Nhiều người tập luyện thể thao, từ chạy bộ phong trào đến tập tạ, thường đối mặt với tình trạng mỏi cơ bắp nhanh chóng, hụt hơi hoặc cảm giác kiệt sức kéo dài sau các buổi tập nặng. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp tự nhiên để nâng cao sức bền, hoàng kỳ (tên khoa học là Astragalus membranaceus) – một vị thuốc bổ khí quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông – đang thu hút sự chú ý của giới khoa học hiện đại [1].

Liệu việc sử dụng hoàng kỳ có thực sự giúp tăng sức bền vận động hay không? Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là hoàng kỳ có tiềm năng hỗ trợ cải thiện sức bền và giảm mệt mỏi thể chất, thông qua việc thúc đẩy tích lũy glycogen ở gan và cơ bắp, đồng thời hạn chế tích tụ các sản phẩm phụ gây mỏi cơ như axit lactic và amoniac [1]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng mạnh mẽ nhất về khả năng vận động vẫn đến từ các thử nghiệm trên động vật hoặc từ các bài thuốc phối hợp hoàng kỳ với thảo dược khác, đòi hỏi người dùng cần nhìn nhận đúng đắn [2], [1], [3].

Hoàng kỳ tác động thế nào đến cơ bắp và sức bền?

Trong y học cổ truyền, hoàng kỳ từ lâu đã được coi là vị thuốc hàng đầu dùng cho các chứng suy nhược, bệnh mạn tính và giúp tăng cường sinh lực [1]. Dưới lăng kính của dược lý hiện đại, rễ hoàng kỳ chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học giá trị bao gồm polysaccharide, saponin (với hơn 40 hợp chất saponin đã được xác định, tiêu biểu là astragaloside), flavonoid, các axit amin và nguyên tố vi lượng [1].

Khi cơ thể bước vào trạng thái vận động cường độ cao, cơ bắp tiêu tốn một lượng lớn năng lượng và đồng thời tạo ra các phụ phẩm chuyển hóa dẫn tới mỏi cơ [1]. Hoàng kỳ thể hiện vai trò sinh học như một chất điều hòa thích nghi (adaptogen) [1]. Chiết xuất từ vị thảo dược này có khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa năng lượng, cải thiện dự trữ nguyên liệu tại mô cơ và hỗ trợ bảo vệ các cấu trúc tế bào trước những áp lực của quá trình tập luyện quá mức [1], [4].

Về mặt tế bào, tình trạng tập luyện quá độ gây ra hiện tượng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress), dẫn đến các biến đổi bất thường về cấu trúc và chức năng của ty thể – bào quan chịu trách nhiệm sản sinh năng lượng [4]. Hoạt chất polysaccharide chiết xuất từ hoàng kỳ (APS) đã được chứng minh có khả năng khôi phục sự cân bằng giữa quá trình phân chia và hợp nhất ty thể, hạn chế quá trình thực bào ty thể (mitophagy) và cải thiện biểu hiện của yếu tố đồng hoạt hóa phiên mã PGC-1alpha thông qua con đường truyền tín hiệu Sirt1 [4]. Điều này giúp bảo toàn công năng hô hấp tế bào, gián tiếp nâng cao ngưỡng chịu đựng của cơ bắp khi vận động kéo dài [4].

Tối ưu hóa dự trữ glycogen và giảm tích lũy axit lactic

Hai yếu tố sinh hóa then chốt quyết định đến sức bền khi tập luyện thể thao là nguồn dự trữ glycogen và mức độ tích tụ các sản phẩm phụ trong máu như lactate và amoniac [1]. Nguồn glycogen cạn kiệt là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến cơ thể rơi vào trạng thái kiệt sức trong các bài tập kéo dài [1], [5].

Nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận việc bổ sung hoàng kỳ giúp tăng đáng kể hàm lượng glycogen được tích lũy tại cả gan và cơ bắp [1]. Khi lượng glycogen dự trữ dồi dào, các sợi cơ có thêm nguồn cơ chất duy trì hoạt động co bóp liên tục, làm chậm thời điểm xuất hiện cảm giác mỏi mệt kiệt cùng [1]. Nhờ đó, cơ thể có thể duy trì cường độ vận động trong thời gian dài hơn so với trạng thái thiếu hụt dự trữ [1].

Bên cạnh tối ưu hóa nhiên liệu, hoàng kỳ còn làm giảm sự tích tụ của nồng độ axit lactic và amoniac trong máu sau khi trải qua thử thách vận động cấp tính [1]. Sự gia tăng amoniac và lactate trong quá trình tập gắng sức là các dấu ấn sinh học rõ rệt của mệt mỏi thể chất [1]. Cùng với đó, chiết xuất hoàng kỳ khi kết hợp trong công thức phức hợp còn giúp hạ thấp nồng độ men lactate dehydrogenase (LDH) trong huyết thanh – một enzym liên quan mật thiết đến quá trình chuyển hóa lactate và tổn thương màng tế bào cơ khi gắng sức [2], [6].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về hiệu quả tăng sức bền?

Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp nhất về tác dụng tăng sức bền của riêng hoàng kỳ được công bố trong một nghiên cứu năm 2014 trên chuột cống trắng chủng ICR đực [1]. Nghiên cứu chia các đối tượng thành 4 nhóm (mỗi nhóm 10 con), bao gồm: nhóm chứng ít vận động, nhóm tập luyện dùng giả dược, nhóm tập luyện kết hợp dùng chiết xuất hoàng kỳ liều thấp (0,615 g/kg thể trọng/ngày) và nhóm dùng liều cao (3,075 g/kg thể trọng/ngày) [1].

Quy trình can thiệp diễn ra liên tục qua đường uống trong suốt 6 tuần [1]. Kết quả đánh giá sau bài kiểm tra bơi kiệt sức và bơi liên tục 15 phút cho thấy: nhóm chuột được bổ sung hoàng kỳ có sức mạnh nắm của chi trước tốt hơn, kéo dài đáng kể thời gian bơi đến khi kiệt sức và tăng lượng dự trữ glycogen ở cơ cũng như gan [1]. Đồng thời, nồng độ lactate, amoniac và men creatine kinase trong máu sau bơi giảm xuống rõ rệt mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng độc hại nào [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận hoàng kỳ là một chất hỗ trợ sinh lực tiềm năng trong huấn luyện thể chất [1].

Ngoài việc sử dụng đơn độc, hoàng kỳ còn được nghiên cứu rộng rãi dưới dạng phối hợp. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hỗn hợp CAA gồm ba thành phần tự nhiên: nhung hươu (Cervus elaphus L. - CEL), đương quy Triều Tiên (Angelica gigas Nakai - AGN) và hoàng kỳ (Astragalus membranaceus Bunge - AMB) với tỷ lệ tối ưu 1:2:1 [2]. Trên tế bào nguyên bào cơ C2C12, hỗn hợp này làm giảm lượng gốc oxy hóa phản ứng (ROS) do hydrogen peroxide gây ra tới khoảng 20 lần [2].

Trên mô hình chuột vận động, hỗn hợp CAA làm giảm khoảng 40% nồng độ enzym lactate dehydrogenase (LDH) trong huyết thanh so với nhóm đối chứng tập luyện [2]. Đồng thời, biểu hiện protein PGC-1alpha tăng lên đáng kể và thời gian chạy tối đa của chuột được kéo dài rõ rệt [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc phối hợp mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với từng thành phần đơn lẻ [2].

Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên chuột chạy thảm lăn kiệt sức đã khảo sát liều dùng hỗn hợp CAA từ 50 đến 200 mg/kg thể trọng/ngày trong 21 ngày [6]. Kết quả cho thấy thời gian chạy của nhóm dùng CAA tăng gấp 1,5 lần so với nhóm đối chứng [6]. Bên cạnh đó, các chỉ số mệt mỏi và tổn thương cơ giảm mạnh: LDH giảm khoảng 30%, creatine kinase giảm khoảng 20%, các cytokine tiền viêm như IL-1beta và IL-6 trong huyết thanh và mô cơ giảm khoảng 10% nhờ cơ chế ức chế kích hoạt con đường viêm NF-kappaB [6].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả đến đâu?

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật rất triển vọng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về tác dụng chống mệt mỏi của hoàng kỳ trên người vẫn còn tương đối hạn chế [1], [3]. Tuy vậy, một bước tiến lớn đã được ghi nhận trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược công bố vào năm 2024 [3].

Thử nghiệm này được tiến hành trong 8 tuần trên 80 bệnh nhân mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) – một tình trạng suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống ở nhóm tuổi lao động [3]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp sử dụng phức hợp thảo dược CAA chứa hoàng kỳ (độ tuổi trung bình 43,5) hoặc nhóm dùng giả dược (độ tuổi trung bình 41,8) [3].

Kết quả lâm sàng cho thấy nhóm sử dụng phức hợp thảo dược cải thiện rõ rệt các thang đo mệt mỏi: điểm số mức độ mệt mỏi FSS (p = 0,038), bảng kiểm kê mệt mỏi đa chiều MFI (p = 0,037) và thang đo thị giác VAS 24 giờ (p = 0,002) [3]. Về năng lực thể chất và sức bền tim phổi, nhóm can thiệp gia tăng đáng kể thời gian tập luyện tối đa đến khi kiệt sức (p = 0,003), nâng cao quãng đường di chuyển được cho đến lúc kiệt sức (p = 0,003) và cải thiện lượng oxy tiêu thụ tối đa VO2max (p = 0,039) [3].

Thử nghiệm năm 2024 cung cấp bằng chứng giá trị rằng thảo dược chứa hoàng kỳ có thể cải thiện khả năng gắng sức và sức bền tim phổi trên cơ thể người [3]. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là nghiên cứu trên bệnh nhân mệt mỏi mạn tính và dùng công thức phối hợp ba thành phần, chứ chưa phải thử nghiệm độc lập trên vận động viên hoặc người hoàn toàn khỏe mạnh chỉ dùng đơn độc hoàng kỳ [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng hoàng kỳ tăng thể lực

Hiểu lầm đầu tiên là coi hoàng kỳ như một chất kích thích tức thì trước giờ tập (pre-workout). Khác với caffeine hay các hợp chất kích thích thần kinh giúp tạo cảm giác hưng phấn nhanh chóng, hoàng kỳ hoạt động như một chất bồi bổ, tăng cường chuyển hóa thích nghi [1]. Các thử nghiệm cho thấy tác dụng cải thiện glycogen và giảm tích lũy sản phẩm phụ chỉ xuất hiện sau quá trình bổ sung liên tục từ vài tuần (21 ngày đến 6 hoặc 8 tuần) kết hợp với tập luyện [1], [6], [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm axit lactic hoàn toàn là "chất độc" làm hỏng cơ bắp cần phải triệt tiêu. Về mặt sinh lý học, sự hình thành lactate từ pyruvate là cần thiết cho quá trình chuyển hóa năng lượng cả hiếu khí lẫn kỵ khí [5]. Bản thân phân tử lactate còn là một nguồn năng lượng quan trọng, được cơ tim và các sợi cơ co rút chậm ưa chuộng sử dụng ở cường độ tập luyện thấp hơn [5]. Do đó, tác dụng của hoàng kỳ trong việc hạ nồng độ lactate trong máu sau vận động phản ánh khả năng tối ưu hóa chuyển hóa và dọn dẹp các phụ phẩm chuyển hóa nhanh hơn, chứ không phải loại bỏ hoàn toàn quá trình tạo lactate tự nhiên của cơ thể [1], [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng hoàng kỳ thay thế cho một chế độ dinh dưỡng thể thao và giáo án tập luyện chuẩn mực. Không một loại thảo dược nào có thể bù đắp lượng glycogen cơ bắp nếu chế độ ăn hàng ngày thiếu hụt carbohydrate trầm trọng, hoặc nâng cao ngưỡng chịu đựng nếu thiếu quá trình rèn luyện thể lực bền bỉ [1], [5]. Hoàng kỳ chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ sinh lực tự nhiên kết hợp cùng quá trình tập luyện bài bản [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hoàng kỳ?

