Nhiều người bệnh ung thư thường truyền tai nhau việc hái lá thanh hao hoa vàng phơi khô, hãm trà uống hàng ngày với hy vọng "tiêu diệt" khối u. Niềm tin này xuất phát từ các thông tin lan truyền trên mạng về khả năng kháng u của thảo dược truyền thống này.
Thực tế, chiết xuất thanh hao hoa vàng cùng hoạt chất chính là artemisinin có khả năng ức chế và gây chết nhiều dòng tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm [1][2]. Tuy nhiên, toàn bộ kết quả nổi bật hiện nay chủ yếu dừng lại ở mô hình nuôi cấy tế bào (in vitro) và thử nghiệm trên động vật (in vivo), hoàn toàn chưa thể thay thế phác đồ điều trị ung thư tiêu chuẩn trên người [3][2]. Hơn nữa, việc tự ý nấu nước lá thanh hao hoa vàng uống tại nhà còn bị giới khoa học cảnh báo vì nồng độ hoạt chất quá thấp, dễ dẫn đến nguy cơ kháng thuốc nguy hiểm [3].
Cây thuốc trị sốt rét và bước ngoặt sang nghiên cứu ung thư
Thanh hao hoa vàng (tên khoa học là Artemisia annua L.) là một vị thuốc y học cổ truyền quen thuộc thuộc họ Cúc (Asteraceae) [4][5]. Từ hàng trăm năm nay, thảo dược này đã được sử dụng để xử lý các chứng sốt rét, nhiễm khuẩn, viêm nhiễm và ký sinh trùng [4][6]. Việc phân lập thành công hoạt chất artemisinin từ cây thanh hao hoa vàng để làm thuốc điều trị sốt rét được ghi nhận là một trong những câu chuyện thành công điển hình nhất của ngành dược liệu học hiện đại trong nhiều thập kỷ qua [3].
Bên cạnh tác dụng ức chế nhanh quá trình tổng hợp protein của ký sinh trùng sốt rét, giới khoa học gần đây đặc biệt chú ý đến đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và kháng ung thư của thảo dược này [7]. Hoạt chất artemisinin là một hợp chất sesquiterpene lactone được tiết ra ở các lông tuyến của cây, mang cấu trúc cầu nối endoperoxide đóng vai trò quyết định đối với hoạt tính sinh học [8][5].
Ngoài artemisinin, thanh hao hoa vàng không chỉ có một chất duy nhất mang hoạt tính [3]. Các phân tích dữ liệu dược lý mạng lưới công bố năm 2025 cho thấy thảo dược này còn chứa nhiều hợp chất chống ung thư tiềm năng khác như quercetin, nhóm polyphenol (pKAL), chrysosplenol D, arteannuin B và casticin [4][2].
Cơ chế diệt tế bào ác tính trong ống nghiệm
Trên các mô hình tế bào ung thư ở người, artemisinin và các dẫn xuất sinh học của nó tạo ra phản ứng đa hướng nhằm chặn đứng sự phát triển của khối u [8]. Các hợp chất này làm ngừng chu kỳ phân chia tế bào, thúc đẩy quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis), ngăn chặn sự hình thành mạch máu mới nuôi u (angiogenesis) và phá vỡ khả năng di cư, xâm lấn của tế bào ác tính [8][4].
Một trong những cơ chế tiêu diệt tế bào ung thư quan trọng nhất của dẫn xuất artemisinin là khả năng tương tác với sắt nội bào [1]. Nghiên cứu năm 2013 trên dòng tế bào bạch cầu lympho T ở người (Molt-4) đã làm rõ cách thức hoạt động của dihydroartemisinin (DHA) — một dẫn xuất của artemisinin [1]. Khi đi vào tế bào ung thư, cầu nối endoperoxide của DHA tương tác với lượng sắt bên trong tế bào, tạo ra các gốc tự do gây độc và tiêu diệt tế bào Molt-4 trong ống nghiệm [1]. Khi các nhà khoa học thêm chất dọn gốc tự do (PBN) hoặc chất gắp sắt (deferoxamine) vào môi trường thí nghiệm, độc tính diệt tế bào ung thư của DHA bị giảm đi rõ rệt [1].
Ở cấp độ phân tử, các thành phần hoạt tính trong thanh hao hoa vàng can thiệp vào nhiều con đường tín hiệu tế bào [8]. Phân tích năm 2025 chỉ ra các chất này điều hòa các trục tín hiệu quan trọng như PI3K/AKT, JAK-STAT, p53 và GPX4 [4]. Ngoài ra, chúng còn tham gia điều chỉnh môi trường vi mô của khối u và hệ miễn dịch, từ đó hỗ trợ tăng cường hiệu quả của các thuốc hóa trị [4].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm nói gì?
