Đang dùng thuốc chống đông máu uống hoàng kỳ được không?

Nhiều người bệnh tim mạch sau khi xuất viện thường tìm kiếm các bài thuốc y học cổ truyền để bồi bổ cơ thể và tăng cường sức đề kháng. Trong đó, hoàng kỳ (tên khoa học là Astragalus) là vị thuốc bổ khí rất quen thuộc, thường được sử dụng trong các thang thuốc bồi bổ, ngâm rượu hoặc nấu canh tẩm bổ. Tuy nhiên, với những người đang phải sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, việc tự ý dùng thêm dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.

Câu trả lời trực tiếp từ góc độ an toàn dùng thuốc là: Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu tuyệt đối không nên tự ý uống hoàng kỳ khi chưa có chỉ định và giám sát của bác sĩ điều trị. Việc kết hợp dược liệu có dược tính sinh học cùng các thuốc tác động lên quá trình cầm máu có thể làm tăng vọt nguy cơ xuất huyết, gây chảy máu nghiêm trọng khó cầm.

Cơ chế đông máu và sự phức tạp khi dùng thuốc chống đông

Quá trình đông máu của cơ thể là một chuỗi phản ứng sinh học vô cùng phức tạp, trong đó các yếu tố đông máu đóng vai trò chủ chốt để tạo thành cục máu đông ngăn chặn chảy máu khi mạch máu bị tổn thương ^[1]. Thuốc chống đông như warfarin được sử dụng rộng rãi nhằm ngăn ngừa sự hình thành cục máu đông, phòng chống thuyên tắc mạch và đột quỵ ^[1]. Cơ chế tác động của nhóm thuốc này đòi hỏi việc kiểm soát chỉ số đông máu (chỉ số INR) nằm trong một khoảng trị liệu rất hẹp và chính xác ^[1].

Bên cạnh thuốc chống đông, các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel hay ticagrelor lại tác động trực tiếp vào giai đoạn kết tụ tiểu cầu, ngăn chặn các huyết khối mới hình thành trong lòng động mạch ^[2], ^[1]. Do tác động trực tiếp vào cơ chế tự bảo vệ cầm máu của cơ thể, việc bổ sung bất kỳ hoạt chất nào có khả năng tương tác thuốc hay ức chế quá trình đông máu đều có thể phá vỡ thế cân bằng mong manh này, đẩy bệnh nhân vào tình thế xuất huyết đe dọa tính mạng ^[2].

Nguy cơ tương tác thuốc làm gia tăng xuất huyết từ các nghiên cứu

Warfarin từ lâu đã được ghi nhận có rất nhiều hạn chế do tương tác đa dạng với các loại thuốc thông thường và ngay cả với một số thực phẩm sử dụng hàng ngày ^[1]. Sự tương tác này có thể làm thay đổi chỉ số đông máu INR, dẫn đến nguy cơ thiếu máu cục bộ nếu chỉ số quá thấp hoặc làm tăng nguy cơ xuất huyết nếu chỉ số biến động lên quá cao ^[1]. Điều này đòi hỏi bệnh nhân dùng warfarin phải thường xuyên xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi sát sao chỉ số đông máu ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2002 tiến hành khảo sát hồi cứu bệnh án của 704 bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên có bảo hiểm Medicare xuất viện tại các bệnh viện ở bang Kansas do rung nhĩ ^[2]. Trong số 256 bệnh nhân được chỉ định xuất viện dùng warfarin, có tới 138 người (chiếm 54%) được kê thêm một loại thuốc khác có khả năng làm tăng nguy cơ chảy máu ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng 106 bệnh nhân (41%) có các đơn thuốc chứa hoạt chất tương tác với warfarin làm tăng chỉ số INR ^[2]. Đồng thời, 53 bệnh nhân (chiếm 21%) được kê các thuốc có khả năng ức chế trực tiếp quá trình cầm máu, chủ yếu là các thuốc chống kết tập tiểu cầu với 61% đơn thuốc là aspirin ^[2]. Nghiên cứu này kết luận bệnh nhân rung nhĩ dùng warfarin thường xuyên gặp nguy cơ tương tác thuốc làm tăng xuất huyết và cần được giám sát chặt chẽ cũng như tư vấn để nhận biết các dấu hiệu chảy máu ^[2].

Mức độ nguy hiểm khi phối hợp các thuốc tác động lên cầm máu càng thể hiện rõ qua một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2012 phân tích các thử nghiệm lâm sàng lớn như RELY, ARISTOTLE và ROCKET-AF ^[3]. Báo cáo ghi nhận rằng ở bệnh nhân rung nhĩ cần dùng thuốc chống đông, việc phối hợp warfarin với aspirin làm tăng nguy cơ xuất huyết lên gần gấp 2 lần ^[3]. Nguy hiểm hơn, việc phối hợp warfarin với clopidogrel hoặc áp dụng phác đồ bộ ba gồm warfarin, aspirin và clopidogrel làm tăng nguy cơ xuất huyết lên tới gấp 3 lần so với việc chỉ dùng đơn độc một mình warfarin ^[3].

