Đau quặn bụng trước cuộc họp quan trọng hay đầy hơi, khó tiêu suốt những tuần chạy dự án là tình trạng nhiều người gặp phải. Không ít người băn khoăn liệu áp lực tâm lý có thực sự tạo ra tổn thương vật lý trong dạ dày và đường ruột hay chỉ là cảm giác nhất thời.

Các nghiên cứu khoa học khẳng định căng thẳng (stress) kéo dài hoặc cấp tính đều trực tiếp gây tổn thương đường tiêu hóa [1]. Thông qua trục não - ruột, stress làm tăng tiết axit dạ dày, rối loạn nhu động co bóp và phá vỡ hàng rào niêm mạc bảo vệ ruột [1][2]. Sự kết hợp này dẫn đến viêm trợt, loét dạ dày và khởi phát hoặc làm nặng thêm hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh viêm ruột (IBD) [1][3].

Trục não - ruột và cơ chế "tấn công" dạ dày khi căng thẳng

Cơ thể phản ứng với áp lực thể chất hoặc tâm lý thông qua trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) và hệ thần kinh tự chủ [2][3]. Khi căng thẳng, não gửi tín hiệu thần kinh, nội tiết và tuần hoàn xuống ruột qua trục não - ruột [3]. Quá trình này kích hoạt giải phóng yếu tố giải phóng corticotropin (CRF) và các hormone glucocorticoid như cortisol [2][3].

Tại dạ dày, stress gây ra chuỗi tác động bất lợi cùng lúc [1]. Lưu lượng máu nuôi niêm mạc dạ dày bị sụt giảm, trong khi hoạt động thần kinh giao cảm và phó giao cảm tăng lên [1]. Hệ quả là dạ dày tăng tiết axit, tăng co bóp và sinh ra nhiều gốc tự do (ROS) gây hại cho tế bào niêm mạc [1].

Không chỉ tăng yếu tố tấn công, stress còn làm suy yếu lớp phòng thủ tự nhiên [4][5]. Căng thẳng phá vỡ hàng rào niêm mạc dạ dày, làm giảm tiết chất nhầy bảo vệ và cho phép các ion hydro (H+) từ dịch vị thấm ngược vào trong thành dạ dày [4][5]. Hiện tượng thấm ngược axit này trực tiếp gây ra các vết trợt, xuất huyết vi thể và loét dạ dày do stress [1][5].

Rối loạn nhu động ruột và lỗ hổng hàng rào niêm mạc

Stress tác động lên nhu động đường tiêu hóa theo cách rất phức tạp thông qua các thụ thể CRF ngoại vi và hormone đường ruột [6][7]. Các nghiên cứu năm 2004 cho thấy tín hiệu CRF khi gắn vào thụ thể CRF2 sẽ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, gây cảm giác đầy bụng, khó tiêu [7]. Ngược lại, khi kích hoạt thụ thể CRF1 ở ruột già, nó lại thúc đẩy nhu động đại tràng co bóp mạnh và gây tiêu chảy, mót rặn [7].

Hormone đường ruột cũng bị xáo trộn khi cơ thể chịu áp lực [6]. Nghiên cứu năm 2015 chỉ ra stress làm tăng nồng độ motilin nhưng lại làm giảm CGRP trong huyết tương [6]. Motilin giải phóng canxi nội bào, thúc đẩy cơ trơn co thắt mạnh và làm rối loạn nhu động tiêu hóa [6]. Trong khi đó, sự sụt giảm CGRP làm mất đi yếu tố điều hòa dòng máu và bảo vệ niêm mạc khỏi axit, khiến vết loét dễ hình thành hơn [6].