Các dữ liệu khoa học hiện tại cung cấp góc nhìn chi tiết về hiệu quả của thanh hao hoa vàng qua từng thiết kế thí nghiệm cụ thể.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã so sánh trực tiếp độc tính tế bào của các dịch chiết thanh hao hoa vàng khác nhau trên dòng tế bào ung thư cổ tử cung HeLa và ký sinh trùng Trypanosoma b. brucei (tế bào TC221) [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết bằng dung môi dichloromethane có độc tính mạnh hơn dịch chiết bằng methanol [3]. Cụ thể, nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) đối với tế bào ung thư HeLa của dịch chiết dichloromethane nằm trong khoảng 54,1-275,5 microgam/ml, trong khi dịch chiết methanol cần tới 276,3-1540,8 microgam/ml [3]. Trên tế bào ký sinh trùng TC221, chỉ số IC50 của dịch chiết dichloromethane là 1,8-14,4 microgam/ml [3]. Đáng chú ý, các tế bào kháng với hợp chất này vẫn giữ nguyên độ nhạy cảm với các hợp chất khác trong cây như artemisitene, arteanuine B, scopoletin và 1,8-cineole, tức là không xảy ra hiện tượng kháng chéo [3].
Đến năm 2019, một nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm một chế phẩm thảo dược thanh hao hoa vàng hoàn toàn không chứa artemisinin (ngưỡng phát hiện là 0,2 nanogam/mg) trên cả mô hình ống nghiệm và động vật (màng niệu đệm phôi gà và chuột trụi lông ghép khối u vú) [2]. Dịch chiết này đã ức chế sức sống của hàng loạt dòng tế bào ung thư kháng trị và di căn, bao gồm ung thư vú bộ ba âm tính (MDA-MB-231), ung thư vú (MCF-7), ung thư tuyến tụy (MIA PaCa-2), ung thư tuyến tiền liệt (PC-3) và ung thư phổi không tế bào nhỏ (A459) [2]. Chỉ trong vòng 24 giờ xử lý, dịch chiết khiến tế bào ung thư tích tụ đa nhân, bị giữ lại ở pha S và G2/M của chu kỳ tế bào, mất điện thế màng ty thể, hoạt hóa enzyme caspase 3 và dẫn đến tự chết [2]. Ngược lại, các tế bào biểu mô tuyến vú bình thường, tế bào lympho và tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) lại tương đối kháng với độc tính của dịch chiết, tức ít bị tổn thương hơn [2]. Ba thành phần dồi dào nhất trong dịch chiết là chrysosplenol D, arteannuin B và casticin đều ức chế mạnh tế bào MDA-MB-231, trong khi arteannuic acid và 6,7-dimethoxycoumarin thì không có tác dụng này [2].
Năm 2021, phương pháp chiết xuất rắn-lỏng tuần hoàn có áp suất (PCSL) không qua ngâm chiết truyền thống đã được áp dụng để thu nhận phức hợp thực vật mới từ thanh hao hoa vàng [5]. Khi thử nghiệm các độ pha loãng nối tiếp trên 3 dòng tế bào ung thư của người, chuột và chó, dịch chiết PCSL cho thấy độc tính cao hơn và thúc đẩy tế bào ung thư tự chết mạnh hơn so với dịch chiết ngâm dầm thông thường [5].
Ngoài tác dụng trực tiếp lên tế bào u, nghiên cứu năm 2025 trên dòng tế bào tinh nguyên bào nhóm B của chuột (tế bào GC-1 spg) còn phát hiện vai trò giảm tác dụng phụ hóa trị của artemisinin [7]. Thuốc hóa trị cisplatin thường gây chết tế bào và làm tổn thương chức năng sinh sản nam giới [7]. Khi xử lý tế bào GC-1 spg bằng artemisinin ở dải nồng độ 10-200 micromol (muM) kết hợp với cisplatin, artemisinin đã khôi phục khả năng tăng sinh và giảm tỷ lệ chết tế bào tinh hoàn do cisplatin gây ra [7]. Cơ chế bảo vệ này đạt được nhờ artemisinin ức chế các yếu tố căng thẳng lưới nội chất (như Bip/GRP78, PDI, Ero1-la) và giảm các chỉ dấu gây viêm (COX2, iNOS, NF-kappaB) vốn bị tăng cao khi dùng cisplatin [7].
