Nhiều người khi cầm trên tay kết quả xét nghiệm máu với chẩn đoán tiền tiểu đường thường rơi vào trạng thái hoang mang, lo lắng bản thân sắp chuyển thành bệnh mạn tính. Câu hỏi phổ biến nhất mà các bác sĩ thường nhận được là liệu có cần phải uống thuốc hạ đường huyết, cụ thể là Metformin, ngay từ thời điểm này hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là không phải mọi trường hợp tiền tiểu đường đều cần dùng thuốc ngay lập tức. Thay đổi lối sống thông qua ăn uống lành mạnh và tăng cường vận động vẫn luôn là biện pháp can thiệp đầu tay; việc sử dụng thuốc Metformin chỉ được xem xét bổ sung cho một số nhóm đối tượng có nguy cơ tiến triển rất cao [1].

Hiểu đúng về chỉ số tiền tiểu đường và cơ chế của Metformin

Theo tiêu chuẩn từ Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), một người được xác định tiền tiểu đường khi có mức đường huyết lúc đói từ 100 đến 125 mg/dL (tương đương 5,6 đến 6,9 mmol/L), hoặc đường huyết sau 2 giờ làm nghiệm pháp dung nạp 75g glucose đường uống từ 140 đến 199 mg/dL (7,8 đến 11,0 mmol/L), hoặc chỉ số HbA1c nằm trong khoảng 5,7% đến 6,4% [2]. Ở ngưỡng này, lượng đường trong máu đã vượt mức bình thường nhưng chưa chạm tới ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường thực sự [2].

Tình trạng tiền tiểu đường có mối liên hệ mật thiết với hiện tượng tăng mỡ nội tạng, tăng ly giải lipid và kháng insulin [2]. Khi các tế bào đáp ứng kém với insulin, tuyến tụy phải làm việc nhiều hơn để bơm hormone này vào máu, dẫn tới việc chỉ số đường huyết tăng dần theo thời gian [2].

Trong bối cảnh đó, Metformin hoạt động như một chất cải thiện độ nhạy của cơ thể với insulin và sở hữu đặc tính kháng viêm [3]. Thuốc giúp làm giảm lượng đường do gan sản xuất và hỗ trợ cơ bắp hấp thu glucose hiệu quả hơn [3]. Tuy nhiên, vì tiền tiểu đường chưa phải là bệnh đái tháo đường chính thức, việc đưa thuốc vào cơ thể cần được cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích phòng ngừa và việc phải dùng thuốc kéo dài [4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực tế về việc kê đơn Metformin

Dù các hướng dẫn y khoa đã công nhận Metformin là một lựa chọn can thiệp, dữ liệu thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy tỷ lệ bệnh nhân tiền tiểu đường được kê đơn thuốc này rất thấp.

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu tại Ả Rập Xê Út công bố năm 2022 được thực hiện trên dữ liệu từ 3 bệnh viện tuyến cuối giai đoạn từ tháng 1/2015 đến tháng 6/2019 [1]. Nghiên cứu theo dõi 251 bệnh nhân tiền tiểu đường từ 20 đến 70 tuổi có HbA1c từ 5,7% đến 6,4%, loại trừ những người suy thận có độ thanh thải creatinin dưới 45 ml/phút hoặc đã mắc đái tháo đường [1]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân có độ tuổi trung bình là 47,0 tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình là 32,3 kg/m2 và chỉ số HbA1c trung vị ban đầu là 5,8% [1]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng Metformin mang lại hiệu quả cao nhất ở những người dưới 60 tuổi, béo phì với BMI từ 35 kg/m2 trở lên, người có đường huyết đói từ 6,1 mmol/L trở lên hoặc HbA1c từ 6% trở lên, và phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ [1].

Tại châu Âu, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2012 khảo sát 783 bệnh nhân nội trú tâm thần trưởng thành dùng thuốc chống loạn thần trong giai đoạn từ tháng 11/2003 đến tháng 7/2007 [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện có 290 bệnh nhân (chiếm 37,0%) mắc tiền tiểu đường theo tiêu chí ADA năm 2010 [2]. Đáng chú ý, dù tỷ lệ tiền tiểu đường rất cao, chỉ có 19 trên 290 người (tương đương 6,6%) thực sự đáp ứng đủ các tiêu chí ngặt nghèo để chỉ định điều trị bằng Metformin [2].

