Đến kỳ kinh nguyệt, nhiều phụ nữ không chỉ chịu đựng cơn đau bụng kinh mà còn đối mặt với tình trạng chướng bụng, tiêu chảy hoặc đau quặn ruột dữ dội. Với người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), những ngày "đèn đỏ" thực sự là nỗi ám ảnh khi các triệu chứng tiêu hóa bùng phát mạnh mẽ.

Sự tụt giảm đột ngột của các hormone buồng trứng (estrogen, progesterone) cùng sự gia tăng chất prostaglandin trong kỳ kinh nguyệt là nguyên nhân chính khiến cơn đau ruột kích thích trở nên tồi tệ hơn [1] [2] [3]. Các biến động sinh hóa này làm tăng độ nhạy cảm đau tại ruột, thay đổi nhu động tiêu hóa và khuếch đại phản ứng căng thẳng của cơ thể [4] [5].

Gánh nặng kép của phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích

Hội chứng ruột kích thích và rối loạn chức năng ruột là các chẩn đoán dùng cho triệu chứng tiêu hóa mạn tính không tìm thấy tổn thương bệnh lý rõ ràng [1] [6]. Tình trạng này đặc trưng bởi cơn đau hoặc khó chịu vùng bụng tái phát đi kèm thay đổi thói quen đại tiện [7]. Tại các nước phương Tây, tỷ lệ mắc bệnh dao động từ 6-22%, trong khi ở các nước phương Đông con số này thấp hơn, khoảng 2-17% [7].

Phụ nữ chịu ảnh hưởng bởi căn bệnh này nhiều hơn nam giới [1] [4]. Thống kê dịch tễ tại phương Tây cho thấy số phụ nữ mắc bệnh gấp đôi nam giới [4]. Trong nhóm bệnh nhân tìm kiếm sự chăm sóc y tế, tỷ lệ nữ giới so với nam giới lên tới 2-2,5:1 [7].

Không chỉ phổ biến hơn, triệu chứng ở nữ giới còn dao động mạnh theo chu kỳ sinh sản [1] [3]. Khoảng 1/3 phụ nữ bình thường không có bệnh lý nền vẫn gặp các triệu chứng tiêu hóa khi hành kinh [5]. Ở phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích, khoảng 40% báo cáo rằng chu kỳ kinh nguyệt ảnh hưởng trực tiếp đến triệu chứng bệnh [5]. Thậm chí, tình trạng đầy hơi chướng bụng trở nên tồi tệ hơn vào giai đoạn tiền kinh nguyệt ở tới 2/3 số nữ bệnh nhân [5].

Cơ chế hormone và prostaglandin khuếch đại cơn đau ruột

Dọc theo đường tiêu hóa của con người có sự hiện diện của các thụ thể hormone sinh dục [3]. Các nghiên cứu trên động vật chứng minh hai hormone buồng trứng là estrogen và progesterone trực tiếp điều chỉnh chức năng co bóp của một số đoạn đường tiêu hóa [1] [6]. Ở người khỏe mạnh, thời gian vận chuyển thức ăn qua đường tiêu hóa (từ miệng đến manh tràng hoặc trong đại tràng) bị kéo dài ra trong pha hoàng thể (giai đoạn sau rụng trứng, trước kỳ kinh) [3].

Khi bước vào kỳ kinh nguyệt, nồng độ hormone buồng trứng suy giảm hoặc rơi xuống mức thấp nhất [1] [2]. Sự rút lui của estrogen và progesterone lúc này đóng góp trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc làm bùng phát triệu chứng tiêu hóa [2]. Cụ thể, biến động hormone làm thay đổi chức năng cảm giác - vận động của đường ruột [2] [4]. Chúng tác động đến quá trình xử lý cơn đau bằng cách tương tác với hệ thống điều biến thần kinh và hệ thống cảm xúc chịu trách nhiệm cảm nhận đau nội tạng [4].

Bên cạnh sự sụt giảm estrogen và progesterone, kỳ kinh nguyệt còn chứng kiến sự gia tăng nồng độ prostaglandin [3]. Tình trạng tăng prostaglandin làm tăng cường nhận thức các kích thích nội tạng - bản thể, dẫn đến buồn nôn, chướng bụng và đau đớn [3]. Ngưỡng nhạy cảm tại trực tràng của bệnh nhân ruột kích thích giảm xuống mức thấp hơn đáng kể trong kỳ kinh so với các giai đoạn khác, khiến họ cảm nhận cơn đau co thắt đại tràng dữ dội hơn [5].