Tại ruột non và đại tràng, căng thẳng cấp tính hoặc mạn tính đều làm suy yếu các liên kết chặt (tight junctions) giữa các tế bào biểu mô [3]. Khi hàng rào này bị hở, độ thấm thành ruột tăng lên, tạo điều kiện cho các đại phân tử, kháng nguyên và vi khuẩn từ lòng ruột xâm nhập vào lớp mô bên dưới [7][3][8]. Sự xâm nhập của vi khuẩn kích hoạt tế bào mast tại niêm mạc và giải phóng hàng loạt chất gây viêm (cytokine) như TNF-alpha, interleukin-8, interleukin-1beta và interleukin-6 [3]. Quá trình viêm tại chỗ này làm suy giảm miễn dịch bảo vệ và làm trầm trọng thêm các bệnh lý viêm ruột [7][3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm và tổng quan y văn đã làm sáng tỏ mối liên hệ nhân quả giữa căng thẳng và tổn thương tiêu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã khảo sát cơ chế tổn thương niêm mạc dạ dày trên 5 nhóm chuột chịu stress ngâm nước và cố định [4]. Các nhà khoa học chia chuột thành các nhóm: chỉ cố định kèm nước muối sinh lý ở nhiệt độ phòng; ngâm nước kèm nước muối; ngâm nước kèm tiêm atropine (liều 0,5 mg/kg); ngâm nước kèm phenoxybenzamine (liều 10 mg/kg); và ngâm nước kèm pentobarbital (liều 30 mg/kg) [4]. Kết quả cho thấy stress ngâm nước gây tổn thương niêm mạc dạ dày nghiêm trọng, làm tăng tiết axit, tăng co bóp dạ dày và giảm tiết chất nhầy bảo vệ [4]. Khi dùng atropine, tổn thương dạ dày giảm đáng kể nhờ ức chế cả axit lẫn co bóp và tăng chất nhầy [4]. Đáng chú ý, nhóm dùng pentobarbital dù không giảm tiết axit nhưng vẫn giảm tổn thương niêm mạc nhờ ức chế co bóp dạ dày [4]. Điều này chứng tỏ nếu kiểm soát được tình trạng co thắt quá mức và giữ vững lớp chất nhầy, bản thân axit dạ dày đơn độc khó gây ra tổn thương nặng [4].

Một nghiên cứu khác năm 2015 đánh giá tác động của stress tiếng ồn lên rối loạn nhu động ruột và loét dạ dày ở chuột [6]. Kết quả ghi nhận stress tiếng ồn kích hoạt trục HPA, làm tăng hormone motilin gây co thắt cơ trơn và giảm nhanh nồng độ peptide bảo vệ CGRP ở cả máu lẫn niêm mạc dạ dày [6]. Giới hạn của hai nghiên cứu năm 1990 và 2015 là đều thực hiện trên mô hình động vật (chuột), chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người [6][4].

Ở góc độ tổng quan, các công trình năm 2008, 2016, 2017 và 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ cả mô hình động vật (như bất động, tổn thương nhiệt, tách mẹ sớm) lẫn quan sát lâm sàng trên người [1][2][3][8]. Tổng quan năm 2017 xác nhận cơ thể có các cơ chế tự bảo vệ niêm mạc dạ dày qua trục não - ruột nhờ các chất trung gian dạng khí (NO, H2S, CO) và peptide kiểm soát ăn uống (ghrelin, nesfatin-1, apelin) giúp tăng vi tuần hoàn và chống oxy hóa, nhưng hiệu quả thực tế trên người vẫn cần thêm thử nghiệm lâm sàng xác nhận [1]. Tổng quan năm 2020 nhấn mạnh bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) có phản ứng trục HPA rối loạn, tăng nhạy cảm nội tạng (cảm nhận đau bụng rõ hơn bình thường) và rối loạn nhu động ruột mạnh hơn người khỏe mạnh khi gặp stress [2].