Tại Mexico, một nghiên cứu quan sát hồi cứu công bố năm 2024 tại một đơn vị y học gia đình trên 372 người trưởng thành tiền tiểu đường giai đoạn 2020-2021 ghi nhận gần 85% bệnh nhân đáp ứng ít nhất một tiêu chí để dùng Metformin theo khuyến cáo của ADA [5]. Thế nhưng, trên thực tế chỉ có 60% trong số người đủ điều kiện được bác sĩ kê đơn [5]. Các yếu tố thúc đẩy bác sĩ kê đơn gồm có việc chẩn đoán tiền tiểu đường được ghi rõ trong bệnh án, bệnh nhân có chỉ số BMI cao hơn và mức đường huyết ban đầu cao hơn [5].

Tại Hoa Kỳ, nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2015 trên 17.352 người trưởng thành trong độ tuổi lao động có bảo hiểm suốt 3 năm từ 2010 đến 2012 cho thấy chỉ vỏn vẹn 3,7% bệnh nhân tiền tiểu đường được kê đơn Metformin [6]. Xác suất được kê đơn cao hơn gần 2 lần ở phụ nữ và bệnh nhân béo phì, và cao hơn 1,5 lần ở những người có từ 2 bệnh mắc kèm trở lên [6]. Tương tự, khảo sát NHANES giai đoạn 2005-2012 công bố năm 2017 trên 7.652 người tiền tiểu đường cho thấy tỷ lệ dùng Metformin sau khi hiệu chỉnh theo tuổi chỉ đạt mức 0,7% [7]. Những người được dùng thuốc thường có BMI trung bình cao hơn (35,1 so với 29,6 kg/m2) và mức đường huyết cao hơn rõ rệt [7].

Một bài tổng quan năm 2019 tổng hợp 40 bài báo khoa học từ năm 1998 đến 2017 khẳng định bằng chứng suốt hai thập kỷ ủng hộ dùng Metformin để giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh đái tháo đường type 2 [8]. Metformin cũng được chứng minh là có hiệu quả kinh tế trong 11 phân tích chi phí, song việc đưa vào thực hành lâm sàng thực tế vẫn còn khoảng cách lớn [8]. Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược theo dõi trong 2 năm trên người từ 65 tuổi trở lên cũng đang được tiến hành nhằm đánh giá tiềm năng của Metformin trong việc phòng ngừa hội chứng suy yếu ở người cao tuổi tiền tiểu đường [3].

Lợi ích và những mặt hạn chế của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy lợi ích rõ ràng nhất của Metformin là làm chậm hoặc trì hoãn việc tiến triển sang đái tháo đường type 2 thực sự ở nhóm nguy cơ cao [8]. Thuốc được đánh giá là tương đối an toàn, dễ dung nạp và chi phí thấp [6].

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng cũng đặt ra nhiều câu hỏi cho giới y khoa. Một số nghiên cứu dựa trên hồ sơ bảo hiểm có thể thiếu hụt dữ liệu về mức độ can thiệp lối sống của người bệnh hoặc phân loại chưa tuyệt đối chuẩn xác theo hướng dẫn của ADA [6].

Quan trọng hơn, có quan điểm y khoa phản biện rằng việc vội vã dùng thuốc cho toàn bộ người tiền tiểu đường là không cần thiết [4]. Khoảng hai phần ba số người tiền tiểu đường không bao giờ tiến triển thành đái tháo đường ngay cả sau nhiều năm theo dõi, và khoảng một phần ba số người thậm chí có thể tự trở về mức dung nạp đường huyết bình thường [4]. Thêm vào đó, những người chỉ mới ở ngưỡng tiền tiểu đường chưa phải đối mặt với nguy cơ biến chứng mạch máu nhỏ của đái tháo đường, do đó Metformin không mang lại sự bảo vệ bổ sung nào đối với các kết cục mạch máu nhỏ này [4]. Mối liên hệ giữa tiền tiểu đường và bệnh tim mạch chủ yếu xuất phát từ các yếu tố nguy cơ không liên quan đến đường huyết đi kèm, chứ không thuần túy do mức tăng đường huyết nhẹ [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi nhận chẩn đoán tiền tiểu đường

Hiểu lầm thứ nhất là nghĩ rằng tiền tiểu đường chắc chắn sẽ thành bệnh tiểu đường nếu không uống thuốc. Như dữ liệu từ nghiên cứu đã chỉ ra, có tới một phần ba người bệnh tự phục hồi chỉ số đường huyết về mức bình thường nếu biết điều chỉnh sinh hoạt phù hợp [4].