Ngoài ra, hormone sinh dục còn điều chỉnh mức độ nhạy cảm với căng thẳng (stress) - một yếu tố then chốt gây khởi phát và làm nặng thêm hội chứng ruột kích thích [1] [4]. Phản ứng quá mức với stress phụ thuộc vào estrogen có thể thúc đẩy kích hoạt hệ miễn dịch hoặc làm suy giảm chức năng hàng rào bảo vệ ruột [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Mối liên hệ giữa chu kỳ kinh nguyệt và triệu chứng đường ruột đã được ghi nhận qua nhiều công trình khoa học. Các báo cáo tổng quan năm 1993 và 1998 chỉ ra rằng triệu chứng đau dạ dày, buồn nôn đạt mức cao nhất và độ đặc của phân lỏng nhất vào những ngày hành kinh so với các pha khác [1] [6]. Quy luật này xuất hiện ở cả người khỏe mạnh lẫn người bệnh, nhưng nhóm mắc hội chứng ruột kích thích phải chịu cường độ triệu chứng cao hơn hẳn [1] [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã sử dụng nhật ký hàng ngày để đánh giá triệu chứng qua một chu kỳ kinh nguyệt ở phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích và đối chiếu với nhóm chứng [8]. Phân tích phương sai lặp lại có kiểm soát độ tuổi và chỉ số khối cơ thể (BMI) được áp dụng để so sánh theo việc dùng thuốc tránh thai và kiểu đại tiện chiếm ưu thế (tiêu chảy, táo bón, hoặc xen kẽ) [8]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân có mức độ triệu chứng tiêu hóa, thể chất và tâm lý nặng hơn nhóm chứng [8]. Tất cả triệu chứng (trừ tiêu chảy) đều cao nhất ở nhóm đại tiện xen kẽ, thấp nhất ở nhóm tiêu chảy, và mức trung gian ở nhóm táo bón [8]. Biến động triệu chứng theo chu kỳ kinh nguyệt diễn ra tương tự nhau bất kể kiểu đại tiện hay việc có dùng thuốc tránh thai đường uống hay không [8].

Năm 2011, một phân tích gộp và tổng quan hệ thống trên cơ sở dữ liệu MEDLINE đã đánh giá sự khác biệt giới tính và tác động của chu kỳ kinh nguyệt [7]. Qua 22 nghiên cứu đo lường khác biệt giới tính, phụ nữ có nguy cơ báo cáo đau bụng cao hơn (tỷ số nguy cơ RR=1,12) và triệu chứng liên quan táo bón cao hơn (RR=1,12) so với nam giới (p<0,05) [7]. Ngược lại, nam giới mắc bệnh dễ gặp triệu chứng tiêu chảy hơn phụ nữ (RR=0,84, p<0,05) [7]. Tổng quan hệ thống từ 13 nghiên cứu trong công trình này cũng khẳng định cả phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích và phụ nữ khỏe mạnh đều tăng triệu chứng tiêu hóa trong kỳ kinh so với các giai đoạn khác [7].

Một tổng quan tài liệu công bố năm 2012 đã tìm kiếm các bài báo tiếng Anh trên PubMed từ tháng 1/1980 đến tháng 9/2008 (loại trừ các thử nghiệm thuốc) và xác định được 18 bài báo liên quan (12 bài về cơ chế dao động theo chu kỳ kinh nguyệt, 6 bài về tác động của mãn kinh) [2]. Tổng quan này ghi nhận độ nhạy cảm đau nội tạng ở phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích tăng cao hơn có ý nghĩa thống kê trong kỳ kinh so với các pha khác (P < 0,05) [2]. Các triệu chứng đau bụng kinh (đau quặn) cũng diễn ra dữ dội hơn ở nhóm phụ nữ mắc bệnh này [2].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Dù bằng chứng về sự hiện diện của triệu chứng khá rõ ràng, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều khoảng trống. Các tổng quan năm 2014 và 2015 nhấn mạnh rằng dữ liệu giải thích cơ chế chính xác mà hormone sinh dục ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh vẫn còn hạn chế và thưa thớt [4] [3]. Một số nghiên cứu tại châu Á cũng không ghi nhận sự khác biệt lớn về giới tính trong tỷ lệ mắc bệnh như ở phương Tây [7]. Thêm vào đó, hiện chưa có đủ dữ liệu để xác định rõ tác động của thời kỳ mãn kinh cũng như liệu pháp bổ sung hormone lên triệu chứng bệnh [7]. Các nghiên cứu trước đây cũng chưa kiểm soát tốt việc bệnh nhân sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) hay thuốc tránh thai để trị đau bụng kinh và đau nửa đầu, tạo ra sai số nhất định [3].

Từ các dữ liệu này, người bệnh cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất, hormone buồng trứng không phải là nguyên nhân gây ra hội chứng ruột kích thích; chúng chỉ đóng vai trò điều chỉnh sự khởi phát và mức độ nặng nhẹ của triệu chứng [4].

