Dùng chùm ngây giảm cân: Khoa học chứng minh đến đâu?

Nhiều người truyền tai nhau dùng chùm ngây như giải pháp giảm cân nhanh. Loại rau quen thuộc này thường được chế biến thành bột hoặc nước uống với kỳ vọng đánh tan mỡ thừa. Tuy nhiên, hiệu quả kiểm soát cân nặng thực tế từ chùm ngây vẫn cần được xem xét cẩn trọng dưới lăng kính khoa học.

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy chùm ngây có khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa lipid và hạn chế tích tụ mỡ trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng không phải thần dược giảm mỡ cấp tốc trên người.

Cơ chế tác động lên chuyển hóa chất béo

Tác dụng hạ lipid máu của chùm ngây liên quan mật thiết đến các hợp chất hoạt tính sinh học có trong lá ^[1]. Cụ thể, các flavonoid trong chiết xuất lá chùm ngây có thể gia tăng hoạt tính của lecithin cholesterol acyltransferase (LCAT) – một loại enzyme đóng vai trò trọng yếu trong việc điều hòa lipid máu ^[1]. Enzyme LCAT hỗ trợ gắn cholesterol tự do vào lipoprotein tỷ trọng cao (HDL), đồng thời vận chuyển ngược về lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) để đưa trở lại tế bào gan xử lý ^[1].

Bên cạnh đó, hợp chất quercetin trong chùm ngây đã được ghi nhận có ích cho việc tái phân bố và hấp thu chất béo, từ đó hỗ trợ can thiệp tình trạng béo phì ^[2]. Chiết xuất thảo dược này còn tác động tích cực đến hệ vi sinh vật đường ruột khi thúc đẩy sự phát triển của lợi khuẩn Bifidobacteria ^[1]. Loại khuẩn này hỗ trợ nhóm vi khuẩn Bacteroides phân giải polysaccharide và ức chế quá trình hấp thu cholesterol ngoại sinh qua đường tiêu hóa ^[1].

Bằng chứng ức chế tích tụ mỡ trên động vật

Nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo xác nhận chiết xuất nước từ lá chùm ngây giúp giảm sự tăng cân và cải thiện rối loạn chuyển hóa ^[1]. Không chỉ hạ cân nặng, chiết xuất này còn làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần và LDL, đồng thời tăng lượng cholesterol có lợi HDL ^[1]. Một nghiên cứu khác năm 2022 thực hiện trên 36 chuột cống Sprague Dawley cho ăn chế độ giàu chất béo kèm 20% fructose trong 60 ngày nhằm gây hội chứng chuyển hóa ^[3]. Nhóm chuột này xuất hiện các biểu hiện tăng insulin máu, kháng insulin, tăng mỡ nội tạng, tăng trọng lượng gan và tăng LDL ^[3]. Việc can thiệp bằng chiết xuất lá chùm ngây đường uống trong 30 ngày đã giảm thiểu đáng kể các dấu hiệu của hội chứng chuyển hóa ^[3].

Nghiên cứu năm 2018 trên mô hình chuột cống mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) kèm kháng insulin cho thấy nhóm bệnh tăng cân rõ rệt do tích tụ mỡ vùng bụng và kháng insulin ^[2]. Khi dùng chiết xuất lá chùm ngây liều 250 mg/kg thể trọng và 500 mg/kg thể trọng, cân nặng của chuột đều giảm, trong đó liều 500 mg/kg thể trọng mang lại mức giảm cân nặng có ý nghĩa thống kê ^[2]. Ngược lại, nhóm đối chứng dùng thuốc metformin lại ghi nhận sự tăng cân ^[2].

Dữ liệu lâm sàng trên người và giới hạn

Dù các kết quả trên động vật rất khả quan, dữ liệu thực tế trên người lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác biệt. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2022 trên những người nhiễm HIV đang điều trị bằng thuốc kháng virus đã đánh giá tác động của bột lá chùm ngây ^[4]. Sau giai đoạn nghiên cứu, việc bổ sung bột lá chùm ngây không tạo ra thay đổi về cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) của người tham gia so với nhóm chứng ^[4].

