Nhiều người có thói quen thức dậy là ngậm ngay một ngụm nước muối hoặc dung dịch súc miệng để làm sạch cổ họng, sau đó mới cầm bàn chải đánh răng. Ngược lại, không ít người khẳng định phải đánh răng sạch bách rồi mới súc họng để diệt khuẩn tối ưu. Sự phân vân này tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phòng ngừa bệnh lý hầu họng và bảo vệ sức khỏe toàn thân.
Câu trả lời được các chuyên gia nha khoa và y tế thống nhất là: bạn nên thực hiện việc đánh răng trước, sau đó mới tiến hành súc họng và khoang miệng. Trình tự này cho phép lông bàn chải phá vỡ các màng sinh học và mảng bám cơ học bám chặt trên răng, từ đó giúp các hoạt chất sát khuẩn trong nước súc miệng hoặc nước muối tiếp cận sâu hơn vào bề mặt niêm mạc họng mà không bị rào cản cản trở.
Cơ chế tác động: Vì sao cần dọn sạch mảng bám cơ học trước?
Mảng bám trên răng là một hệ sinh thái phức tạp gồm hàng triệu vi sinh vật được bao bọc bởi một lớp màng sinh học (biofilm) siêu bền vững. Màng sinh học này hoạt động giống như một chiếc khiên che chở cho vi khuẩn ẩn náu, ngăn chặn sự tiếp xúc của các dung dịch sát khuẩn thông thường. Nếu bạn súc miệng hoặc súc họng khi chưa chải răng, dòng chất lỏng chỉ lướt qua bề mặt màng sinh học mà không thể tiêu diệt được các vi khuẩn cư ngụ bên trong kẽ răng hay túi nướu.
Đánh răng bằng lực cơ học đóng vai trò then chốt trong việc phá vỡ cấu trúc bảo vệ kiên cố này [1]. Khi các mảng bám được làm lỏng lẻo và loại bỏ phần lớn ra ngoài, việc súc họng ngay sau đó sẽ cuốn trôi lượng vi khuẩn còn sót lại. Nước súc miệng hoặc nước muối lúc này mới có thể phát huy tối đa công dụng thẩm thấu vào các nếp gấp của niêm mạc họng, vòm họng và các vùng sâu trong khoang miệng.
Bên cạnh đó, việc chải răng có thể làm xáo trộn các ổ vi khuẩn trong khoang miệng và giải phóng chúng vào nước bọt. Do đó, bước súc họng cuối cùng đóng vai trò như một màng lọc dọn dẹp, ngăn chặn vi khuẩn khoang miệng trôi ngược xuống đường hô hấp dưới hoặc xâm nhập sâu hơn vào thành sau họng.
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của dung dịch súc miệng
Nhiều công trình nghiên cứu hiện đại đã phân tích chi tiết khả năng ức chế vi khuẩn của các loại dung dịch súc miệng khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã kiểm tra tác động của nước điện phân giàu hydro (HEW) đối với vi khuẩn và mảng bám răng miệng so với nước máy thông thường [1]. Nghiên cứu này đánh giá cả trên mô hình ống nghiệm lẫn cơ thể sống để xem xét khả năng can thiệp vào vật liệu di truyền của vi khuẩn gây sâu răng [1].
Trong thử nghiệm ống nghiệm, sau khi các khối vi khuẩn tiếp xúc với nước điện phân giàu hydro hoặc nước máy trong 1 phút và được nuôi cấy tiếp 8 giờ, mức biểu hiện cảm ứng mRNA của gen gtfB ở nhóm súc nước điện phân giảm xuống 0,65 ± 0,09 so với mức 1,01 ± 0,16 ở nhóm nước máy [1]. Đối với gen gtfC, mức biểu hiện cảm ứng mRNA chuẩn hóa cũng cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa nhóm nước điện phân và nước máy, lần lượt là 0,63 ± 0,04 và 1,00 ± 0,09 [1]. Sự suy giảm biểu hiện của các gen này cho thấy dung dịch súc miệng có khả năng ức chế quá trình tổng hợp màng bám của vi khuẩn [1].
