiện tình trạng của người bệnh sốt xuất huyết cũng như các bệnh lý nhiễm trùng nhiệt đới.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, làm mù đơn công bố năm 2018 đã so sánh việc sử dụng dung dịch đẳng trương đường uống (OIS) với nước lọc thông thường trên 24 bệnh nhân sốt xuất huyết, chia đều thành hai nhóm [2]. Kết quả ghi nhận xu hướng tích cực ở nhóm dùng dung dịch đẳng trương: bệnh nhân ít buồn nôn hơn, ít nôn ói hơn, có cân bằng dịch dương, huyết áp động mạch trung bình (MAP) cao hơn và cắt sốt nhanh hơn so với nhóm chỉ uống nước lọc [2]. Mặc dù cỡ mẫu nhỏ chưa đạt ý nghĩa thống kê, nghiên cứu chỉ ra rằng dung dịch bù điện giải đường uống có khả năng dung nạp tốt và mang lại hiệu quả cao hơn nước lọc tinh khiết [2].

Năm 2017, một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá hiệu quả của biểu đồ theo dõi lượng nước uống ngoại trú trên 138 bệnh nhân nghi ngờ sốt xuất huyết (từ 12 tuổi trở lên, sốt trên 3 ngày và tiểu cầu dưới 150 x 10^9/L) [4]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị người lớn nghi ngờ sốt xuất huyết nên uống từ năm ly nước trở lên mỗi ngày [4]. Nhóm can thiệp được cấp biểu đồ theo dõi cùng một chiếc cốc 200 ml, trong khi nhóm chứng được thu thập lượng dịch uống hồi cứu sau 24 giờ [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhập viện ở nhóm can thiệp thấp hơn (10,0%, tương ứng 7 người) so với nhóm chứng (17,6%, tương ứng 12 người) [4]. Lượng bệnh nhân cần truyền dịch tĩnh mạch ở nhóm can thiệp cũng thấp hơn (12,9%, tương ứng 9 người) so với nhóm chứng (22,1%, tương ứng 15 người) [4]. Nhóm có biểu đồ theo dõi đạt lượng nước uống mỗi ngày khoảng 3.000 ml, cao hơn mức 2.500 ml của nhóm chứng [4].

Năm 2021, một nghiên cứu quan sát theo dõi tại Sri Lanka trên 115 bệnh nhân người lớn mắc sốt xuất huyết có sốc/sốt xuất huyết Dengue (tuổi trung bình 30,3; 56,5% nam giới) cho thấy nhu cầu dịch trung bình trong 48 giờ của giai đoạn nguy cấp là 5.279,7 ml [3]. Có tới 69,6% bệnh nhân (80 người) đã nhận lượng dịch vượt quá mức khuyến nghị theo công thức dịch duy trì cộng 5% thiếu hụt (M + 5%) [3]. Nhu cầu dịch cao nhất rơi vào 12 đến 24 giờ đầu của giai đoạn nguy cấp [3]. Đáng chú ý, hiện tượng quá tải thể tích được ghi nhận ở 12,1% bệnh nhân (14 người) và có 5,2% bệnh nhân (6 người) phải dùng thuốc lợi tiểu để xử trí [3].

Dữ liệu hồ sơ bệnh án điện tử tại Ấn Độ công bố năm 2025 cũng cho thấy vai trò của các giải pháp bù điện giải pha sẵn [2, 3]. Nghiên cứu nhi khoa trên 55.931 bệnh nhân dùng điện giải uống cho thấy các công thức pha sẵn như ORSL, ORSL Plus và ORSL Rehydrate thường được chỉ định trong 1-3 ngày, giúp thời gian hạ sốt ngắn hơn và tỷ lệ hồi phục các bệnh đường hô hấp cao hơn nhóm không dùng (57,35% so với 48,57%) [5]. Trong đó, biến thể ORSL Plus được khuyến nghị nhiều nhất ở bệnh nhân mất nước (62%) và sốt xuất huyết (40%) [5]. Nghiên cứu trên người lớn đái tháo đường cùng năm nhấn mạnh việc bù điện giải qua đường uống giúp hồi phục sốt nhanh hơn, đồng thời ghi nhận dạng ít đường (như ORSL Rehydrate) là lựa chọn ưu tiên cho bệnh nhân tiểu đường có triệu chứng ớn lạnh, nôn ói [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy việc bù dịch sớm bằng đường uống mang lại lợi ích rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ phải nhập viện cũng như giảm nhu cầu phải truyền dịch tĩnh mạch [4]. Các dung dịch điện giải đường uống giúp ổn định huyết áp, giảm cảm giác buồn nôn và hỗ trợ bệnh nhân cắt sốt nhanh hơn so với việc chỉ uống nước trắng đơn thuần [2, 3, 7].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Thử nghiệm so sánh dung dịch đẳng trương và nước lọc có cỡ mẫu còn rất khiêm tốn (chỉ 24 người), dù chỉ ra xu hướng tốt nhưng chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê [2]. Nghiên cứu về biểu đồ theo dõi nước uống cũng là nghiên cứu tính khả thi quy mô nhỏ (138 người) và các khác biệt về tỷ lệ nhập viện chưa đạt ngưỡng ý nghĩa thống kê [4]. Hơn nữa, việc xác định chính xác ranh giới giữa thiếu dịch và thừa dịch trong giai đoạn nguy cấp trên thực tế lâm sàng đòi hỏi sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế [1, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi bù nước sốt xuất huyết

