Bước vào giai đoạn lão hóa, hệ thống phòng thủ tự nhiên của cơ thể dần suy giảm khiến người cao tuổi dễ mắc bệnh truyền nhiễm và các bệnh lý mạn tính. Nhiều gia đình tìm kiếm các vị thuốc bổ cổ truyền như đảng sâm bắc với hy vọng giúp ông bà, cha mẹ nâng cao thể trạng và tăng sinh các tế bào miễn dịch. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược quen thuộc này có thực sự tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch như lời đồn thổi hay không?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là: Đảng sâm bắc từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền với công dụng tăng cường sức đề kháng và bồi bổ cơ thể [1]. Dù vậy, các nghiên cứu sinh học phân tử hiện đại chưa ghi nhận đầy đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp về việc dược liệu này kích thích cụ thể lympho T hay kháng thể ở người cao tuổi, mà chủ yếu chỉ ra cơ chế gián tiếp thông qua việc làm chậm lão hóa cơ quan, chống viêm, chống oxy hóa và cải thiện trao đổi chất tế bào [1] [2].
Kỳ vọng của người cao tuổi và góc nhìn y học cổ truyền
Suy giảm miễn dịch do tuổi tác là một quá trình tự nhiên, kéo theo sự thoái hóa của các cơ quan trọng yếu và làm giảm khả năng tự bảo vệ của cơ thể trước các tác nhân gây hại từ môi trường. Trước thực tế đó, các loại dược liệu tự nhiên có tính bổ dưỡng luôn nhận được sự quan tâm rất lớn từ cộng đồng, đặc biệt là những người mong muốn phòng ngừa bệnh tật từ sớm.
Đảng sâm bắc, tên khoa học là Codonopsis pilosula, là một vị thuốc quen thuộc có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông [1]. Trong dân gian và các tài liệu y thư cổ, vị thuốc này thường được dùng để chống lão hóa, kiện tỳ, bổ phế, hạ huyết áp, điều hòa đường huyết và củng cố hệ thống miễn dịch của cơ thể [1].
Không chỉ xuất hiện trong các bài thuốc trị bệnh, đảng sâm bắc còn được xem là một loại thực phẩm - dược liệu kết hợp có độ an toàn và mức độ chấp nhận cao, thích hợp bồi bổ cho nhiều lứa tuổi khác nhau [3]. Chính nền tảng ứng dụng lâu đời này đã thúc đẩy các nhà khoa học hiện đại tiến hành nhiều công trình nhằm làm sáng tỏ bản chất các tác dụng sinh học của nó ở cấp độ phân tử [3].
Sự thật từ phòng thí nghiệm: Không có "phép màu" tức thì trên tế bào miễn dịch
Nhiều người thường hình dung các loại thuốc bổ miễn dịch sẽ trực tiếp kích thích tủy xương sản sinh ồ ạt đại thực bào, tế bào lympho T hay làm tăng nồng độ kháng thể trong máu. Tuy nhiên, các phân tích dược lý hiện đại cho thấy đảng sâm bắc không hoạt động như một chất kích thích miễn dịch cấp tính, mà tác động theo hướng đa mục tiêu và đa con đường truyền tín hiệu [3].
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện tại cho thấy thành phần polysaccharide chiết xuất từ đảng sâm bắc thể hiện rõ đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Thông qua việc kiểm soát phản ứng viêm bất lợi và trung hòa các gốc tự do, dược liệu này hỗ trợ bảo vệ môi trường sinh lý bên trong cơ thể, tạo điều kiện thuận lợi để các hệ cơ quan vận hành trơn tru [2].
Bên cạnh đó, việc điều biến các phản ứng sinh học của đảng sâm bắc chủ yếu được ghi nhận ở khả năng bảo vệ cấu trúc mô và điều hòa các chu trình chuyển hóa năng lượng, thay vì trực tiếp can thiệp làm thay đổi số lượng các tế bào miễn dịch thích ứng [1] [4]. Đây là điểm mấu chốt giúp người tiêu dùng hiểu đúng giá trị thực của dược liệu, tránh những kỳ vọng quá mức.
Bảo vệ "tuyến đầu": Tác động chống lão hóa ở đường tiêu hóa
Đường tiêu hóa không chỉ đảm nhận nhiệm vụ tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất mà còn là hàng rào phòng thủ sinh học vô cùng quan trọng đối với sức khỏe của người lớn tuổi [4]. Khi ruột và dạ dày bị lão hóa, khả năng hấp thu dinh dưỡng suy giảm, tạo điều kiện cho các độc chất và vi sinh vật gây hại dễ dàng xâm nhập vào tuần hoàn chung.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tìm hiểu tác động chống lão hóa của dịch chiết nước đảng sâm bắc trên đường tiêu hóa của chuột bị gây lão hóa bằng D-galactose [4]. Nghiên cứu này đánh giá toàn diện cấu trúc mô, chức năng sinh lý và siêu cấu trúc tế bào ruột và dạ dày sau khi can thiệp bằng dược liệu [4].
