Nhiều người bệnh sau các đợt phẫu thuật hoặc đang điều trị cơn đau mãn tính bỗng rơi vào tình trạng bụng chướng tức dữ dội, nhiều ngày liền không thể đại tiện dù đã uống thêm nước hay ăn chuối. Tình trạng này khiến không ít bệnh nhân hoang mang, thậm chí sợ hãi việc dùng thuốc trị đau do nghĩ mình mắc thêm bệnh đường ruột nguy hiểm.
Thực chất, đây là triệu chứng điển hình của chứng táo bón do thuốc giảm đau nhóm opioid gây ra. Khi sử dụng nhóm thuốc giảm đau mạnh này, hoạt chất không chỉ dập tắt tín hiệu đau ở hệ thần kinh mà còn tác động trực tiếp lên các thụ thể mu phân bố dày đặc tại đường ruột, làm tê liệt hoạt động co bóp tự nhiên của ống tiêu hóa [1].
Nỗi ám ảnh mang tên táo bón khi dùng thuốc giảm đau
Opioid là nhóm dược phẩm giảm đau mạnh thường được chỉ định trong điều trị các cơn đau cấp tính sau chấn thương, phẫu thuật, cũng như đau do ung thư hoặc đau mãn tính không do ung thư [1]. Tại nhiều quốc gia, mức độ sử dụng nhóm thuốc này có xu hướng tăng nhanh; chẳng hạn tại Mỹ có khoảng 4% đến 5% dân số được kê đơn opioid [2]. Tương tự, mức tiêu thụ opioid tại Liên minh châu Âu cũng ghi nhận mức tăng gần 40% trong giai đoạn từ cuối thập niên 1990 đến giữa những năm 2010 [2].
Tuy nhiên, đi kèm với khả năng dập tắt cơn đau là hàng loạt phản ứng bất lợi, trong đó táo bón là tác dụng phụ phổ biến và gây phiền toái nhất đối với người bệnh dùng thuốc kéo dài [3]. Tình trạng này có thể khởi phát rất sớm ngay sau khi bắt đầu dùng thuốc hoặc khi tăng liều [4]. Đáng ngại hơn, táo bón do opioid có thể dẫn tới các di chứng thể chất nặng nề, buộc người bệnh phải tự ý ngưng thuốc giảm đau và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống [4].
Mặc dù có tỷ lệ mắc cao, tình trạng rối loạn tiêu hóa này trong một thời gian dài thường không được nhận diện đầy đủ và không được điều trị thỏa đáng trong thực hành lâm sàng [5]. Nhiều bệnh nhân âm thầm chịu đựng hoặc áp dụng các biện pháp dân gian không đúng cách, khiến ruột tắc nghẽn ngày càng trầm trọng [5].
Cơ chế: Thụ thể mu tại đường ruột bị "phong tỏa" như thế nào?
Khác với táo bón thông thường xuất phát từ chế độ ăn hay thói quen sinh hoạt, táo bón do opioid bắt nguồn từ chính cơ chế dược lý tác động lên hệ thần kinh ruột [4]. Thuốc opioid tạo ra tác dụng giảm đau thông qua việc liên kết với các thụ thể opioid, đặc biệt là thụ thể mu, vốn có mật độ rất cao trong toàn bộ đường tiêu hóa [1]. Khi các thụ thể này bị kích hoạt, hoạt động sinh lý của ruột sẽ bị can thiệp sâu sắc [1].
Tác động đầu tiên và rõ rệt nhất là sự suy giảm mạnh mẽ của nhu động tiêu hóa [6]. Opioid làm giảm các cơn co thắt dạng sóng đẩy thức ăn và chất thải di chuyển dọc theo ống tiêu hóa, khiến thời gian lưu chuyển phân bị kéo dài [6]. Sự ngưng trệ này không chỉ giới hạn ở ruột già (đại tràng) mà còn ảnh hưởng đến cả các đoạn tiêu hóa phía trên [7]. Vì vậy, y học hiện đại đã sử dụng khái niệm rộng hơn là "rối loạn chức năng ruột do opioid" để mô tả tác động toàn diện của nhóm thuốc này [7].
Bên cạnh việc làm tê liệt nhu động, opioid còn gây ức chế và làm giảm đáng kể lượng dịch bài tiết vào lòng ruột [6]. Khi nhu động ruột bị đình trệ, khối phân nằm lại trong đại tràng quá lâu sẽ bị niêm mạc ruột hút cạn nước [6]. Hậu quả là phân trở nên khô cứng, vón cục như đá, gây khó khăn và đau đớn cùng cực mỗi lần người bệnh cố gắng tống xuất chất thải ra ngoài [8].