Khi tiến hành thử nghiệm trên người súc miệng 2 lần mỗi ngày trong 2 tuần, chỉ số vi khuẩn Streptococcus mutans trong nước bọt kích thích ở nhóm dùng nước điện phân đạt 0,8 ± 0,8, thấp hơn đáng kể so với mức 1,3 ± 1,0 ở nhóm súc nước máy [1]. Tỷ lệ phản xạ huỳnh quang đỏ trên xanh (R/G) đại diện cho độ trưởng thành của mảng bám ở nhóm dùng nước điện phân đạt 1,34 ± 0,24, thấp hơn mức 1,58 ± 0,38 của nhóm nước máy [1]. Tỷ lệ R/G thấp đồng nghĩa với việc mảng bám răng kém trưởng thành và giảm thiểu nguy cơ gây bệnh [1]. Đáng chú ý, các tác giả nhấn mạnh việc đánh răng cơ học vẫn là phương pháp chính yếu trong vệ sinh miệng hằng ngày [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2023 đã đánh giá hiệu quả của nước súc miệng giàu oxy chứa mật ong, lactoferrin và sodium carbonate peroxide trên 40 bệnh nhân trong độ tuổi từ 20 đến 40 chuẩn bị lấy cao răng siêu âm [2]. Trong nghiên cứu này, lactoferrin đóng vai trò là một protein kháng viêm giúp liên kết các ion sắt bao quanh vi sinh vật để điều hòa sự phát triển của vi khuẩn [2]. Các bệnh nhân được chia đều vào hai nhóm, thực hiện súc 10 ml dung dịch trong vòng 1 phút trước thủ thuật [2]. Kết quả cho thấy các loại nước súc miệng này là chất bổ trợ hữu ích cùng với việc đánh răng sau phẫu thuật miệng và trong điều trị viêm nướu [2].
Đánh răng giải phóng vi khuẩn vào máu: Góc nhìn bất ngờ từ y học
Một lý do y khoa rất quan trọng ủng hộ việc làm sạch khoang miệng bằng nước súc họng sau khi đánh răng liên quan đến hiện tượng du khuẩn huyết (vi khuẩn xâm nhập vào máu). Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2012 đã theo dõi hiện tượng vi khuẩn xâm nhập vào máu theo thời gian sau khi đối tượng thực hiện thao tác đánh răng thông thường [3].
Các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 75% người khỏe mạnh xuất hiện tình trạng du khuẩn huyết sau khi chải răng, được định nghĩa khi tải lượng vi khuẩn tăng hơn 100 sinh vật/mL so với ban đầu [3]. Tỷ lệ xuất hiện vi khuẩn trong máu sau khi chải răng ở bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là 75% và ở bệnh nhân xơ gan lên tới 94% [3]. Ở tất cả các nhóm tham gia, nồng độ vi khuẩn trong máu đều tăng lên rõ rệt chỉ trong vòng 30 giây sau khi đánh răng và duy trì ở mức cao suốt 5 phút [3].
Đối với người khỏe mạnh và người mắc bệnh COPD, nồng độ vi khuẩn trong máu trở về mức cơ bản sau 15 phút, trong khi ở bệnh nhân xơ gan thì nồng độ này vẫn ở mức cao [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối tương quan thuận rõ rệt giữa chỉ số mảng bám răng và lượng vi khuẩn huyết ban đầu, cũng như lượng vi khuẩn huyết tại thời điểm 30 giây và 5 phút [3]. Điều này chứng minh rằng việc mảng bám càng tích tụ nhiều thì lượng vi khuẩn tràn vào mạch máu khi chải răng càng lớn, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc súc sạch miệng và họng để giảm tải lượng vi khuẩn trước khi chúng kịp lan tỏa [3].
Nguy cơ tái nhiễm mầm bệnh từ chiếc bàn chải đánh răng
Nếu bạn súc họng thật sạch rồi mới đánh răng bằng một chiếc bàn chải bẩn, khoang miệng và cổ họng của bạn có thể ngay lập tức bị tái nhiễm khuẩn. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân tích hệ vi sinh vật bám dính trên các bàn chải đánh răng đã qua sử dụng bằng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới [4]. Kết quả cho thấy tải lượng vi khuẩn dao động từ 1,42 x 10^6 đến 1,19 x 10^7 cfu trên mỗi chiếc bàn chải [4].