Kết quả phân tích biểu hiện gen bằng công nghệ microarray đã xác định 117 gen biểu hiện khác biệt ở dạ dày và 168 gen biểu hiện khác biệt ở ruột liên quan đến hiệu quả chống lão hóa của đảng sâm bắc [4]. Đáng chú ý, phân tích tích hợp phát hiện 4 phân tử RNA trung tâm gồm 1 lncRNA (LOC105243318) và 3 mRNA (Fam132a, Rorc, 1200016E24Rik), trong đó con đường chuyển hóa trao đổi chất đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì cấu trúc và chức năng của đường tiêu hóa già cỗi [4].
Việc bảo vệ cấu trúc niêm mạc và chức năng chuyển hóa ở đường ruột giúp cơ thể người già hấp thu tốt hơn các chất dinh dưỡng cần thiết, từ đó duy trì sức đề kháng tự nhiên một cách bền vững [4].
Giảm thiểu tổn thương phế nang và nâng đỡ hệ hô hấp
Cùng với hệ tiêu hóa, phổi là cơ quan thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với các tác nhân gây bệnh từ không khí. Quá trình lão hóa làm biến đổi cấu trúc phổi, dẫn đến suy giảm dung tích thở và làm tăng tỷ lệ mắc các bệnh đường hô hấp mạn tính lẫn cấp tính ở người cao tuổi [5].
Trong một nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột già hóa, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá mạng lưới điều hòa RNA cạnh tranh nội sinh (ceRNA) ở mô phổi sau khi can thiệp bằng đảng sâm bắc [5]. Kết quả cho thấy quá trình lão hóa làm biến đổi đáng kể 138 lncRNA, 128 mRNA và 7 miRNA ở phổi, nhưng việc điều trị bằng đảng sâm bắc đã điều chỉnh lại biểu hiện của 282 lncRNA, 283 mRNA và 19 miRNA [5].
Thông qua kỹ thuật qRT-PCR, nhóm nghiên cứu đã xác thực vai trò của 3 mRNA chủ chốt gồm Hif3a, Zbtb16, Plxna2 cùng 1 lncRNA (NONMMUT063872) tham gia trực tiếp vào mạng lưới chống lão hóa mô phổi của đảng sâm bắc [5]. Việc bảo vệ cấu trúc mô phổi trước các tổn thương thoái hóa giúp nâng cao sức chống chịu của cơ quan hô hấp trước nguy cơ viêm nhiễm ở sinh vật già hóa [5].
Phục hồi năng lượng tế bào và làm chậm thoái hóa thần kinh
Suy giảm miễn dịch và suy nhược ở người cao tuổi thường gắn liền với sự cạn kiệt năng lượng tế bào và tích tụ các sản phẩm chuyển hóa độc hại. Khi các tế bào bị suy giảm chức năng ty thể, toàn bộ hoạt động trao đổi chất và bảo vệ của cơ thể đều bị đình trệ.
Một nghiên cứu vào năm 2024 đã chứng minh dịch chiết nước đảng sâm bắc có khả năng làm chậm quá trình lão hóa não bộ ở chuột bị gây lão hóa bằng D-galactose thông qua đường uống liên tục trong 42 ngày với các mức liều thấp, trung bình và cao [1]. Chiết xuất này giúp kích hoạt quá trình tự thực bào (autophagy) thể hiện qua việc điều hòa các protein chỉ thị LC3 và SQSTM1/p62, đồng thời ức chế sự hoạt hóa bất thường của tế bào hình sao thông qua chỉ dấu GFAP [1].
Thử nghiệm mê cung nước Morris và thử nghiệm bước xuống cũng ghi nhận khả năng học tập và trí nhớ của chuột được cải thiện rõ rệt sau 42 ngày sử dụng dược liệu [1]. Phân tích chuyển hóa còn ghi nhận sự thay đổi tích cực của các chất chuyển hóa phân cực và các axit béo chuỗi ngắn tại hồi hải mã [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 trên tế bào PC12 bị tổn thương bởi Abeta1-40 cho thấy polysaccharide từ đảng sâm bắc giúp cải thiện rối loạn chuyển hóa năng lượng [6]. Polysaccharide này đã làm tăng nồng độ NAD+, tỷ lệ NAD+/NADH, kích hoạt SIRT1, SIRT3, PGC-1alpha và giúp phục hồi một phần lượng phân tử năng lượng ATP, đồng thời làm giảm tích tụ các gốc oxy hóa tự do (ROS) [6].
