Trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng phổ biến khiến nhiều người tìm đến các phương pháp tập luyện nhẹ nhàng như yoga nhằm giải tỏa căng thẳng và cải thiện tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người sau khi thực hiện các động tác gập bụng, uốn người lại nhận thấy hiện tượng ợ nóng, ợ chua xuất hiện dồn dập hơn. Thực tế, việc tập luyện bộ môn này có thể mang lại lợi ích phục hồi hoặc làm triệu chứng trầm trọng thêm tùy thuộc vào từng tư thế và kỹ thuật kiểm soát cơ hoành của người tập.
Câu trả lời cho thắc mắc này nằm ở mối tương quan hai mặt giữa yoga và hệ tiêu hóa. Yoga có thể hỗ trợ điều trị trào ngược rất tốt khi áp dụng đúng các bài tập thở giúp tăng cường sức mạnh cơ hoành và giải tỏa áp lực thần kinh. Ngược lại, những tư thế uốn gập sâu hoặc gắng sức tạo áp lực lớn lên ổ bụng sẽ vô tình đẩy axit từ dạ dày trào ngược lên thực quản.
Áp lực ổ bụng và hàng rào ngăn trào ngược dạ dày
Hoạt động ngăn chặn thức ăn và axit trào ngược phụ thuộc vào một cơ chế van phức tạp tại vị trí nối giữa thực quản và dạ dày [1]. Vùng van này được cấu thành từ chiều dài đoạn thực quản nằm trong ổ bụng, cơ hoành, góc His và cơ thắt thực quản dưới [1]. Khi hoạt động bình thường, hệ thống van này liên tục tạo lực cản để chống lại sự chênh lệch áp lực xuyên cơ hoành, vốn luôn có xu hướng đẩy các chất chứa trong dạ dày trào ngược lên phía trên [1].
Trào ngược dạ dày thực quản về bản chất chịu sự thúc đẩy trực tiếp từ mức áp lực hiện diện bên trong khoang bụng [2]. Khi áp lực ổ bụng tăng lên mức quá cao, nhu cầu chịu lực và sức ép đè nặng lên ngã ba dạ dày thực quản sẽ càng gia tăng [2]. Do đó, bất kỳ tư thế vận động hay trạng thái sinh lý nào làm thay đổi đột ngột áp lực vùng bụng đều có thể trực tiếp thử thách độ bền của hàng rào bảo vệ này [3].
Bằng chứng khoa học về chênh lệch áp lực qua các thì hô hấp
Sự dao động áp lực giữa lồng ngực và ổ bụng khi hô hấp gắng sức là một yếu tố quan trọng dẫn tới các đợt trào ngược axit [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành đánh giá nhu động thực quản và đo pH 24 giờ trên 151 bệnh nhân có chức năng cơ thắt thực quản dưới bình thường trên kết quả đo áp lực [3]. Những người tham gia nghiên cứu này đều không mắc bệnh lý phổi, không có tiền sử phẫu thuật chống trào ngược, không bị thoát vị hoành hay rối loạn nhu động thực quản không hiệu quả [3].
Các tác giả đã ghi nhận sự dao động áp lực dạ dày trong ổ bụng và áp lực thực quản trong lồng ngực qua các thì hô hấp để tính toán độ chênh lệch áp lực ngực - bụng [3]. Kết quả phân tích đa biến cho thấy có 27 bệnh nhân xuất hiện mức chênh lệch áp lực ngực - bụng ở thì hít vào cao hơn hẳn mức áp lực khi nghỉ của cơ thắt thực quản dưới [3]. Đáng chú ý, 23 người trong số 27 bệnh nhân này (chiếm tỷ lệ 85,2%) bị tăng mức độ phơi nhiễm axit trong thực quản với tỷ số chênh OR đạt 13,5 (khoảng tin cậy 95% từ 4,4 đến 41,8) [3].