Các nghiên cứu quan sát trên lâm sàng khác cũng chỉ ra bức tranh tương tự về nguy cơ chảy máu khi dùng phối hợp thuốc. Nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2004 trên 10.093 bệnh nhân cao tuổi dùng warfarin với độ tuổi trung bình 77 tuổi cho thấy, việc dùng đồng thời thuốc chống kết tập tiểu cầu làm tăng tỷ lệ xuất huyết nặng từ 1,3% lên 1,9% ^[4]. Phân tích đa biến trong nghiên cứu này xác định dùng đồng thời thuốc chống kết tập tiểu cầu làm tăng nguy cơ biến cố xuất huyết với tỷ số chênh OR là 1,53 ^[4]. Các yếu tố khác liên quan chặt chẽ đến biến cố chảy máu gồm có tình trạng thiếu máu (OR = 2,52) và tiền sử từng bị chảy máu trước đó (OR = 2,40) ^[4].

Bằng chứng về biến cố xuất huyết trong thủ thuật và nhập viện

Ngay cả trong các can thiệp thường quy như nhổ răng, việc kiểm soát tương tác làm tăng chảy máu cũng đóng vai trò sống còn. Nghiên cứu hồi cứu đoàn hệ công bố năm 2016 xem xét biến cố chảy máu sau nhổ răng ở bệnh nhân dùng warfarin ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ xuất huyết sau nhổ răng ở nhóm dùng kết hợp thuốc chống đông với thuốc chống kết tập tiểu cầu lên tới 13,7%, trong khi nhóm chỉ dùng đơn độc warfarin chỉ ghi nhận tỷ lệ 5,9% ^[5]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc kết hợp đồng thời hai thuốc chống kết tập tiểu cầu làm tăng đáng kể tần suất xuất huyết nội sọ ^[5].

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu đơn trung tâm công bố năm 2017 trên 1.494 bệnh nhân rung nhĩ nhập viện từ tháng 11/2010 đến tháng 11/2011 đã đánh giá biến cố chảy máu cần nhập viện giữa các nhóm điều trị ^[6]. Kết quả cho thấy bệnh nhân dùng warfarin có tổng số biến cố xuất huyết cao hơn đáng kể so với nhóm dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu ^[6]. Đáng chú ý, xuất huyết nội sọ xảy ra ở 15% số bệnh nhân trong nhóm dùng warfarin và không xuất hiện ở nhóm dùng thuốc ức chế trực tiếp thrombin là dabigatran ^[6]. Bên cạnh đó, xuất huyết tiêu hóa chiếm tỷ lệ 48% ở nhóm dùng warfarin so với 73% ở nhóm dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu ^[6].

Nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 2021 trên 707 bệnh nhân chạy thận nhân tạo dùng thuốc chống đông đường uống ghi nhận có 197 bệnh nhân gặp biến cố xuất huyết ^[7]. Trong đó, biến cố tập trung chủ yếu ở nhóm dùng warfarin với 173 bệnh nhân (chiếm 30,1%) so với 24 bệnh nhân (chiếm 16,7%) ở nhóm dùng thuốc ức chế yếu tố Xa là apixaban ^[7]. Khi có thêm việc sử dụng đồng thời thuốc chống kết tập tiểu cầu, tỷ lệ xuất huyết ở nhóm warfarin là 31,4% và nhóm apixaban là 25,0% ^[7]. Ngoài ra, một tổng quan hệ thống năm 2005 về điều trị sau can thiệp mạch vành cũng kết luận rằng việc bổ sung aspirin và clopidogrel cho bệnh nhân đang dùng warfarin làm tăng rõ rệt nguy cơ chảy máu, buộc các quyết định điều trị phải được cá thể hóa cẩn trọng ^[8].