Năng lượng tế bào được cải thiện là nền tảng để cơ thể người cao tuổi duy trì sức bền bỉ và chức năng tự phục hồi tổng thể trước các yếu tố gây căng thẳng từ bên ngoài [6].
Những hiểu lầm phổ biến cần được giải tỏa
Rất nhiều người lầm tưởng rằng đảng sâm bắc có thể thay thế hoàn toàn cho các loại thuốc chữa bệnh, hoặc có thể sử dụng tùy tiện với liều lượng càng cao càng tốt. Thực tế, mặc dù đảng sâm bắc là thảo dược lành tính và được nghiên cứu trong các liệu pháp hỗ trợ điều trị ung thư nhờ đặc tính đa đích và ít tác dụng phụ, các dữ liệu hiện có vẫn chủ yếu nằm ở quy mô phòng thí nghiệm và động vật [3] [2].
Nhiều người cũng tin rằng dùng đảng sâm bắc sẽ giúp tạo ra kháng thể tức thì chống lại các bệnh cảm cúm hay nhiễm trùng mùa lạnh. Đây là quan niệm sai lầm, bởi kháng thể chỉ được hình thành đặc hiệu khi cơ thể tiếp xúc với kháng nguyên hoặc thông qua tiêm chủng vắc xin. Đảng sâm bắc chỉ đóng vai trò hỗ trợ củng cố nền tảng thể lực, tăng cường chuyển hóa và làm chậm quá trình suy thoái sinh học của các mô [1] [4].
Không ít gia đình còn tự ý phối hợp đảng sâm với nhiều loại thảo dược bổ đắt tiền khác mà không có sự chỉ dẫn của người có chuyên môn. Việc phối hợp tùy tiện không những không gia tăng hiệu quả miễn dịch mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị sẵn có.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù được xếp vào nhóm thảo mộc dùng làm thực phẩm và vị thuốc quen thuộc, đảng sâm bắc không phải là lựa chọn phù hợp cho mọi trường hợp [3]. Người cao tuổi có các bệnh lý nền mạn tính cần hết sức lưu ý trước khi quyết định bổ sung thảo dược này vào chế độ ăn uống hàng ngày.
Do đảng sâm bắc trong y học cổ truyền có tác dụng điều hòa huyết áp và đường huyết, người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ huyết áp cần theo dõi chặt chẽ các chỉ số này để tránh nguy cơ hạ quá mức [1]. Việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể đối với các thuốc điều trị theo toa của bác sĩ.
Những người đang gặp các vấn đề nhiễm trùng cấp tính sốt cao, rối loạn tiêu hóa thể nhiệt, đầy trướng bụng hoặc có cơ địa dị ứng với thành phần thảo dược cũng không nên tự ý dùng đậm đặc. Phụ nữ mang thai, người đang mắc các bệnh lý gan thận nặng hoặc bệnh nhân ung thư đang trong phác đồ hóa - xạ trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ đảng sâm bắc [3] [2].
Gợi ý áp dụng an toàn và khoa học trong đời sống
Để tận dụng giá trị bồi bổ của đảng sâm bắc một cách an toàn, người cao tuổi nên sử dụng với liều lượng vừa phải và đúng phương pháp. Trong đời sống hàng ngày, đảng sâm khô thường được chế biến bằng cách sắc nước uống, hãm trà nhẹ hoặc dùng nấu chung trong các món canh dưỡng sinh như canh gà, canh hầm xương, cháo yến mạch.
Nhiệt độ sôi vừa phải khi ninh nấu sẽ giúp các hoạt chất quý như polysaccharide hòa tan tốt hơn vào nước dùng, hỗ trợ đường ruột dễ hấp thu mà không gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa [1] [4]. Nên dùng món ăn hoặc nước sắc vào ban ngày, tránh dùng quá muộn vào buổi tối để không ảnh hưởng đến giấc ngủ của người lớn tuổi.
Cần nhấn mạnh rằng, việc dùng thảo dược chỉ mang tính chất hỗ trợ nâng đỡ cơ thể. Nền tảng miễn dịch vững chắc của người cao tuổi phải luôn được xây dựng từ một chế độ ăn đủ chất đạm, vitamin, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan, duy trì vận động nhẹ nhàng ngoài trời và tuân thủ nghiêm ngặt lịch tiêm phòng các bệnh truyền nhiễm theo hướng dẫn của ngành y tế. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về sức khỏe, gia đình cần đưa người cao tuổi đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, tuyệt đối không tự điều trị bằng thảo dược.