Sau các ca ghép tạng hoặc khi điều trị bệnh tự miễn, việc duy trì một hệ miễn dịch bị ức chế có kiểm soát là điều kiện sống còn để bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ đào thải mảnh ghép. Nhiều người bệnh vẫn có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược bổ sung nhằm nâng cao sức khỏe, trong đó có tầm gửi châu Âu (tên khoa học là Viscum album). Liệu loại thảo dược được dùng phổ biến tại phương Tây này có an toàn khi kết hợp cùng thuốc chống thải ghép hay không?

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu dược lý là: người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch tuyệt đối không nên tự ý sử dụng tầm gửi châu Âu. Nguy cơ lớn nhất không nằm ở sự tương tác chuyển hóa đơn thuần, mà là sự đối kháng dược lực học trực tiếp, khi thảo dược này kích hoạt hệ miễn dịch đối đầu trực diện với tác dụng kiểm soát của thuốc chống thải ghép.

Cơ chế đối kháng: Thảo dược kích thích, thuốc cố gắng kìm hãm

Để ngăn ngừa hiện tượng đào thải cơ quan ghép, bệnh nhân bắt buộc phải sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch suốt đời [1]. Nhóm thuốc này hoạt động bằng cách làm suy giảm hoặc làm gián đoạn phản ứng miễn dịch tự nhiên, ngăn các tế bào bạch cầu nhận diện và tấn công cơ quan mới được ghép [1].

Ngược lại hoàn toàn với mục đích điều trị đó, chiết xuất từ tầm gửi châu Âu và các hoạt chất tự nhiên của nó lại có đặc tính điều hòa và kích hoạt hệ miễn dịch [2]. Thảo dược này kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm và thúc đẩy cả hệ thống miễn dịch bẩm sinh lẫn miễn dịch thích ứng [2].

Khi người ghép tạng dùng chung hai chất này, một bên cố gắng dập tắt phản ứng miễn dịch để bảo vệ cơ quan ghép, trong khi một bên liên tục kích thích hệ thống phòng thủ của cơ thể thức dậy. Sự đối kháng dược lực học này có thể làm mất hoàn toàn hiệu lực của thuốc chống thải ghép, đẩy người bệnh vào tình trạng nguy hiểm do thải ghép cấp tính.

Tầm gửi châu Âu kích hoạt tế bào miễn dịch mạnh mẽ ra sao?

Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chỉ ra khả năng kích hoạt tế bào miễn dịch rõ rệt của tầm gửi châu Âu. Một nghiên cứu công bố năm 2008 tiến hành trên các tế bào miễn dịch người trong ống nghiệm đã đánh giá chi tiết ảnh hưởng của phân loài Viscum album ssp. album [3].

Kết quả nghiên cứu này cho thấy chiết xuất tầm gửi châu Âu làm tăng hoạt tính thực bào và hoạt tính tiêu diệt nấm candida của tế bào bạch cầu trung tính [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm chức năng kết dính của tế bào biểu mô [3].

Đáng chú ý hơn, khi kích thích các tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người bằng dịch chiết tầm gửi châu Âu, các nhà khoa học nhận thấy mức độ tế bào T CD4(+)CD25(+) và CD8(+)CD25(+) tăng lên rõ rệt [3]. Mức độ biểu hiện phân tử bề mặt CD69 trên các tế bào lympho T được hoạt hóa cũng tăng cao [3]. Số lượng tế bào giết tự nhiên NK với dấu ấn CD3(-)CD16(+)CD56(+) gia tăng so với nhóm tế bào không được kích thích [3]. Từ các dữ liệu này, nhóm nghiên cứu đã đưa ra nhận định rằng chiết xuất tầm gửi có thể được dùng như một liệu pháp hỗ trợ kích hoạt miễn dịch cho những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch [3].

Khả năng thúc đẩy miễn dịch của loài cây này cũng được khẳng định trong một nghiên cứu từ năm 1993 trên đại thực bào màng bụng của chuột [4]. Các đại thực bào thu thập từ chuột được xử lý bằng chiết xuất Viscum album đã thể hiện khả năng ức chế sự nhân lên của tế bào khối u [4]. Khi tiêm các đại thực bào đã được kích hoạt này vào khoang phúc mạc, chuột được bảo vệ khỏi nguy cơ tử vong do các khối u tiến triển [4]. Nghiên cứu ghi nhận việc điều trị dự phòng cũng như điều trị lặp lại nhiều lần bằng đại thực bào hoạt hóa mang lại hiệu quả cao hơn một lần duy nhất [4]. Bên cạnh tác độc trực tiếp lên tế bào, việc kích hoạt đại thực bào là cơ chế then chốt đóng góp vào hoạt tính chống khối u của dược liệu này [4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và hoạt chất lectin

Tác động kích thích miễn dịch của tầm gửi châu Âu chủ yếu đến từ các hợp chất hoạt tính sinh học như lectin, viscotoxin và polyphenol [2]. Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã tập trung tìm hiểu tác động của Viscum album agglutinin-I (một loại lectin từ tầm gửi) đối với hệ miễn dịch tự nhiên [5].

