Mỡ bụng và testosterone: Mối bận tâm không của riêng ai
Nhiều nam giới bước qua tuổi 30 nhận thấy vòng hai ngày càng phát tướng dù chế độ ăn không thay đổi quá nhiều. Đi kèm với bụng bia là cảm giác mệt mỏi, giảm khối lượng cơ bắp và sự suy giảm rõ rệt trong ham muốn tình dục. Không ít người chỉ coi chiếc bụng phệ là vấn đề thẩm mỹ hoặc dấu hiệu tuổi tác khó tránh khỏi.
Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa khối lượng mỡ bụng và nội tiết tố nam giới. Việc tích tụ quá nhiều mỡ nội tạng trực tiếp thúc đẩy sự sụt giảm nồng độ testosterone trong máu, biến cơ thể nam giới thành một môi trường thuận lợi cho sự chuyển hóa nội tiết bất lợi [1].
Cơ chế "bào mòn" testosterone: Vai trò của enzyme aromatase trong mỡ nội tạng
Mô mỡ trong cơ thể không đơn thuần là nơi dự trữ năng lượng thụ động mà hoạt động như một cơ quan nội tiết phức tạp. Lượng testosterone tự do lưu hành trong máu hoàn toàn có thể bị chuyển đổi thành estrogen thông qua hoạt động xúc tác của enzyme aromatase [2]. Enzyme này hiện diện với mật độ và hoạt tính đáng kể tại các mô mỡ, đặc biệt là khối mỡ nội tạng nằm sâu trong khoang bụng [3], [2].
Khi nam giới tích lũy càng nhiều mỡ bụng, hoạt lực của enzyme aromatase càng gia tăng, biến testosterone thành estrogen [2]. Sự chuyển đổi này khiến lượng testosterone trong máu sụt giảm [2]. Các nghiên cứu can thiệp ức chế quá trình chuyển hóa testosterone thành estrogen thông qua enzyme aromatase đã ghi nhận sự suy giảm độ nhạy insulin và gây rối loạn chuyển hóa [2]. Ngược lại, việc thiếu hụt aromatase bẩm sinh ở nữ giới cũng gây ra các bệnh lý chuyển hóa nghiêm trọng như béo phì, viêm gan nhiễm mỡ, kháng insulin kèm chứng gai đen và rối loạn lipid máu [2].
Ở chiều ngược lại, các nghiên cứu trên chuột đực biến đổi gen tăng biểu hiện enzyme aromatase ở mô mỡ trắng dù làm gia tăng nồng độ estrogen hoặc tăng hoạt hóa thụ thể estrogen tại mô mỡ nhưng không làm thay đổi khối lượng mỡ hay khối lượng cơ nạc, đồng thời giúp cải thiện độ nhạy insulin và giảm viêm mô mỡ [3]. Tuy nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn gen aromatase trên toàn cơ thể chuột đực lại làm giảm khối cơ nạc và làm suy giảm độ nhạy insulin, cho thấy vai trò của enzyme này đối với chức năng chuyển hóa mô mỡ là vô cùng phức tạp [3].
Vòng luẩn quẩn: Thiếu hụt testosterone lại làm tích tụ thêm mỡ bụng
Sự tương tác giữa mỡ nội tạng và testosterone là một con đường hai chiều tạo nên vòng luẩn quẩn khó tháo gỡ. Nồng độ androgen giảm sút khiến cơ thể nam giới dễ tích tụ thêm mô mỡ nội tạng [2], [4]. Cơ chế này liên quan trực tiếp đến việc testosterone có khả năng thúc đẩy quá trình phân giải lipid do catecholamine kích thích, đồng thời ức chế hoạt tính của enzyme lipoprotein lipase và giảm hấp thu triglyceride tại mô mỡ bụng của con người [2]. Khi thiếu vắng testosterone, quá trình phân giải mỡ bị cản trở, mỡ thừa tích tụ nhanh chóng vào khoang bụng [2].