Hiểu lầm thường gặp về đau dạ dày do stress

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng đau dạ dày khi căng thẳng chỉ do "tăng axit", nên chỉ cần uống thuốc trung hòa axit là đủ. Thực tế, nghiên cứu năm 1990 chứng minh sự co bóp dạ dày quá mức và sự suy giảm lớp chất nhầy bảo vệ đóng vai trò quyết định không kém [4]. Ngoài ra, thiếu máu cục bộ tại niêm mạc và gốc tự do cũng góp phần tạo vết loét [1].

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ bệnh đường ruột do tâm lý thì "tự nghĩ thoáng ra sẽ khỏi", không gây hại thực thể. Bằng chứng khoa học năm 2008 và 2016 chỉ ra stress làm tăng độ thấm thành ruột, khiến vi khuẩn xâm nhập vào thành ruột và kích hoạt phản ứng viêm thực sự với sự gia tăng các cytokine tiền viêm [3][8]. Đặc biệt, stress còn hiệp đồng làm nặng thêm tác hại của vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) và thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) lên dạ dày [8].

Ai nên thận trọng?

Những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc bệnh viêm ruột (IBD - gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn) cần đặc biệt lưu tâm [3]. Ở nhóm này, hệ thống phản ứng stress vốn đã nhạy cảm hơn bình thường, một đợt căng thẳng tâm lý hoặc biến cố cuộc sống có thể nhanh chóng kích hoạt đợt bùng phát bệnh cấp tính [2][3].

Người từng trải qua sang chấn hoặc căng thẳng kéo dài từ thời thơ ấu cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [2][7]. Các nghiên cứu năm 2004 và 2020 cho thấy sang chấn đầu đời làm thay đổi phản ứng của trục HPA, khiến niêm mạc ruột dễ bị tổn thương và rối loạn chức năng nặng hơn khi gặp áp lực ở tuổi trưởng thành [2][7].

Người đang nhiễm vi khuẩn HP hoặc phải dùng thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm NSAIDs dài ngày cũng cần thận trọng [6][8]. Khi kết hợp với stress, nguy cơ loét và xuất huyết tiêu hóa ở nhóm này sẽ tăng cao do các yếu tố tấn công cộng hưởng với nhau [5][8]. Nếu có triệu chứng đau bụng kéo dài, đi ngoài phân đen hoặc sụt cân, người bệnh cần đi khám và nội soi để bác sĩ chẩn đoán chính xác thay vì tự điều trị [5].

Áp dụng thực tế để bảo vệ đường tiêu hóa

Để giảm thiểu tác động của trục não - ruột lên dạ dày, việc kiểm soát căng thẳng cần đi đôi với bảo vệ niêm mạc tiêu hóa hàng ngày. Khi nhận thấy cơ thể bước vào giai đoạn áp lực cao, hãy chủ động điều chỉnh nhịp sinh hoạt, ngủ đủ giấc và dành thời gian nghỉ ngơi ngắn giữa giờ làm việc để hạ nhiệt hệ thần kinh giao cảm [2].

Về ăn uống, nên chia nhỏ bữa ăn, ưu tiên thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa và ăn đúng giờ để tránh làm rối loạn thêm hormone điều hòa nhu động ruột [6]. Hạn chế tối đa việc tự ý sử dụng các thuốc giảm đau nhóm NSAIDs khi đang căng thẳng để tránh làm suy yếu hàng rào bảo vệ dạ dày [8].

Trong trường hợp bác sĩ chỉ định, các thuốc kháng axit (antacids) có thể được sử dụng để hỗ trợ phòng ngừa tổn thương niêm mạc cấp tính do axit thấm ngược [5]. Tuy nhiên, người có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc hỗ trợ nào.

Căng thẳng tâm lý không chỉ dừng lại ở cảm xúc mà trực tiếp làm tăng axit, rối loạn co bóp và gây rò rỉ hàng rào bảo vệ ruột [1][3]. Lắng nghe cơ thể, giải tỏa áp lực sớm và thăm khám y tế kịp thời khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa để giữ hệ tiêu hóa khỏe mạnh.