Lợi ích bồi bổ của hoàng kỳ và giới hạn nghiên cứu

Hoàng kỳ từ lâu được biết đến trong y học cổ truyền như một vị thuốc quý giúp tăng cường khí lực, hỗ trợ chức năng tim và nâng cao sức đề kháng cho người ốm yếu. Nhiều bài thuốc bổ dưỡng dân gian có sự xuất hiện của hoàng kỳ để giúp bệnh nhân mau hồi phục thể trạng sau các đợt bệnh nặng hoặc suy nhược kéo dài.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay về độ an toàn tuyệt đối khi kết hợp hoàng kỳ với các phác đồ thuốc chống đông máu tổng hợp vẫn còn rất hạn chế. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung cảnh báo về sự tương tác của thuốc chống đông warfarin với các loại dược chất thông thường, thực phẩm hằng ngày và các thuốc ức chế cầm máu ^[1]. Do hoàng kỳ chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên phức tạp, việc dung nạp hoàng kỳ có thể tác động trực tiếp lên chức năng tiểu cầu hoặc can thiệp vào quá trình chuyển hóa của thuốc chống đông tại gan, từ đó gây ra những bất ổn về chỉ số đông máu mà người bệnh không thể tự lường trước ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ nên có thể dùng chung thoải mái với thuốc tây y. Nhiều người bệnh đinh ninh rằng việc uống thêm nước sắc hoàng kỳ hay dùng các món tiềm hầm vị thuốc này chỉ đơn thuần bồi bổ sức khỏe mà không hay biết rằng thảo dược cũng chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh. Khi các hoạt chất này tương tác với thuốc chống đông máu, chúng có thể vô hiệu hóa tác dụng bảo vệ hoặc làm tăng gấp bội tác dụng chống đông, dẫn đến nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát ^[2], ^[1].

Một ngộ nhận tai hại khác là chỉ khi nào thấy vết máu chảy đầm đìa ra bên ngoài mới là dấu hiệu nguy hiểm. Trên thực tế lâm sàng, các biến cố xuất huyết nguy hiểm nhất thường diễn ra thầm lặng bên trong cơ thể như xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết nội sọ ^[5], ^[6]. Bệnh nhân có thể chỉ cảm thấy hoa mắt, mệt mỏi, phân có màu đen sẫm hoặc xuất hiện các vết bầm tím lan rộng trên da mà không nhận ra đó là dấu hiệu xuất huyết nghiêm trọng do tương tác giữa thuốc và các loại thực phẩm, dược liệu đi kèm ^[1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những nhóm người bệnh sau đây cần đặt sự an toàn lên hàng đầu và tuyệt đối không tự ý sử dụng hoàng kỳ cũng như bất kỳ bài thuốc cổ truyền nào khi chưa có ý kiến của bác sĩ:

• Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu như warfarin, dabigatran, apixaban hoặc các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel ^[3], ^[6], ^[7].
• Người cao tuổi, đặc biệt là nhóm bệnh nhân trên 65 hoặc trên 75 tuổi do nguy cơ xuất huyết tăng dần theo độ tuổi ^[2], ^[4].
• Người có tiền sử từng bị loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa hoặc có tiền sử chảy máu trước đó ^[6], ^[4].
• Bệnh nhân có tình trạng thiếu máu phối hợp kèm bệnh lý tim mạch, rung nhĩ hoặc bệnh mạch vành ^[2], ^[4].
• Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính đang chạy thận nhân tạo định kỳ ^[7].
• Người chuẩn bị trải qua các can thiệp ngoại khoa, thủ thuật nha khoa như nhổ răng hoặc phẫu thuật ^[5], ^[8].

Lời khuyên và hướng dẫn áp dụng thực tế

Đối với những người đang trong liệu trình điều trị các bệnh tim mạch cần dùng thuốc chống đông máu, nguyên tắc quan trọng nhất là tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý ngưng thuốc điều trị tây y để chuyển sang dùng thuốc nam, thuốc bắc và ngược lại, không tự ý bổ sung các vị thuốc bổ như hoàng kỳ vào chế độ ăn uống hằng ngày.

Khi đi khám bệnh tại bất kỳ cơ sở y tế nào hoặc trước các thủ thuật can thiệp y khoa, người bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ danh sách tất cả các loại thuốc kê đơn, thực phẩm chức năng và thảo dược mình đang sử dụng ^[2]. Định kỳ xét nghiệm máu để kiểm tra chỉ số đông máu INR nhằm đảm bảo thuốc luôn nằm trong ngưỡng an toàn trị liệu ^[5], ^[1].

Nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như chảy máu chân răng khó cầm, chảy máu cam tái diễn, xuất hiện các vết bầm tím vô cớ dưới da, nước tiểu có màu đỏ hoặc đi ngoài phân đen sẫm, người bệnh cần nhanh chóng đến ngay các cơ sở y tế để được kiểm tra và xử trí kịp thời ^[2], ^[6].

Kết luận

Việc chăm sóc sức khỏe và nâng cao thể trạng sau bệnh tật là nhu cầu hoàn toàn chính đáng, nhưng an toàn dùng thuốc luôn phải đặt lên hàng đầu. Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu không nên mạo hiểm tự ý dùng thêm hoàng kỳ do nguy cơ tương tác gây xuất huyết nghiêm trọng ^[2], ^[3]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để nhận được những lời khuyên khoa học, giúp bạn vừa bảo vệ trái tim khỏe mạnh vừa phòng ngừa tối đa các biến chứng nguy hiểm.