Một sai lầm rất phổ biến là bệnh nhân hoặc người nhà tự ý thuê người đến nhà truyền dịch ngay khi vừa có kết quả xét nghiệm dương tính với sốt xuất huyết. Các hướng dẫn lâm sàng chỉ rõ truyền dịch tĩnh mạch chỉ thực hiện khi có chỉ định y khoa, thường chỉ cần từ 1 đến 2 ngày và phải được điều chỉnh liều lượng theo các chỉ số nước tiểu hay hematocrit [1]. Việc truyền dịch bừa bãi khi người bệnh vẫn có thể uống được làm tăng vọt nguy cơ quá tải dịch và suy tim sung huyết [1, 6].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ cần uống nước lọc thật nhiều là đủ. Sốt xuất huyết gây mất cả nước lẫn các chất điện giải qua sốt cao, nôn ói hoặc chán ăn [2, 3]. Uống quá nhiều nước lọc đơn thuần không giúp cải thiện huyết áp động mạch tốt bằng dung dịch đẳng trương, đồng thời dễ gây đầy bụng hoặc nôn nao [2].

Một sai lầm khác là tự ý uống các loại thuốc hạ sốt chống viêm như ibuprofen hoặc aspirin. Đây là điều cấm kỵ vì các hoạt chất này ức chế kết tập tiểu cầu, làm trầm trọng thêm nguy cơ xuất huyết vốn đã rất cao ở bệnh nhân sốt xuất huyết [1].

Ai nên thận trọng khi bù dịch và dùng điện giải?

Nhóm đối tượng có bệnh nền như đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng khi lựa chọn dung dịch bù nước. Bệnh nhân tiểu đường rất dễ mất nước khi sốt hoặc nhiễm trùng nhiệt đới, nhưng việc bổ sung dung dịch điện giải cần ưu tiên các công thức có hàm lượng đường thấp phù hợp để tránh làm tăng đường huyết [6].

Trẻ nhỏ và người cao tuổi là hai nhóm đối tượng có nguy cơ mất nước cao hơn so với người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng đồng thời cũng rất nhạy cảm với tình trạng quá tải dịch [6]. Những bệnh nhân có bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng thận hoặc người có các dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết cần được nhập viện theo dõi tại các cơ sở y tế thay vì tự điều trị tại nhà [1].

Hướng dẫn áp dụng bù dịch thực tế hàng ngày

Đối với những bệnh nhân sốt xuất huyết thể nhẹ được bác sĩ chỉ định theo dõi tại nhà, việc bổ sung dịch cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn dung dịch: Ưu tiên dung dịch bù nước và điện giải oresol hoặc các dung dịch đẳng trương đường uống thay vì chỉ dùng nước lọc [2]. Pha oresol bắt buộc phải đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì, không pha quá đặc hoặc quá loãng. Với người có bệnh tiểu đường, nên chọn các loại dung dịch điện giải ít đường [6].
  • Lượng dùng và cách uống: Người lớn nghi ngờ sốt xuất huyết nên duy trì lượng dịch đưa vào cơ thể từ 5 ly trở lên mỗi ngày [4]. Nên chia nhỏ lượng nước, uống từng ngụm nhỏ rải rác trong ngày, đặc biệt khi có triệu chứng buồn nôn hoặc mệt mỏi [3, 4]. Có thể sử dụng bảng ghi chép lượng nước uống hàng ngày kết hợp cốc chia vạch (khoảng 200 ml) để kiểm soát chính xác lượng nước nạp vào [4].
  • Theo dõi lượng nước tiểu và các dấu hiệu cảnh báo: Tiêu chí quan trọng để đánh giá đủ dịch là bệnh nhân đi tiểu đều đặn [1]. Cần đến viện ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như nôn liên tục, đau bụng nhiều, chảy máu chân răng, chảy máu cam hoặc cảm thấy li bì, bồn chồn [1, 4].
  • Hạ sốt an toàn: Chỉ dùng paracetamol để giảm sốt và đau nhức mình mẩy, tuyệt đối không dùng ibuprofen hay aspirin [1].

Bổ sung nước và điện giải đúng cách bằng đường uống là giải pháp tự chăm sóc an toàn và hiệu quả hàng đầu giúp người bệnh sốt xuất huyết sớm phục hồi. Tuy nhiên, ranh giới giữa thiếu nước và thừa dịch rất mong manh, người bệnh không được tự ý truyền dịch tại nhà và cần liên hệ ngay với cơ sở y tế khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.