Hiểu lầm thứ hai là phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc Metformin và bỏ qua việc tập luyện, ăn uống. Thay đổi lối sống tích cực được xác định là phương pháp tiếp cận chính và ưu tiên hàng đầu để trì hoãn đái tháo đường [1]. Cả lối sống lành mạnh lẫn Metformin đều có tác dụng phòng ngừa, nhưng thuốc không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng khoa học [6].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng ai bị tiền tiểu đường cũng nên uống Metformin "để phòng ngừa từ xa". Việc chỉ định thuốc phải dựa trên sự cân nhắc cẩn thận về mức độ đường huyết, độ tuổi và thể trạng, tránh việc bắt người bệnh phải gắn bó với một loại thuốc suốt đời khi chưa thực sự có chỉ định rõ ràng [4].

Nhóm đối tượng nào được khuyến cáo dùng thuốc và ai cần thận trọng?

Dựa trên hướng dẫn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, Metformin chỉ nên được xem xét chỉ định cho các nhóm bệnh nhân tiền tiểu đường có nguy cơ rất cao gồm [1]:

  • Người dưới 60 tuổi kèm theo tình trạng béo phì nặng với chỉ số BMI từ 35 kg/m2 trở lên [1].
  • Người có chỉ số đường huyết lúc đói từ 6,1 mmol/L trở lên (tương đương 110 mg/dL) hoặc chỉ số HbA1c từ 6,0% trở lên [1], [4].
  • Phụ nữ có tiền sử bị đái tháo đường thai kỳ [1].
  • Bệnh nhân có chỉ số đường huyết hoặc HbA1c tiếp tục tăng dần dù đã theo dõi [7].

Ngược lại, những người cần hết sức thận trọng hoặc chống chỉ định dùng Metformin bao gồm:

  • Người có suy giảm chức năng thận với độ thanh thải creatinin dưới 45 ml/phút cần loại trừ việc dùng thuốc để bảo đảm an toàn [1].
  • Người cao tuổi trên 60 tuổi hoặc người có mức đường huyết chỉ mấp mé ngưỡng dưới (HbA1c dưới 6,0% hoặc đường huyết đói dưới 6,1 mmol/L) [1], [4]. Ở nhóm này, việc theo dõi sát sao định kỳ và can thiệp lối sống được ưu tiên hơn thay vì dùng thuốc ngay [4].
  • Bệnh nhân có nhiều bệnh lý nền nặng về tim mạch, gan, phổi cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp trước khi đưa ra quyết định [3].

Áp dụng thực tế để kiểm soát đường huyết hiệu quả

Nếu bạn vừa nhận kết quả tiền tiểu đường, bước hành động quan trọng nhất là trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ điều trị để phân loại chính xác mức độ nguy cơ của bản thân. Không bao giờ được tự ý mua Metformin về uống khi chưa có đơn thuốc.

Trước hết, hãy tập trung vào chế độ dinh dưỡng: giảm lượng tinh bột tinh chế, hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường, tăng cường chất xơ từ rau củ và chọn các nguồn đạm nạc. Việc chế biến nên ưu tiên hấp, luộc thay vì chiên xào nhiều dầu mỡ để kiểm soát cân nặng, đưa chỉ số BMI về ngưỡng an toàn [7].

Bên cạnh ăn uống, hãy duy trì thói quen vận động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày thông qua đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Vận động giúp các khối cơ bắp nhạy cảm hơn với insulin, từ đó tiêu thụ lượng đường dư thừa trong máu một cách tự nhiên [2], [3].

Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao được bác sĩ chỉ định dùng Metformin, hãy tuân thủ đúng liều lượng, uống thuốc trong hoặc ngay sau bữa ăn để giảm thiểu các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa. Định kỳ từ 3 đến 6 tháng một lần, bạn nên đi làm xét nghiệm kiểm tra lại đường huyết đói và HbA1c để đánh giá hiệu quả can thiệp [3].

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Chẩn đoán tiền tiểu đường không phải là một "bản án" buộc bạn phải gắn liền với thuốc hạ đường huyết ngay lập tức. Đây thực chất là một hồi chuông cảnh báo quý giá giúp bạn kịp thời nhìn nhận lại lối sống của bản thân [1], [4].

Hãy bắt đầu bằng việc thay đổi chế độ ăn uống và kiên trì vận động mỗi ngày. Thuốc Metformin là một công cụ hỗ trợ hữu ích nhưng chỉ dành cho những trường hợp có nguy cơ cao và luôn phải có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1], [8].