Khi nuôi cấy tế bào đơn nhân máu ngoại vi người trong 24 giờ với nồng độ agglutinin-I từ 1 nanogam/ml đến 1 microgam/ml, hiện tượng chết theo chương trình của tế bào xuất hiện phụ thuộc liều ở nồng độ trên 10 nanogam/ml [5]. Ở các nồng độ an toàn không gây độc tế bào (1 và 10 nanogam/ml), hoạt chất này đã kích thích biểu hiện gen của hàng loạt cytokine quan trọng [5]. Trong đó bao gồm interleukin-1 alpha, interleukin-1 beta, interleukin-6, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interferon-gamma, yếu tố kích thích khuẩn lạc bạch cầu hạt-đại thực bào (GM-CSF) và interleukin-10 [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu không phát hiện thấy sự biểu hiện của gen interleukin-2 hoặc sự sản sinh protein interferon-gamma [5]. Hoạt chất agglutinin-I cũng gắn kết mạnh mẽ với các bạch cầu đơn nhân và bạch cầu hạt hơn là tế bào lympho [5].

Nghiên cứu năm 1997 này cũng tiến hành bốn thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi trên người tình nguyện khỏe mạnh nhằm đánh giá hiệu lực trên cơ thể sống [5]. Trong hai thử nghiệm đầu tiên, phản ứng của tế bào giết tự nhiên sau khi tiêm chế phẩm lectin không cho thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược nước muối [5]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm mù đôi thứ ba và thứ tư với agglutinin-I mới phân lập, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể hiện tượng mẫn cảm kích hoạt của bạch cầu hạt [5].

Một bài tổng quan công bố năm 2024 cũng nhấn mạnh rằng các chế phẩm từ Viscum album đã được sử dụng rộng rãi như liệu pháp bổ trợ trong điều trị ung thư nhờ khả năng kích thích chức năng miễn dịch [2]. Các chất chiết xuất thúc đẩy tiết cytokine và kích thích miễn dịch bẩm sinh lẫn thích ứng, qua đó gia tăng khả năng giám sát miễn dịch của cơ thể [2]. Những tác động này hoàn toàn trái ngược với mong muốn lâm sàng ở bệnh nhân dùng thuốc chống thải ghép.

Bên cạnh đặc tính kích thích miễn dịch, chiết xuất tầm gửi châu Âu còn thể hiện các hoạt tính sinh học chọn lọc phức tạp khác. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy chiết xuất Viscum album có thể ức chế các chemokine MCP-1 và RANTES sinh ra khi thụ thể EGFR bị ức chế [6]. Chiết xuất này cũng làm giảm cytokine TNF-alpha, giảm sinh oxit nitric và ức chế sự di chuyển của đại thực bào [6]. Nghiên cứu cũng phân lập được hai hợp chất viscumneoside III và V từ loài cây này [6]. Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2014 đánh giá cồn thuốc tầm gửi châu Âu cho thấy liều dùng 10 giọt chia 3 lần mỗi ngày trong 12 tuần làm giảm huyết áp và triglyceride máu có ý nghĩa thống kê (P < .0001) [7]. Những dữ liệu này chứng minh thảo dược có nhiều hoạt tính sinh học đa dạng trên cơ thể người.

Góc nhìn dược động học: Men gan CYP450 có bị ảnh hưởng?

Bên cạnh nguy cơ đối kháng dược lực học, sự tương tác ở khía cạnh chuyển hóa thuốc qua gan cũng là vấn đề cần xem xét kỹ lưỡng. Phần lớn các thuốc chống thải ghép có khoảng điều trị rất hẹp, nghĩa là chỉ một biến động nhỏ về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây ngộ độc nặng [1].

Các thuốc ức chế calcineurin như cyclosporine, tacrolimus và các thuốc ức chế mTOR như sirolimus, everolimus chịu ảnh hưởng rất mạnh bởi những chất gây ức chế hoặc cảm ứng enzym cytochrome P450 (CYP) 3A4 và P-glycoprotein [1]. Những tương tác thông qua cơ chế này có thể làm nồng độ thuốc chống thải ghép trong máu thay đổi gấp hơn 10 lần [1]. Các thuốc nhóm corticosteroid như prednisolone và methylprednisolone cũng có thể bị biến đổi nồng độ bởi các hoạt chất điều hòa CYP3A4 [1]. Ngoài ra, nồng độ của thuốc mycophenolate có thể bị suy giảm khi dùng chung với thuốc ức chế bơm proton, kháng sinh hoặc rifampicin [1].

Liên quan đến tầm gửi châu Âu, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra ba chế phẩm tiêm phổ biến (Helixor A, Helixor M và Helixor P) trên hệ thống vi thể gan người để đo mức ức chế chín enzym CYP chính và tế bào gan người để đo mức cảm ứng năm dạng CYP [8]. Kết quả cho thấy không có hiện tượng ức chế lớn nào xảy ra trên các phản ứng chuyển hóa [8]. Một vài isoenzym CYP bị ức chế nhẹ hoặc trung bình nhưng không phụ thuộc vào liều lượng [8]. Không có chế phẩm nào làm tăng hoạt tính cảm ứng enzym lên từ 1,5 lần trở lên [8].