Khoảng cách lớn từ đĩa nuôi cấy đến cơ thể người
Dù kết quả trong ống nghiệm rất khả quan, độc giả cần hiểu rõ sự khác biệt giữa thí nghiệm tế bào và việc uống dược liệu vào cơ thể người. Trong các nghiên cứu năm 2011 hay 2019, để tiêu diệt tế bào ung thư, các nhà khoa học phải sử dụng các dung môi hóa học chuyên dụng như dichloromethane, methanol, acetonitrile hoặc hệ thống tạo áp suất tuần hoàn PCSL để rút kiệt hoạt chất [3][2][5]. Việc đun nấu hoặc hãm nước sôi thông thường tại nhà không thể tạo ra tổ hợp hoạt chất giống như trong phòng thí nghiệm.
Bên cạnh đó, nồng độ tác dụng trên đĩa nuôi cấy được tính toán chính xác đến từng micromol hoặc microgam trên mỗi mililít dung dịch tiếp xúc trực tiếp với tế bào u [7][3]. Khi con người uống nước lá, các chất phải đi qua hệ tiêu hóa, chịu sự phân hủy của dịch vị và chuyển hóa qua gan trước khi vào máu.
Một bài tổng quan năm 2023 cho biết để đưa artemisinin và các dẫn xuất vào thử nghiệm lâm sàng điều trị ung thư trên người, giới khoa học phải tìm cách biến đổi cấu trúc hóa học tại các vị trí đặc hiệu, tổng hợp các phân tử dạng đơn phân (monomer) hoặc nhị phân (dimer), hoặc ứng dụng hệ thống dẫn truyền thuốc bằng công nghệ nano [6]. Điều này chứng tỏ hoạt chất tự nhiên thô chưa thể đáp ứng ngay yêu cầu điều trị ung thư trên lâm sàng [6].
Hiểu lầm nguy hiểm khi tự hãm trà thanh hao hoa vàng
Tại một số quốc gia đang phát triển, người dân có thói quen tự pha trà thanh hao hoa vàng uống để tự điều trị bệnh [3]. Tuy nhiên, giới chuyên môn đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ việc tự ý sử dụng trà thanh hao hoa vàng mà không có sự giám sát y tế [3].
Nguyên nhân cốt lõi là hàm lượng artemisinin có trong lá cây tự nhiên không đủ cao và ổn định như trong các viên thuốc tiêu chuẩn chứa hoạt chất tinh khiết hoặc dẫn xuất bán tổng hợp [3]. Việc đưa vào cơ thể một lượng hoạt chất thấp dưới ngưỡng tiêu diệt hoàn toàn mầm bệnh sẽ tạo điều kiện cho cả ký sinh trùng sốt rét lẫn tế bào ung thư thích nghi, từ đó thúc đẩy sự phát triển của tình trạng kháng thuốc artemisinin [3]. Một khi hiện tượng kháng thuốc xảy ra, các phác đồ điều trị bằng thuốc chuẩn sau này sẽ mất đi hiệu quả [3].
Ai nên thận trọng?
Người đang mắc bệnh ung thư tuyệt đối không tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang uống nước sắc hay trà thanh hao hoa vàng. Mọi dữ liệu hiện tại chỉ xem các hoạt chất từ cây này là ứng viên tiềm năng để phát triển thuốc mới hoặc làm chất bổ trợ giảm tác dụng phụ trong tương lai [7][6].
Những bệnh nhân đang trong quá trình hóa trị (chẳng hạn như dùng cisplatin) hoặc xạ trị nếu muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào có chứa thanh hao hoa vàng đều phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trực tiếp. Dù nghiên cứu trên tế bào chuột ghi nhận artemisinin hỗ trợ bảo vệ tế bào sinh sản khỏi độc tính của cisplatin, nhưng liều lượng và tương tác thuốc thực tế trên cơ thể người bệnh vẫn cần được bác sĩ kiểm soát chặt chẽ [7]. Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền gan thận hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng không nên tự ý dùng thảo dược này khi chưa có chỉ định y khoa.
Nhìn nhận đúng để bảo vệ sức khỏe
Khoa học hiện đại đánh giá cao tiềm năng của thanh hao hoa vàng với hàng loạt hoạt chất quý như artemisinin, quercetin, chrysosplenol D hay casticin [4][2]. Tuy nhiên, con đường từ một dịch chiết diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm đến một viên thuốc điều trị ung thư an toàn cho người bệnh đòi hỏi nhiều công nghệ bào chế phức tạp như công nghệ nano hay biến đổi phân tử [6].
Để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bệnh hiệu quả, người bệnh nên tuân thủ phác đồ y khoa đã được kiểm chứng, kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và vận động hợp lý. Nếu muốn tìm hiểu về các sản phẩm hỗ trợ từ dược liệu đã được chuẩn hóa, hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa ung bướu để nhận được lời khuyên an toàn và phù hợp nhất với thể trạng.