Thứ hai, nhiều người lầm tưởng uống thuốc tránh thai để ổn định hormone sẽ dập tắt được cơn đau ruột. Thực tế, thuốc tránh thai đường uống thường giúp giảm đau ở phụ nữ bị thống kinh (đau bụng kinh), nhưng tác động của chúng lên triệu chứng ruột kích thích lại không rõ ràng [5]. Nghiên cứu năm 2003 cho thấy phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích dùng thuốc tránh thai có giảm nhẹ triệu chứng nhận thức, lo âu và trầm cảm (mức giảm này không còn ý nghĩa thống kê sau khi hiệu chỉnh so sánh bội), nhưng không tạo ra sự khác biệt nào đối với hầu hết các triệu chứng tiêu hóa của bệnh [8].

Ai nên thận trọng khi đau bụng tăng nặng ngày đèn đỏ?

Sự giao thoa giữa triệu chứng phụ khoa và tiêu hóa đòi hỏi phụ nữ phải hết sức lưu ý. Rối loạn kinh nguyệt như thống kinh nguyên phát (đau bụng kinh) thường xuyên chồng lấp với hội chứng ruột kích thích và được xem là hội chứng đồng mắc liên quan đến chu kỳ [5]. Những bệnh nhân vừa bị ruột kích thích vừa bị thống kinh báo cáo triệu chứng tiêu hóa nhiều hơn hẳn nhóm không bị đau bụng kinh [5]. Phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích cũng dễ gặp hội chứng căng thẳng tiền kinh nguyệt hơn người bình thường [5].

Đặc biệt, người bệnh cần thận trọng với các bệnh lý phụ khoa và nội tiết đi kèm. Các nghiên cứu đã báo cáo mối liên hệ giữa hội chứng ruột kích thích với bệnh lạc nội mạc tử cung [5]. Ngoài ra, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) - rối loạn nội tiết phổ biến ảnh hưởng tới 10% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản - cũng có liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích [5].

Bên cạnh đó, phụ nữ mắc bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) cũng gặp tình trạng bùng phát triệu chứng tiêu hóa trong kỳ kinh nguyệt [3]. Hiện các nhà khoa học vẫn chưa làm rõ được hiện tượng này ở người bệnh viêm ruột là biến đổi sinh lý bình thường hay là đợt cấp của bệnh [3]. Do đó, nếu có bệnh nền tiêu hóa, phụ khoa hoặc đang dùng thuốc giảm đau, thuốc nội tiết, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán phân biệt chính xác, tuyệt đối không tự ý lạm dụng thuốc [3].

Giải pháp theo dõi và kiểm soát triệu chứng thực tế

Hiểu rõ sự thay đổi triệu chứng tiêu hóa theo chu kỳ kinh nguyệt giúp người bệnh xác định đúng mức độ bùng phát của bệnh và có chiến lược kiểm soát phù hợp [3]. Các nhà nghiên cứu khuyến nghị phương pháp điều trị hướng tới việc nâng cao nhận thức của người bệnh về quy luật chu kỳ của triệu chứng [1] [6].

Cụ thể, việc ghi chép nhật ký triệu chứng hàng ngày là một biện pháp hỗ trợ hữu ích bên cạnh các liệu pháp ăn uống, dùng thuốc và các phương pháp điều trị khác [1] [6]. Người bệnh có thể ghi lại mức độ đau bụng, tình trạng phân (táo bón hay tiêu chảy), mức độ đầy hơi và tâm trạng đối chiếu với từng ngày của chu kỳ kinh nguyệt [8].

Song song với việc ghi nhật ký, việc kiểm soát căng thẳng đóng vai trò thiết yếu vì stress trực tiếp làm trầm trọng thêm triệu chứng và tương tác tiêu cực với hormone estrogen gây hại cho hàng rào ruột [1] [4]. Vào những ngày tiền kinh nguyệt và hành kinh, phụ nữ nên ưu tiên nghỉ ngơi, ngủ đủ giấc, uống đủ nước và duy trì chế độ ăn uống cân bằng, dễ tiêu hóa để giảm tải cho đường ruột đang nhạy cảm.

Đau ruột kích thích nặng lên trong kỳ kinh nguyệt là hệ quả sinh lý từ sự sụt giảm hormone buồng trứng và gia tăng prostaglandin làm nhạy cảm hóa đường ruột [2] [3]. Dù không thể thay đổi quy luật nội tiết tự nhiên, việc ghi nhật ký theo dõi chu kỳ kết hợp giảm căng thẳng và điều chỉnh lối sống sẽ giúp phụ nữ chủ động làm dịu cơn đau [1] [6]. Khi cơn đau vượt ngưỡng chịu đựng hoặc nghi ngờ có bệnh phụ khoa đi kèm, hãy đến gặp bác sĩ để được tư vấn phác đồ điều trị an toàn.