Các họ vi khuẩn chiếm phần lớn trên bàn chải bao gồm Enterobacteriaceae, Micrococcaceae, Actinomycetaceae và Streptococcaceae [4]. Đáng chú ý, các vi khuẩn thuộc bộ Micrococcales chiếm ưu thế vượt trội trên những chiếc bàn chải được sử dụng trên 4 tuần cũng như ở những người dùng lớn tuổi [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các chất liệu lông bàn chải khác nhau không tạo ra sự khác biệt đáng kể đối với sự sống sót hay phát triển của vi khuẩn [4]. Bàn chải hoàn toàn có thể trở thành ổ chứa các tác nhân gây bệnh, làm tăng nguy cơ tái nhiễm khuẩn cho khoang miệng từ chính các vi sinh vật bám trụ trên lông bàn chải [4].
Một bài tổng quan công bố năm 2012 tổng hợp từ 7 nghiên cứu thực nghiệm và 3 nghiên cứu mô tả cũng ghi nhận sự lưu giữ và tồn tại đáng kể của vi khuẩn trên bàn chải sau khi sử dụng [5]. Các nghiên cứu này kết luận bàn chải của cả người khỏe mạnh lẫn người mắc bệnh răng miệng đều bị nhiễm các vi khuẩn gây bệnh từ mảng bám răng và môi trường [5]. Đáng chú ý, việc bảo quản bàn chải trong các hộp đậy kín thường làm gia tăng tải lượng vi khuẩn hoặc kéo dài thời gian sống sót của chúng [5]. Do đó, đánh răng trước rồi súc họng sau sẽ giúp loại bỏ những vi khuẩn vô tình vướng lại từ môi trường hoặc bàn chải vào niêm mạc họng.
Súc miệng, súc họng và mối liên hệ với bệnh toàn thân
Việc làm sạch họng và miệng không đơn thuần là giữ cho hơi thở thơm tho, mà còn tác động sâu sắc đến diễn tiến của nhiều bệnh lý mạn tính nguy hiểm. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2024 theo dõi các bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 để đánh giá tác động của nước súc miệng chứa chlorhexidine gluconate [6]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân súc miệng bằng nước thông thường trong 6 tháng, sau đó chuyển sang súc bằng dung dịch chứa chlorhexidine gluconate trong 6 tháng tiếp theo [6].
Kết quả định lượng DNA vi khuẩn cho thấy việc súc miệng bằng dung dịch sát khuẩn đã làm giảm đáng kể số lượng vi khuẩn thuộc nhóm "phức hợp đỏ" (red complex) bao gồm Porphyromonas gingivalis, Treponema denticola và Tannerella forsythia ở bệnh nhân trẻ tuổi hoặc nam giới [6]. Đáng ngạc nhiên hơn, chỉ số đường huyết HbA1c đã giảm rõ rệt ở những bệnh nhân trẻ tuổi hoặc những người có mức HbA1c ban đầu ở mức cao sau thời gian sử dụng nước súc miệng sát khuẩn [6].
Đối với người cao tuổi, việc vệ sinh miệng họng đúng cách còn là rào chắn sinh tử trước nguy cơ viêm phổi hít. Một nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng vi khuẩn trong nước bọt tăng sinh mạnh khi chức năng tự làm sạch của miệng suy giảm [7]. Các tác giả khuyến cáo với người cao tuổi có chức năng nuốt bình thường, việc chải răng đều đặn là đủ [7]. Tuy nhiên, với những người suy giảm chức năng nuốt nhẹ, nguy cơ hít sặc và gia tăng vi khuẩn tăng cao, cần kết hợp đánh răng với việc súc họng bằng các dung dịch sát trùng như povidone-iodine [7]. Với những người suy giảm chức năng nuốt nặng, việc chải răng cần dùng hỗn hợp gel povidone-iodine kết hợp gel dưỡng ẩm để bảo vệ đường thở [7].
Bên cạnh đó, việc lựa chọn dung dịch cũng cần cẩn trọng. Một nghiên cứu năm 2023 trên bệnh nhân nội trú ghi nhận mối liên hệ giữa các chi vi khuẩn miệng ban đầu với lối sống: chi Desulfobulbus xuất hiện nhiều hơn ở người uống rượu và Bulleidia ở người hút thuốc lá [8]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý rằng việc thay đổi tỷ lệ vi khuẩn tương đối sau khi súc miệng chưa chắc đồng nghĩa với thay đổi số lượng tuyệt đối của chúng, và nghiên cứu ngắn hạn này không can thiệp vào thói quen đánh răng hay loại kem đánh răng của bệnh nhân [8].
Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là tin rằng dung dịch súc họng hay nước muối có thể thay thế hoàn toàn bàn chải đánh răng. Khoa học đã khẳng định không có dung dịch nào có thể thay thế thao tác cọ rửa cơ học của bàn chải trong việc loại bỏ mảng bám răng [1]. Súc miệng trước khi đánh răng không mang lại tác dụng sát khuẩn tối đa, vì lớp vi khuẩn dày đặc vẫn đang bám chặt trên men răng.
Những người mắc bệnh lý gan mạn tính, đặc biệt là bệnh nhân xơ gan, cần hết sức thận trọng khi vệ sinh răng miệng [3]. Do khả năng dọn dẹp vi khuẩn trong máu bị suy giảm rõ rệt và kéo dài sau khi chải răng, nhóm đối tượng này cần giữ vệ sinh miệng nhẹ nhàng, tránh làm tổn thương nướu và nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [3]. Người bệnh phổi mạn tính hoặc người có bệnh nền suy giảm miễn dịch cũng cần kiểm soát mảng bám răng cẩn thận vì chỉ số mảng bám liên quan trực tiếp đến mức độ du khuẩn huyết [3].
Ngoài ra, người cao tuổi bị rối loạn phản xạ nuốt không nên tự ý súc họng bằng lượng nước lớn vì dễ gây sặc vào khí quản dẫn đến viêm phổi hít [7]. Bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường cần duy trì thói quen vệ sinh răng miệng đều đặn vì điều này hỗ trợ kiểm soát các mầm bệnh nha chu và có thể cải thiện tình trạng đường huyết [6]. Mọi người cũng cần lưu ý không bảo quản bàn chải trong các hộp kín vì môi trường này kích thích vi khuẩn sinh sôi và kéo dài thời gian tồn tại của chúng [5].
Quy trình vệ sinh răng miệng chuẩn khoa học mỗi ngày
Để tối ưu hóa hiệu quả sát khuẩn và bảo vệ vùng hầu họng, bạn có thể thực hiện theo quy trình từng bước sau:
Bước đầu tiên là làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa hoặc máy tăm nước để giải phóng thức ăn thừa mắc kẹt. Sau đó, tiến hành chải răng kỹ lưỡng bằng bàn chải lông mềm và kem đánh răng có chứa fluor trong ít nhất 2 phút, đảm bảo làm sạch cả mặt ngoài, mặt trong và mặt nhai của răng. Thao tác này giúp phá vỡ các màng sinh học và đánh bật vi khuẩn [1].
Sau khi nhổ bọt kem đánh răng, bạn tiến hành súc miệng và ngửa cổ súc họng sâu với dung dịch nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn chuyên dụng. Thời gian súc họng lý tưởng là khoảng 30 đến 60 giây để hoạt chất có đủ thời gian tiếp xúc niêm mạc [1, 5]. Động tác khò họng giúp dung dịch chạm tới thành sau họng, cuốn trôi toàn bộ cặn bẩn và vi khuẩn vừa bị đánh bật từ răng [1].
Sau khi hoàn tất, hãy rửa sạch bàn chải dưới vòi nước chảy mạnh và cắm thẳng đứng ở nơi thoáng khí, khô ráo; tuyệt đối tránh cất bàn chải còn ướt vào hộp kín [5]. Nên thay bàn chải định kỳ, đặc biệt sau 4 tuần sử dụng khi các nhóm vi khuẩn như Micrococcales có xu hướng phát triển mạnh [4].
Việc duy trì thói quen đánh răng trước rồi mới súc họng là giải pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả kép: vừa dọn sạch mảng bám cơ học, vừa khử khuẩn niêm mạc họng tối ưu. Hãy duy trì thói quen này đều đặn 2 lần mỗi ngày và tham khảo ý kiến bác sĩ nha khoa định kỳ để duy trì một hàm răng khỏe mạnh cùng hệ hô hấp vững vàng.