Bằng chứng y khoa: Các đồng thuận và nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Trước thực trạng thiếu hụt hướng dẫn chuẩn hóa, các tổ chức y khoa quốc tế đã tiến hành nhiều nghiên cứu tổng quan nhằm xây dựng phác đồ can thiệp bài bản. Điển hình, một tổng quan hướng dẫn lâm sàng công bố năm 2016 đã sàng lọc từ danh sách 10.832 công trình tiềm năng để chọn ra 33 tài liệu đối chứng chặt chẽ, dựa trên thang phân loại SORT nhằm đánh giá mức độ bằng chứng và cơ chế ảnh hưởng của opioid lên toàn bộ trục tiêu hóa [7].
Vào tháng 5 năm 2018, một nhóm gồm 7 chuyên gia châu Âu đã công bố khuyến nghị quản lý bệnh lý này trên tạp chí United European Gastroenterology Journal [8]. Khuyến nghị này sau đó được bổ sung ý kiến từ hội đồng chuyên gia đa ngành gồm các chuyên gia tiêu hóa - thần kinh, ung bướu và y học giảm nhẹ [8]. Báo cáo phân tích công bố năm 2019 nhấn mạnh rằng các thử nghiệm tiến cứu pha II và pha III đánh giá hiệu quả của các nhóm thuốc nhuận tràng cũ và mới đã giúp sáng tỏ cơ chế tác động và định hình thuật toán điều trị nhất quán cho cả bệnh nhân ung thư lẫn không ung thư [8].
Mới đây nhất, một đánh giá y khoa công bố năm 2025 về thực hành nội khoa đã giới thiệu mô hình "ECHO OIC" do các chuyên gia châu Âu xây dựng [2]. Phác đồ này thiết lập quy trình chẩn đoán và điều trị 7 bước nhằm nâng cao nhận thức của nhân viên y tế, can thiệp sớm và cá nhân hóa chiến lược dùng thuốc để cải thiện chất lượng sống lâu dài cho người bệnh [2].
Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng cũng chỉ ra rằng táo bón ở người dùng opioid hiếm khi chỉ do một mình thuốc gây ra [8]. Tình trạng này thường là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố khác như chế độ dinh dưỡng nghèo nàn, tình trạng bất động thể chất, đau khi rặn đại tiện, các loại thuốc dùng kèm và những cản trở thực thể trong đường ruột [8].
Những hiểu lầm phổ biến giữa táo bón thông thường và do thuốc
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng táo bón do dùng thuốc giảm đau cũng chỉ là một dạng táo bón cơ năng thông thường và cơ thể sẽ tự thích nghi dần theo thời gian. Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định táo bón do opioid không phải là rối loạn chức năng ruột thông thường mà là một tác dụng phụ dược lý đặc thù bắt buộc phải xử trí y khoa [6]. Táo bón do opioid được định nghĩa là sự thay đổi trong thói quen đi tiêu ban đầu hoặc thay đổi kiểu bài tiết sau khi người bệnh bắt đầu dùng, điều chỉnh hoặc tăng liều opioid [1].
Một sai lầm rất nguy hiểm khác là hy vọng cơ thể sẽ "nhờn thuốc" và hết táo bón. Đối với các tác dụng phụ khác của opioid như buồn ngủ hay buồn nôn, cơ thể người bệnh có thể phát triển cơ chế dung nạp qua thời gian [3]. Tuy nhiên, các thụ thể opioid ở đường tiêu hóa lại có mức độ dung nạp rất khác nhau, và tình trạng giảm vận động ruột hầu như không tự thoái lui chừng nào người bệnh còn duy trì việc uống thuốc giảm đau [3].
Nhiều người còn cho rằng chỉ cần bổ sung thật nhiều chất xơ hoặc uống nước là có thể giải quyết được vấn đề. Thực tế cho thấy, các thay đổi lối sống đơn thuần và những loại thuốc nhuận tràng thông thường không kê đơn tuy là lựa chọn bước đầu nhưng thường không mang lại hiệu quả ở rất nhiều người bệnh dùng opioid, để lại tình trạng táo bón kháng trị nếu không có can thiệp trúng đích [4].
Thang đo BFI và quy trình chẩn đoán nhiều bước
Để đánh giá mức độ nghiêm trọng và theo dõi đáp ứng điều trị của người bệnh, các chuyên gia khuyến cáo sử dụng công cụ lượng hóa khách quan thay vì dựa vào cảm nhận mơ hồ [5]. Hội đồng đồng thuận thuộc Quỹ Viện Hàn lâm Y học Giảm đau Hoa Kỳ đã chuẩn hóa tiêu chí chẩn đoán và tán thành việc sử dụng thang điểm chức năng ruột (Bowel Function Index - BFI) [4].
Chỉ số BFI giúp nhân viên y tế nhận diện chính xác những bệnh nhân kháng trị hoặc không đáp ứng với các biện pháp can thiệp thông thường ban đầu [1]. BFI cung cấp một phương pháp đánh giá khách quan về mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và giúp theo dõi tiến trình hồi phục của chức năng ruột sau khi đổi phác đồ [5].