Nghiên cứu khẳng định chỉ số điểm pH tổng hợp bất thường có thể dự đoán được thông qua sự chênh lệch áp lực ngực - bụng cao ở thì hít vào (P < 0,001), mức dao động áp lực lồng ngực lớn giữa thì hít vào và thở ra (P = 0,023), áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc nghỉ thấp hơn (P = 0,049) cùng mức áp lực dư giảm sau khi giãn cơ do nuốt (P = 0,002) [3]. Chức năng rào cản của cơ thắt hoàn toàn có thể bị đánh bại khi mức chênh lệch áp lực ngực - bụng thì hít vào tăng vọt [3]. Điều này chứng minh các nỗ lực thông khí quá mức khi gắng sức tập luyện có thể kích hoạt dịch vị trào ngược [3].
Áp lực ổ bụng gia tăng mạn tính và nguy cơ mắc bệnh
Ảnh hưởng tiêu cực của áp lực ổ bụng không chỉ dừng lại ở các đợt vận động ngắn hạn mà còn thể hiện rõ qua áp lực nghề nghiệp kéo dài nhiều năm [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành khảo sát triệu chứng trào ngược qua bảng câu hỏi trên các nhóm đối tượng chịu áp lực ổ bụng tăng cao liên quan đến nghề nghiệp, bao gồm ca sĩ chuyên nghiệp, người thổi nhạc cụ hơi và thợ thổi thủy tinh so với nhóm chứng [4].
Kết quả cho thấy các triệu chứng ợ nóng, trớ dịch và khàn giọng xuất hiện với tần suất cao hơn có ý nghĩa thống kê ở nhóm ca sĩ chuyên nghiệp so với nhóm đối chứng (P < 0,001) [4]. Ở nhóm người chơi nhạc cụ hơi, tỷ lệ ợ nóng (P < 0,05) và trớ dịch (P < 0,01) gia tăng đáng kể [4]. Đối với thợ thổi thủy tinh, hiện tượng trớ dịch cũng xuất hiện thường xuyên hơn nhóm chứng (P < 0,01) [4].
Nghiên cứu năm 2009 cũng ghi nhận các triệu chứng trào ngược có mối tương quan thuận rõ rệt với thời gian thâm niên hoạt động nghề nghiệp (P < 0,05) [4]. Việc thường xuyên phải gồng cứng cơ bụng và gia tăng áp lực ổ bụng kéo dài là yếu tố tham gia trực tiếp vào cơ chế sinh bệnh trào ngược dạ dày thực quản [4]. Bệnh lý này ở một khía cạnh nhất định có thể được xem như một bệnh lý liên quan đến đặc thù công việc và thói quen gắng sức [4].
Tư thế gập chân tác động thế nào đến cơ thắt thực quản?
Trong các lớp tập yoga, những động tác nâng chân hoặc gập đùi về phía thân người diễn ra rất thường xuyên. Một nghiên cứu năm 2016 đã sử dụng phương pháp đo áp lực thực quản độ phân giải cao để xác định mối liên hệ giữa sự gia tăng áp lực ổ bụng do tư thế với những thay đổi áp lực tại cơ thắt thực quản dưới và cơ thắt thực quản trên [5]. Nghiên cứu được thực hiện trên 58 bệnh nhân mắc trào ngược dạ dày thực quản [5].
Các đối tượng ban đầu được đo áp lực ở tư thế nằm ngửa thư giãn, sau đó được hướng dẫn thực hiện động tác nâng đồng thời hai chân với khớp háng và khớp gối gập 90 độ rồi tiến hành đo lại [5]. Phân tích bằng kiểm định t bắt cặp và kiểm định t độc lập cho thấy có sự gia tăng áp lực có ý nghĩa thống kê ở cả cơ thắt thực quản dưới (P < 0,001) lẫn cơ thắt thực quản trên (P = 0,034) trong lúc nâng chân so với trạng thái nghỉ ban đầu [5].