Các nhà nghiên cứu giải thích rằng đa số người tham gia bắt đầu nghiên cứu với thể trạng bình thường hoặc thừa cân nhẹ, không phải nhóm thiếu cân cần bù dinh dưỡng hay nhóm béo phì điển hình ^[4]. Ngoài ra, dữ liệu trích dẫn trong nghiên cứu này từ nhóm tác giả khác còn ghi nhận việc bổ sung chùm ngây kết hợp hoạt động thể lực thậm chí làm tăng BMI ở tháng thứ ba và thứ sáu ^[4]. Điều này cho thấy chùm ngây không tạo ra tác dụng giảm cân thần tốc hay tự động tiêu mỡ trên cơ thể người như nhiều lời đồn thổi.

Cân nhắc liều lượng và độ an toàn cho gan

Nghiên cứu độc tính dùng liều lặp lại trong 13 tuần trên chuột công bố năm 2024 đã làm rõ mức an toàn của chiết xuất nước từ lá chùm ngây ^[5]. Thử nghiệm dùng các liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng ^[5]. Kết quả cho thấy tất cả các liều đều làm giảm đáng kể nồng độ lipid huyết thanh ^[5]. Mức liều 250 và 500 mg/kg không gây khác biệt về mức tăng cân, lượng thức ăn và nước uống so với nhóm chứng ^[5].

Tuy nhiên, ở liều cao nhất 1000 mg/kg, chuột bị giảm tiêu thụ thức ăn và giảm cân nặng từ tuần thứ 7 trở đi ^[5]. Đáng chú ý, liều 1000 mg/kg làm tăng men gan transaminase ở cả con đực và con cái, dù không gây biến đổi về huyết học hay mô bệnh học gan, thận, lách ^[5]. Các nhà khoa học kết luận cần thận trọng khi sử dụng chế phẩm chùm ngây liều cao trên 500 mg/kg trong thời gian dài vì nguy cơ làm thay đổi chỉ số men gan ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng chùm ngây

Nhiều người tin rằng chỉ cần uống trà hoặc dùng viên chùm ngây đậm đặc mỗi ngày là có thể nhanh chóng làm teo các mô mỡ thừa mà không cần tập luyện. Sự thật là chùm ngây chứa lượng calo thấp và giàu dinh dưỡng, phù hợp làm thực phẩm bổ trợ nhưng không có cơ chế trực tiếp đốt cháy lượng mỡ đã tích trữ lâu ngày [4, 5].

Một lầm tưởng khác là dùng liều càng cao thì tốc độ giảm béo càng nhanh. Thói quen lạm dụng các loại bột chiết xuất cô đặc với hàm lượng lớn không mang lại hiệu quả ép cân vượt trội, ngược lại còn đặt gánh nặng chuyển hóa lên tế bào gan ^[5].

Những ai cần thận trọng?

Người có tiền sử bệnh gan hoặc men gan tăng cao cần tránh dùng các sản phẩm chiết xuất chùm ngây đậm đặc kéo dài nếu chưa có chỉ định y khoa ^[5]. Việc tiếp nạp liều lượng lớn có thể gây tác động tiêu cực đến nồng độ men gan transaminase ^[5].

Người đang sử dụng thuốc điều trị rối loạn đường huyết hoặc hạ mỡ máu cũng cần thận trọng. Chùm ngây đã được ghi nhận có đặc tính làm giảm đường huyết mạnh (viên nén bột lá chùm ngây hạ 54,4% glucose máu ở chuột sau 8 giờ) và làm giảm lipid huyết thanh [3, 4]. Việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc hoặc hạ chỉ số quá mức. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc.

Áp dụng đúng cách trong đời sống

Người tiêu dùng nên xem lá chùm ngây như một nguồn rau xanh giàu vitamin và khoáng chất nhằm làm phong phú bữa ăn thường nhật thay vì xem như thuốc giảm béo ^[6]. Bạn có thể nấu canh lá chùm ngây tươi từ 1 đến 2 bữa mỗi tuần hoặc pha bột chùm ngây lượng nhỏ vào sinh tố để bổ sung chất xơ.

Tuyệt đối không nhịn ăn hoặc phụ thuộc vào thảo dược để ép cân. Việc kiểm soát thể trọng bền vững bắt buộc phải dựa trên việc kiểm soát thổng năng lượng nạp vào và duy trì vận động thể chất thường xuyên. Chùm ngây là thực phẩm hỗ trợ chuyển hóa tốt, nhưng việc lắng nghe cơ thể và duy trì lối sống lành mạnh mới là chìa khóa then chốt cho sức khỏe.