Theo quy trình ECHO OIC được cập nhật trong y khoa nội khoa năm 2025, việc chăm sóc người bệnh dùng opioid cần tuân theo lộ trình 7 bước chặt chẽ [2]. Quy trình này nhấn mạnh vào việc giáo dục bệnh nhân ngay từ trước khi kê đơn, nhận diện sớm dấu hiệu ứ đọng phân, theo dõi định kỳ qua thang điểm chuyên dụng, áp dụng chiến lược dược lý phù hợp và kết nối chuyển tuyến chuyên khoa tiêu hóa khi cần thiết [2].
Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt thận trọng?
Việc phòng ngừa và xử trí táo bón do thuốc giảm đau không thể áp dụng máy móc theo một khuôn mẫu duy nhất cho tất cả mọi người [8]. Bác sĩ luôn cần đánh giá toàn diện bệnh cảnh lâm sàng của từng cá nhân để đưa ra giải pháp thích hợp [8].
Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất là bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển [8]. Ở những bệnh nhân này, khối u chèn ép cơ học vào ống tiêu hóa kết hợp cùng tình trạng suy kiệt, nằm liệt giường dài ngày và chế độ ăn uống thiếu hụt khiến nguy cơ tắc ruột tăng vọt [8]. Khi kê đơn opioid cho nhóm này, táo bón có thể diễn tiến rất nhanh và dẫn đến biến chứng nguy hiểm nếu không được dự phòng ngay từ đầu [8].
Người lớn tuổi hoặc bệnh nhân có nhiều bệnh nền mạn tính đang phải điều trị đồng thời nhiều loại thuốc khác nhau cũng cần hết sức lưu tâm [8]. Tác dụng kháng cholinergic của một số thuốc chống trầm cảm, thuốc chống dị ứng hay thuốc điều trị tim mạch có thể hiệp đồng với opioid làm tê liệt hoàn toàn nhu động ruột [8]. Bên cạnh đó, người từng có tiền sử táo bón mãn tính trước khi dùng opioid cần được bác sĩ thăm khám kỹ để phân biệt rõ giữa táo bón nền bị nặng thêm hay đây là một đợt khởi phát mới do thuốc [1].
Chiến lược phòng ngừa và xử trí từng bước an toàn
Dựa trên hướng dẫn của Hiệp hội Tiêu hóa - Thần kinh và Nhu động Tây Ban Nha năm 2024, việc quản lý tình trạng này tập trung vào 3 trụ cột cơ bản: tối ưu hóa chỉ định dùng thuốc opioid, chủ động ngăn ngừa khởi phát táo bón, và điều trị triệt để nếu triệu chứng xuất hiện [6]. Chiến lược dự phòng cần được tính toán và bắt đầu ngay tại thời điểm người bệnh được kê đơn thuốc giảm đau chứ không nên đợi đến khi bị tắc ruột mới tìm cách tháo gỡ [1].
Phương pháp can thiệp bậc 1 bao gồm việc điều chỉnh lối sống kết hợp cùng các loại thuốc nhuận tràng thông thường [6]. Người bệnh cần tăng cường uống đủ dịch lỏng, duy trì tập thể dục hoặc vận động nhẹ nhàng tùy theo thể trạng để kích thích ruột hoạt động [5]. Về mặt dược học, thuốc nhuận tràng thẩm thấu Polyethylene glycol (PEG) được xem là lựa chọn hàng đầu trong bậc điều trị này [6]. Hoạt chất PEG mang tính trơ, không bị lên men và không bị hấp thu qua niêm mạc ruột, đồng thời sở hữu độ an toàn cao phù hợp cho việc sử dụng rộng rãi [6].
Nếu các biện pháp bậc 1 thất bại và tình trạng táo bón vẫn trơ ì, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định phương pháp điều trị bậc 2 [5]. Nhóm thuốc được ưu tiên hàng đầu lúc này là các chất đối kháng thụ thể mu-opioid tác dụng ngoại vi (gọi tắt là PAMORA) [6]. Điểm đặc biệt của nhóm PAMORA là chúng chỉ khóa các thụ thể mu phân bố tại đường ruột mà không vượt qua hàng rào máu não [6]. Nhờ đó, thuốc giải phóng ruột khỏi tình trạng tê liệt mà hầu như không làm mất tác dụng giảm đau của opioid và không kích hoạt hội chứng cai thuốc ở hệ thần kinh trung ương [6]. Nhóm thuốc PAMORA hiện đã có sẵn ở cả dạng uống lẫn dạng tiêm dưới da, đã chứng minh được hiệu quả vượt trội qua các thử nghiệm lâm sàng [6].
Sự kết hợp đồng bộ giữa việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt, nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và sử dụng thuốc hỗ trợ trúng đích sẽ giúp kiểm soát tốt hệ tiêu hóa [5]. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc giảm đau opioid khi gặp khó khăn trong việc đi tiêu tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc xổ mạnh kéo dài, mà cần thông báo ngay cho bác sĩ điều trị để được hướng dẫn phác đồ can thiệp phù hợp và an toàn nhất.