Phân tích sâu hơn cho thấy những bệnh nhân có áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc nghỉ ban đầu ở mức cao (> 10 mmHg) có mức tăng áp lực khi nâng chân lớn hơn rõ rệt so với những người có áp lực cơ thắt ban đầu thấp (<= 10 mmHg, P = 0,002) [5]. Tương tự, nhóm có áp lực cơ thắt thực quản trên lúc nghỉ cao hơn (> 44 mmHg) cũng thể hiện mức tăng áp lực lớn hơn khi nâng chân so với nhóm có áp lực nghỉ thấp (<= 44 mmHg, P < 0,001) [5]. Kết quả này chứng minh các hoạt động tư thế của chân có ảnh hưởng rõ nét lên áp lực nội thực quản, phản ánh chức năng tư thế của cơ hoành và hoạt động của các cơ thắt có mối quan hệ tương hỗ mật thiết với nhau [5].
Kỹ thuật thở yoga giúp tăng trương lực cơ hoành
Bên cạnh những nguy cơ từ tư thế gập, yoga trị liệu lại sở hữu công cụ đắc lực hỗ trợ người bệnh thông qua các bài tập điều hòa hơi thở [6]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2013 cho thấy việc thực hành yoga có tác động tích cực đối với nhiều bệnh lý tiêu hóa như chứng khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích và bệnh viêm ruột [6]. Các hình thức thở yoga như Kapalbhati và Agnisar kriya mang lại hiệu quả đặc biệt trong việc kiểm soát bệnh trào ngược dạ dày thực quản nhờ khả năng tăng cường trương lực cơ hoành, qua đó hạn chế trào ngược từ dạ dày lên thực quản [6].
Kỹ thuật Kapalbhati là một trong mười phương pháp thở Pranayama, áp dụng nguyên lý hít vào thụ động kết hợp thở ra chủ động bằng cách siết cơ bụng nhằm làm sạch đường hô hấp và củng cố độ vững chắc của cơ hoành [6]. Trong khi đó, Agnisar Kriya là phương pháp co thắt hoặc chuyển động cơ bụng ra vào liên tục để thúc đẩy tiêu hóa và hỗ trợ nhu động đường tiêu hóa [6]. Khi kết hợp cả hai kỹ thuật Kapalbhati và Agnisar Kriya, trương lực cơ hoành được ghi nhận gia tăng, giúp giảm các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới đồng thời nâng cao trương lực của cơ thắt này [6]. Hiệu ứng cộng hưởng nói trên giúp giảm thiểu rõ rệt tần suất xuất hiện các đợt trào ngược ở bệnh nhân [6].
Yoga còn mang lại lợi ích cho người bệnh trào ngược thông qua tác động điều hòa hệ thần kinh tự chủ [6]. Sự căng thẳng quá mức vốn làm tăng tiết axit dịch vị và là yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn tới loét dạ dày [6]. Quá trình tập yoga tạo ra phản ứng thư giãn thông qua việc giảm nồng độ hormone epinephrine và giảm kích thích lên các cơ quan đích [6]. Những biến đổi sinh lý đi kèm trạng thái thư giãn này bao gồm giảm nhịp tim, hạ huyết áp và giảm tần số hô hấp [6]. Nhờ làm giảm phản ứng căng thẳng tại đường tiêu hóa, yoga trở thành một giải pháp hỗ trợ điều trị tiềm năng cho bệnh nhân trào ngược và viêm loét dạ dày [6].
Vận động cường độ cao và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là vận động thể chất thì càng tập nhiều, tập nặng sẽ càng giúp tiêu hóa nhanh và giảm ợ nóng. Tuy nhiên, một nghiên cứu tổng quan năm 2006 về trào ngược dạ dày thực quản và hoạt động thể chất đã nhấn mạnh việc tập luyện cường độ cao là một yếu tố làm trầm trọng thêm các triệu chứng bệnh [7]. Tần suất các đợt trào ngược thường có mối liên hệ mật thiết với độ dài thời gian cũng như cường độ của hoạt động thể chất được thực hiện [7].
Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra hiện tượng trào ngược gia tăng ở vận động viên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân như giảm lưu lượng máu đến đường tiêu hóa, biến đổi tiết hormone và thay đổi chức năng vận động của thực quản cũng như tâm vị [7]. Đặc biệt, tư thế cơ thể bị gò bó trong lúc tập luyện và sự mất cân bằng giữa hai khoang áp lực đối nghịch là áp lực ổ bụng và áp lực lồng ngực đóng vai trò then chốt gây ra các đợt trào ngược [7]. Mặc dù vận động thể thao đều đặn rất tốt cho sức khỏe tổng thể, người bệnh chỉ nên duy trì mức độ vận động vừa phải mang tính giải trí [7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng và cách tập luyện đúng
Những người có áp lực ổ bụng tăng cao mạn tính, đặc biệt là bệnh nhân béo phì, cần hết sức thận trọng khi bắt đầu tập các bài tập uốn gập bụng [8]. Tình trạng béo phì với chỉ số khối cơ thể BMI trên 30 làm tăng tỷ lệ mắc trào ngược thông qua cơ chế gia tăng áp lực ổ bụng, thoát vị hoành và rối loạn nhu động thực quản - dạ dày [8]. Theo hướng dẫn cập nhật của Phân loại Chicago phiên bản 4.0 năm 2022, chu vi vòng eo khoảng 36 inch hoặc chỉ số BMI xấp xỉ 30 kg/m2 tương ứng với mức áp lực trong dạ dày đo được vào khoảng 8 mmHg ở thì thở ra [2]. Áp lực dạ dày cao liên tục thúc đẩy axit đẩy ngược lên thực quản, đòi hỏi hàng rào van ngã ba thực quản dạ dày phải gánh chịu sức ép nặng nề [2].
Để tập luyện yoga an toàn, người bệnh cần điều chỉnh tải lượng bài tập và tránh ăn uống gần thời điểm bỏ sức vận động [7]. Người tập nên ưu tiên các động tác kéo giãn nhẹ nhàng ở tư thế đứng hoặc ngồi thẳng lưng, tránh những tư thế cúi gập người quá sâu, gập đùi ép sát bụng kéo dài hoặc động tác trồng cây chuối chúc ngược đầu xuống đất. Trong các buổi tập, cần tập trung duy trì hơi thở nhịp nhàng, có thể kết hợp các kỹ thuật thở như Kapalbhati đúng kỹ thuật để rèn luyện cơ hoành thay vì gồng nín thở làm tăng áp lực ổ bụng [6].
Việc tập luyện yoga chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ phối hợp lối sống, không thể thay thế hoàn toàn các phác đồ y khoa [6]. Trong đa số các trường hợp điều trị nội khoa, liệu pháp chuẩn thường đòi hỏi dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) với liều trung bình từ 20 đến 40 mg/ngày kéo dài liên tục từ 4 đến 8 tuần [7]. Đối với các thể bệnh nhẹ, người bệnh có thể dùng ngắt quãng thuốc kháng axit hoặc thuốc chẹn thụ thể histamine H2 [7]. Do triệu chứng rất dễ tái phát sau khi ngừng thuốc, bệnh nhân cần duy trì việc dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ kết hợp với chế độ tập luyện hợp lý [7].
Tóm lại, yoga trị liệu là một con dao hai lưỡi đối với người bị trào ngược dạ dày thực quản. Bộ môn này chỉ thực sự phát huy hiệu quả bảo vệ khi người bệnh chú trọng vào các kỹ thuật thở tăng sức cơ hoành và thư giãn hệ thần kinh. Việc lắng nghe cơ thể, loại bỏ các động tác chèn ép bụng quá mức và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa giúp kiểm soát bệnh an toàn và bền vững.