Minh chứng rõ ràng được ghi nhận trên bệnh nhân nam ung thư tuyến tiền liệt tiếp nhận liệu pháp ức chế androgen trong 12 tháng, kết quả cho thấy lượng mỡ nội tạng vùng bụng của họ tăng tới 22%, phần lớn diễn ra chỉ trong vòng 6 tháng đầu [2]. Một thử nghiệm khác gây suy sinh dục cấp tính ở nam giới trẻ khỏe mạnh bằng thuốc đồng vận GnRH cũng ghi nhận lượng mỡ cơ thể tăng vọt 20% chỉ sau 10 tuần can thiệp [2].
Hiện tượng suy giảm testosterone cũng phổ biến ở nam giới lớn tuổi và song hành với sự gia tăng khối lượng mỡ cùng tình trạng kháng insulin [2], [4]. Khi nhóm đối tượng này được điều trị bổ sung testosterone, lượng mỡ nội tạng giảm đi, khối cơ nạc tăng lên và độ nhạy insulin được cải thiện rõ rệt [2], [5]. Ngược lại, sự thiếu hụt testosterone ở chuột đực bị thiến kết hợp với chế độ ăn giàu chất béo cũng làm bộc lộ rõ rệt sự rối loạn phân bố mỡ và tích tụ mỡ nội tạng [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực tế trên người
Để làm rõ tác động của lượng mỡ nội tạng lên nồng độ hormone nam, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 đã phân tích dữ liệu từ 1.551 nam giới trưởng thành tham gia khảo sát NHANES giai đoạn 2013-2016 tại Mỹ [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng chỉ số mỡ nội tạng VAI, được tính toán dựa trên vòng eo, chỉ số khối cơ thể BMI, nồng độ triglyceride và cholesterol HDL [1]. Nồng độ testosterone toàn phần trong huyết thanh được đo lường chính xác bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ kép pha loãng đồng vị [1].
Kết quả sau khi hiệu chỉnh toàn diện các yếu tố gây nhiễu cho thấy nam giới có chỉ số VAI càng cao thì nồng độ testosterone toàn phần càng thấp và nguy cơ thiếu hụt testosterone càng tăng [1]. Cụ thể, khi so sánh giữa nhóm có chỉ số VAI cao nhất (tứ phân vị thứ 4) với nhóm thấp nhất (tứ phân vị thứ 1), nồng độ testosterone ở nhóm cao nhất giảm mạnh tới 94,59 ng/dL [1]. Nguy cơ thiếu hụt testosterone ở nhóm này cũng cao gấp 5,07 lần so với nhóm có chỉ số VAI thấp nhất [1]. Phân tích phân nhóm khẳng định mối liên hệ này biểu hiện đặc biệt mạnh mẽ ở nam giới cao tuổi và nam giới bị béo phì [1].
Một nghiên cứu cắt ngang khác thực hiện năm 2017 trên 172 nam giới mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn 3 đến 5 chưa lọc máu (độ tuổi trung niên là 61 tuổi, mức lọc cầu thận trung vị 24 mL/phút/1,73 m2) cũng ghi nhận kết quả tương tự [6]. Trong nhóm bệnh nhân này, nồng độ testosterone trung vị là 11,7 nmol/L và có tới 52 bệnh nhân (chiếm 30%) rơi vào tình trạng suy sinh dục với mức testosterone dưới 10 nmol/L [6]. Các bệnh nhân thiếu hụt testosterone có chỉ số BMI, vòng eo và lượng mỡ nội tạng đo bằng chụp cắt lớp vi tính (CT scan) cao hơn đáng kể [6]. Phân tích thống kê chỉ ra mối tương quan nghịch giữa nồng độ testosterone với lượng mỡ nội tạng và số đo vòng eo, ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) và estrogen [6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nồng độ testosterone tương quan nghịch với nồng độ leptin huyết thanh, và tỷ lệ leptin trên mỡ nội tạng có liên quan độc lập tới nguy cơ suy sinh dục [6].