Nghiên cứu năm 2017 kết luận rằng hiện tượng ức chế trên 50% không xảy ra ngay cả ở nồng độ cao hơn khoảng 100.000 lần so với nồng độ điều trị trong huyết tương, do đó các tương tác dược động học qua enzym CYP trên lâm sàng khó có khả năng xuất hiện [8]. Dù vậy, tại Trung Âu và đặc biệt là Đức, các chế phẩm tiêm Viscum album vẫn thường được dùng phối hợp với hóa trị quy ước để cải thiện khả năng dung nạp và chất lượng sống cho bệnh nhân ung thư [8]. Dù nguy cơ tương tác qua men gan CYP thấp, rủi ro đối kháng dược lực học tại hệ thống miễn dịch vẫn hiện hữu và là mối đe dọa lớn nhất đối với người ghép tạng.

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro thải ghép

Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người là cho rằng thảo dược tự nhiên thì luôn an toàn và có thể dùng tự do để "tăng cường đề kháng". Đối với người bình thường, hệ miễn dịch khỏe mạnh là tấm lá chắn chống lại bệnh tật. Nhưng đối với người đã nhận tạng ghép từ người khác, phản ứng miễn dịch quá mạnh lại trở thành mối đe dọa hàng đầu đối với sự tồn tại của cơ quan mới tiếp nhận.

Các thuốc ức chế miễn dịch được bác sĩ tính toán liều lượng vô cùng chặt chẽ để giữ hệ miễn dịch ở trạng thái kìm hãm vừa đủ [1]. Nếu người bệnh tự ý dùng thêm dịch chiết tầm gửi châu Âu, các tế bào lympho T, tế bào giết tự nhiên và bạch cầu hạt sẽ bị kích thích phân chia và tăng hoạt tính [4, 6].

Khi các tế bào miễn dịch này thoát khỏi sự kiểm soát của thuốc, chúng sẽ tấn công trực tiếp vào mô của tạng ghép. Điều này có thể dẫn tới hiện tượng đào thải cơ quan ghép cấp tính hoặc mạn tính, làm hỏng quả thận, lá gan hay trái tim mới được cấy ghép và đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học về tác dụng kích thích miễn dịch, nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa tầm gửi châu Âu bao gồm:

  • Người vừa trải qua phẫu thuật ghép tạng (ghép thận, gan, tim, tủy xương) đang sử dụng các thuốc ức chế calcineurin (tacrolimus, cyclosporine), thuốc ức chế mTOR (sirolimus, everolimus), thuốc chống phân bào (mycophenolate) hoặc thuốc steroid [1].
  • Người mắc các bệnh tự miễn đang phải dùng thuốc ức chế miễn dịch để kiểm soát bệnh như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp thể nặng, hội chứng thận hư, bệnh đa xơ cứng.
  • Người đang trong quá trình chuẩn bị phẫu thuật ghép tạng hoặc chuẩn bị tiếp nhận các liệu pháp điều trị điều hòa miễn dịch đặc hiệu.

Những người có bệnh lý nền kể trên cần luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa điều trị trước khi sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng hay vị thuốc bổ trợ nào. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ dùng thuốc đều cần có sự giám sát y tế liên tục [1].

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong thực hành lâm sàng, việc theo dõi nồng độ thuốc ức chế miễn dịch thường xuyên là phương pháp tốt nhất để cá nhân hóa việc điều trị và phát hiện sớm các tương tác ngoài ý muốn [1]. Người bệnh đã ghép tạng cần duy trì lịch tái khám định kỳ, xét nghiệm máu đúng hẹn để kiểm tra chức năng tạng và nồng độ thuốc trong máu.

Nếu bạn đang dùng thuốc ức chế miễn dịch mà đã vô tình uống hoặc tiêm các chế phẩm từ tầm gửi châu Âu, hãy thông báo ngay lập tức cho bác sĩ điều trị. Không được tự ý ngưng thuốc ức chế miễn dịch hoặc tự ý tăng liều thuốc để bù trừ. Việc phối hợp trung thực thông tin với bác sĩ sẽ giúp theo dõi sát sao chức năng cơ quan ghép và có biện pháp xử trí kịp thời.

Mỗi loại thảo dược đều chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ chứ không đơn thuần là nguồn dinh dưỡng vô hại. Tầm gửi châu Âu có thể đem lại một số lợi ích trong hỗ trợ điều trị ung thư hoặc kích thích miễn dịch ở người suy giảm miễn dịch [4, 8], nhưng lại là mối nguy hại đối với người cần ức chế miễn dịch [1]. Sự hiểu biết đầy đủ và cẩn trọng với các thảo dược tự nhiên chính là chìa khóa để bảo vệ an toàn cho sức khỏe và tính mạng của người bệnh.