Dù nghiên cứu thực nghiệm 6 tuần cho thấy hoàng kỳ dung nạp tốt và không gây tác dụng có hại ở chuột, việc sử dụng trên người vẫn cần sự cẩn trọng nhất định [1]. Hoàng kỳ có tính chất tăng cường hoạt động của hệ miễn dịch [1], [4]. Do đó, những người mắc bệnh tự miễn (như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng) không nên tự ý dùng liều cao kéo dài vì có thể kích thích hệ miễn dịch hoạt động quá mức.

Những người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (chẳng hạn như sau ghép tạng hoặc điều trị viêm mạn tính) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, nhằm tránh nguy cơ thảo dược làm giảm tác dụng của thuốc điều trị. Tương tự, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ mang thai, cho con bú cũng cần thận trọng do dữ liệu an toàn trên các đối tượng này chưa được thiết lập đầy đủ.

Ngoài ra, những người đang điều trị các bệnh lý nền mạn tính hoặc có vấn đề về chuyển hóa đường huyết cần theo dõi sát sao, bởi các hoạt chất trong hoàng kỳ có thể tác động đến quá trình chuyển hóa năng lượng và dự trữ glycogen trong cơ thể [1]. Khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng rối loạn tiêu hóa hay khó chịu nào, người dùng nên ngừng sử dụng và hỏi ý kiến bác sĩ.

Cách ứng dụng trong thực tế và lời khuyên cân bằng

Để áp dụng hoàng kỳ một cách an toàn và mang lại lợi ích hỗ trợ tập luyện, bạn có thể tham khảo một số phương thức sử dụng theo kinh nghiệm y học cổ truyền kết hợp bằng chứng hiện đại:

  • Dạng dùng phổ biến: Hoàng kỳ thái lát sấy khô có thể dùng để sắc nước uống hàng ngày, hãm trà hoặc nấu cùng các món canh hầm bồi bổ như súp gà, cháo yến mạch. Nước sắc hoàng kỳ có vị ngọt nhẹ, tính ấm, dễ uống.
  • Thời điểm sử dụng: Nên dùng vào buổi sáng hoặc trước buổi tập khoảng 1-2 tiếng để cơ thể hấp thu các hoạt chất dinh dưỡng, không nên dùng quá muộn vào buổi tối nếu cơ địa dễ mất ngủ.
  • Kết hợp dinh dưỡng: Để phát huy tối đa khả năng tổng hợp glycogen ở gan và cơ bắp, cần kết hợp sử dụng hoàng kỳ cùng một chế độ ăn giàu carbohydrate phức hợp (yến mạch, khoai lang, gạo lứt) và protein chất lượng cao ngay sau các buổi tập [1], [5].
  • Liều lượng và chu kỳ: Nên dùng với liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, duy trì theo đợt từ 4 đến 8 tuần sau đó nghỉ ngơi, không nên lạm dụng vô thời hạn [3].

Nhìn chung, các nghiên cứu khoa học cho thấy hoàng kỳ là một dược liệu đầy hứa hẹn giúp nâng cao sức bền thể thao thông qua việc tối ưu dự trữ glycogen và giảm bớt các dấu ấn mệt mỏi sinh hóa [1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ phát huy tối đa giá trị khi được đặt trong một lối sống cân bằng, bao gồm chế độ ăn uống khoa học, ngủ đủ giấc và lịch tập luyện kiên trì, có lộ trình bài bản.