Góc nhìn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và cơ chế chuyển hóa
Nghiên cứu trên mô hình động vật đã giúp làm sáng tỏ sâu hơn các cơ chế thụ thể và phân tử ở cấp độ tế bào. Ở chuột đực bị khiếm khuyết thụ thể androgen dẫn đến nồng độ testosterone thấp, khi ăn chế độ nhiều chất béo, chúng nhanh chóng bị gan nhiễm mỡ và xuất hiện các vệt lipid ở động mạch chủ [7]. Khi phân tích chi tiết, các nhà khoa học nhận thấy sự suy giảm biểu hiện chất vận chuyển glucose GLUT4 tại cơ bắp, cùng với sự suy giảm các enzyme đường phân tại cơ, gan và mô mỡ dưới da [7].
Đồng thời, enzyme Stearoyl-CoA desaturase-1 (liên quan trực tiếp tới kháng insulin) lại gia tăng tại mô mỡ nội tạng, trong khi các thụ thể nhân điều hòa chuyển hóa quan trọng như PPARgamma đều suy giảm tại mô mỡ dưới da và mỡ nội tạng [7]. Những rối loạn này gợi ý rằng sự thiếu hụt androgen làm giảm khả năng đệm để hấp thu và sử dụng glucose tại cơ bắp cũng như mỡ dưới da [7]. Hậu quả là lượng đường và triglyceride dư thừa bị tràn ra ngoài, buộc phải tích tụ bất thường vào mỡ nội tạng, gan và thành mạch máu [7].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2012 khi thực hiện loại bỏ chọn lọc thụ thể androgen tại tế bào mỡ (chuột fARKO) cho thấy chuột đực dù ăn khẩu phần bình thường vẫn phát triển tình trạng tăng insulin máu và tiến triển thành thiếu hụt insulin khi được 12 tháng tuổi [5]. Khi tiếp xúc với chế độ ăn giàu chất béo, chuột fARKO bị suy giảm khả năng tiết insulin bù trừ, tăng đường huyết và tăng tính nhạy cảm với béo phì nội tạng [5]. Quá trình này đi kèm với sự gia tăng protein RBP4 trong huyết tương và bên trong mô mỡ trước khi tình trạng béo phì xuất hiện [5]. Ngược lại, kích hoạt thụ thể androgen ở tế bào mỡ giúp ức chế biểu hiện gen mã hóa RBP4 [5].
Bên cạnh đó, việc bổ sung DHEA - một tiền chất của hormone steroid sinh dục - cho chuột đực trẻ tuổi đã giúp làm giảm mỡ nội tạng và ức chế sự tăng sinh của tế bào mỡ chuột trong ống nghiệm [3]. Chuột đực bị thiếu hụt thụ thể androgen trên toàn cơ thể hoặc riêng tại mô mỡ đều tăng cân và gia tăng tích tụ mỡ nội tạng, khẳng định thụ thể androgen tại mô mỡ đóng vai trò kìm hãm sự phì đại mỡ bụng [3].
Những hiểu lầm thường gặp về mỡ bụng và nội tiết tố nam
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng mọi trường hợp rối loạn cương dương ở nam giới đều bắt nguồn từ việc thiếu hụt testosterone do bụng béo. Trên thực tế lâm sàng, hơn 95% bệnh nhân nam bị rối loạn cương dương không xuất phát từ nguyên nhân thiếu hụt testosterone [8]. Do đó, việc tự ý tìm kiếm các biện pháp bổ sung hormone chỉ vì suy giảm phong độ phòng the là hoàn toàn sai lầm.
Hiểu lầm thứ hai là việc lạm dụng bừa bãi các tiền chất hormone như DHEA để giảm mỡ bụng hay tăng cường sinh lực. Y văn chỉ rõ rằng nồng độ DHEA giảm sút ở nam giới lớn tuổi không đòi hỏi phải bù đắp hay thay thế bằng dược phẩm [8]. Tương tự, nam giới cũng tuyệt đối không có chỉ định điều trị bằng liệu pháp estradiol, ngoại trừ trường hợp cực kỳ hiếm gặp là khiếm khuyết enzyme aromatase bẩm sinh [8].
Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng chỉ cần chỉ số BMI bình thường là hormone nam luôn an toàn. Tuy nhiên, các phân tích chỉ ra rằng chỉ số mỡ nội tạng VAI và số đo vòng eo mới là những chỉ dấu phản ánh chính xác nhất nguy cơ sụt giảm testosterone chứ không đơn thuần là cân nặng tổng thể [1], [6]. Đàn ông béo bụng dù cân nặng không quá cao vẫn đối mặt với nguy cơ suy giảm nội tiết nghiêm trọng [1], [2].
Ai cần thận trọng và thăm khám y tế kịp thời?
Hội chứng thiếu hụt một phần androgen ở nam giới lớn tuổi (PADAM) thường được chẩn đoán khi nồng độ testosterone huyết thanh giảm xuống dưới mức 3 ng/ml (tương đương 300 ng/dl hoặc 12 nmol/l) [8]. Các triệu chứng điển hình bao gồm giảm hoặc mất ham muốn tình dục, giảm khối lượng và sức mạnh cơ bắp, gia tăng lớp đệm mô mỡ nội tạng ở bụng, khô da, thờ ơ, mệt mỏi kéo dài, rối loạn cảm xúc cho đến trầm cảm, và đau nhức xương do loãng xương [8].
Những nam giới có vòng bụng lớn kèm theo các biểu hiện trên cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa nam học hoặc nội tiết để thực hiện xét nghiệm định lượng testosterone huyết thanh. Nam giới mắc hội chứng chuyển hóa, bệnh thận mạn tính hoặc đái tháo đường type 2 là những đối tượng có nguy cơ cao cần được tầm soát định kỳ [6], [4], [5].
Tuy nhiên, trước khi bắt đầu bất kỳ hình thức điều trị thay thế hormone nào, việc loại trừ ung thư tuyến tiền liệt thông qua thăm khám lâm sàng và xét nghiệm chỉ số PSA là yêu cầu bắt buộc tuyệt đối [8]. Bổ sung testosterone chỉ được chỉ định khi các triệu chứng lâm sàng và chỉ số xét nghiệm thiếu hụt hormone có sự tương quan chặt chẽ [8]. Trong suốt quá trình điều trị bổ sung testosterone, người bệnh cần được giám sát chặt chẽ chỉ số PSA định kỳ để đảm bảo an toàn [8].
Lời khuyên thực tế giúp kiểm soát mỡ bụng và duy trì phong độ
Biện pháp căn bản và bền vững nhất để ngăn chặn enzyme aromatase "đánh cắp" testosterone chính là thu nhỏ vòng bụng thông qua việc cải thiện lối sống. Nam giới cần đặt mục tiêu kiểm soát số đo vòng eo và chỉ số mỡ nội tạng thông qua sự kết hợp giữa dinh dưỡng và vận động [1].
Về chế độ ăn, cần hạn chế tối đa thực phẩm nhiều đường tinh luyện và chất béo bão hòa. Chế độ ăn nhiều chất béo đã được chứng minh là thúc đẩy tích tụ mỡ nội tạng, kích hoạt các rối loạn chuyển hóa đường và lipid khi nội tiết tố nam suy giảm [7], [4], [5]. Nên ưu tiên các bữa ăn cân bằng, giàu chất xơ từ rau củ để cải thiện độ nhạy insulin của cơ thể [3], [2].
Về hoạt động thể chất, việc rèn luyện sức mạnh cơ bắp thông qua các bài tập kháng lực kết hợp với cardio đóng vai trò then chốt. Cơ bắp là nơi tiêu thụ glucose chủ yếu dưới tác động điều hòa của androgen; việc duy trì khối cơ nạc sẽ giúp hạn chế tình trạng năng lượng dư thừa tích tụ thành mỡ bụng [2], [7]. Nam giới có bệnh nền chuyển hóa hoặc tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu các chương trình tập luyện cường độ cao hoặc can thiệp dinh dưỡng nghiêm ngặt.
Việc duy trì vòng bụng săn chắc không chỉ mang lại vóc dáng khỏe khoắn mà chính là chiếc khiên bảo vệ trục nội tiết tố nam tự nhiên. Kiểm soát tốt mỡ nội tạng giúp kìm hãm hoạt tính aromatase bất lợi, bảo tồn nồng độ testosterone và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.
