Nhiều người bệnh hội chứng ruột kích thích (IBS) thường trải qua một vòng luẩn quẩn mệt mỏi: cứ mỗi lần căng thẳng, lo âu hay mất ngủ thì các cơn đau quặn bụng và rối loạn đại tiện lại bùng phát dữ dội. Ngược lại, việc bụng dạ liên tục bất ổn, đau đớn không rõ nguyên nhân cũng khiến tâm lý họ trở nên bất an, suy sụp và nảy sinh trầm cảm. Thắc mắc lớn nhất của không ít người là liệu bản thân đang mắc bệnh tiêu hóa hay bệnh thần kinh, và liệu can thiệp tâm lý có thể giúp đường ruột thực sự hết đau hay không.
Câu trả lời được khoa học xác nhận là can thiệp tâm lý hoàn toàn có thể giúp xoa dịu và giảm bớt triệu chứng đau ruột [1]. Các liệu pháp hành vi tác động vào trục não - ruột, đặc biệt là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), hiện đã được đưa vào các hướng dẫn điều trị chính thức như một phương pháp chuẩn mực kết hợp với y khoa nhằm giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống [2], [3].
Trục não - ruột và nguồn gốc những cơn đau bụng dai dẳng
Hội chứng ruột kích thích không đơn thuần là một tổn thương thực thể tại ống tiêu hóa, mà được định nghĩa y khoa là rối loạn tương tác trục não - ruột (DGBI) [4], [3]. Đây là một tình trạng mạn tính gây ra gánh nặng lớn về thể chất, cảm xúc lẫn công việc cho người mắc [4]. Đường tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương liên tục trao đổi thông tin hai chiều qua mạng lưới thần kinh phức tạp, nên bất kỳ xáo trộn nào ở não bộ cũng có thể dội ngược lại đường ruột và ngược lại [4], [5].
Nhiều yếu tố tâm lý xã hội và sinh học có thể gây tác động tiêu cực đến sự giao tiếp giữa não và ruột. Những căng thẳng từ thời thơ ấu, rối loạn giấc ngủ, chiến lược ứng phó kém thích nghi, tình trạng tăng cảnh giác với triệu chứng và hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng đều làm suy yếu sự tương tác này [4]. Hậu quả là chúng làm tăng nguy cơ khởi phát hội chứng ruột kích thích hoặc khiến mức độ nghiêm trọng của bệnh tăng lên đáng kể [4].
Hội chứng ruột kích thích là một chẩn đoán loại trừ, đặc trưng bởi cảm giác khó chịu hoặc đau bụng đi kèm với thói quen đại tiện bị thay đổi theo tiêu chuẩn Rome IV [6]. Ít nhất một nửa số bệnh nhân mắc hội chứng này có biểu hiện các triệu chứng ngoài đại tràng, mà phổ biến nhất là các rối loạn tâm lý như lo âu và căng thẳng [6]. Căn nguyên thực sự của hội chứng vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn, nhưng các giả thuyết về trục não - ruột, hệ thống phản ứng với căng thẳng và hệ vi sinh vật đường ruột đang được nghiên cứu sâu rộng [6].
Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) can thiệp vào cảm giác ruột như thế nào?
Trong số các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến hội chứng ruột kích thích, hai yếu tố chi phối mạnh mẽ nhất đến độ nghiêm trọng của bệnh là sự cơ thể hóa (somatization) và sự thảm họa hóa (catastrophizing) [1]. Cơ thể hóa là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với hội chứng ruột kích thích [1]. Thậm chí, mức độ cơ thể hóa còn ảnh hưởng đến cách người bệnh nhìn nhận về bệnh tật, kết quả điều trị và hiệu quả can thiệp nhiều hơn cả mức độ nghiêm trọng thực tế của bệnh [1].
Bên cạnh đó, người mắc hội chứng ruột kích thích thường có điểm số thảm họa hóa cao hơn hẳn so với người khỏe mạnh [1]. Tâm lý thảm họa hóa cơn đau chính là một yếu tố dự báo có ý nghĩa về các triệu chứng tiêu hóa liên quan đến cảm giác đau [1]. Khi người bệnh quá chú ý vào vùng bụng, mỗi cử động co bóp nhẹ của ruột cũng bị não bộ phóng đại thành cơn đau dữ dội, tạo ra sự hoảng loạn và sợ hãi [1], [4].
Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) được xem là tiêu chuẩn vàng trong các can thiệp trị liệu tâm lý [6]. Liệu pháp này tập trung vào việc tái cấu trúc nhận thức nhằm làm giảm các hành vi tìm kiếm sự an toàn và hành vi né tránh [6]. Trong điều trị ruột kích thích, CBT tập trung vào việc thay thế các chiến lược ứng phó sai lệch, tiêu cực bằng những nhận thức và hành vi mang tính tích cực hơn [1].
Các liệu pháp tâm lý như CBT nhằm mục đích phá vỡ vòng phản hồi tiêu cực giữa cảm xúc và chức năng đường ruột để làm thuyên giảm triệu chứng [5]. Việc chú ý giải quyết các vấn đề tâm lý tiềm ẩn giúp làm giảm các yếu tố tâm lý xã hội đang duy trì triệu chứng bệnh và hạn chế hành vi tìm kiếm chăm sóc y tế không phù hợp [5]. Nhờ thay đổi cách nhìn nhận và phản ứng với cảm giác cơ thể, tín hiệu đau truyền từ ruột lên não và phản xạ kích thích từ não xuống ruột dần được điều hòa trở lại [1], [5].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Sự thất vọng với các loại thuốc uống thông thường là nguyên nhân thúc đẩy nhiều nghiên cứu về tâm lý ruột ra đời [5]. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các biện pháp điều trị bằng thuốc hiện nay thường chỉ mang lại sự thuyên giảm triệu chứng không đầy đủ và đôi khi khó dung nạp [2]. Hơn nữa, việc làm giảm các triệu chứng tiêu hóa bằng thuốc không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành sự cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh [2].
Dưới đây là những ghi nhận cụ thể từ các nghiên cứu khoa học:
Nghiên cứu tổng quan về can thiệp tâm lý cho IBS (năm 2016): Các dữ liệu phân tích cho thấy liệu pháp nhận thức hành vi có hiệu quả rõ rệt trong việc làm giảm các triệu chứng đường ruột ở bệnh nhân hội chứng ruột kích thích, cả ở thời điểm ngay sau điều trị lẫn trong thời gian theo dõi ngắn hạn [1]. Liệu pháp thôi miên hướng ruột cũng cho thấy tác dụng có lợi ngắn hạn trong việc cải thiện triệu chứng tiêu hóa, và kết quả này vẫn được duy trì sau một năm ở một nửa số bệnh nhân [1]. Nghiên cứu kết luận các phương pháp điều trị tâm lý là lựa chọn phù hợp cho những bệnh nhân được chọn lọc [1].
Nghiên cứu cập nhật thực hành lâm sàng của chuyên ngành tâm thần - tiêu hóa (năm 2018): Các chuyên gia nhấn mạnh các bệnh tiêu hóa mạn tính như ruột kích thích, trào ngược dạ dày thực quản và viêm ruột không thể tách rời khỏi bối cảnh tâm lý của chúng [7]. Hai nhánh tâm lý trị liệu trục não - ruột chủ chốt là CBT và thôi miên hướng ruột không chỉ tác động làm giảm triệu chứng tiêu hóa mà còn nâng cao khả năng ứng phó, sự kiên cường và khả năng tự điều hòa của người bệnh [7].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống về liệu pháp tâm lý (năm 2023): Thống kê tại Hoa Kỳ cho thấy tỷ lệ lưu hành của hội chứng ruột kích thích là 12%, tiêu tốn trung bình của mỗi bệnh nhân khoảng 9.776 USD mỗi năm vào năm 2023 [6]. Liệu pháp tâm lý đã được ghi nhận mang lại lợi ích thực sự cho các triệu chứng thể chất và sinh lý như đau mạn tính hoặc hội chứng ruột kích thích [6].
Nghiên cứu về liệu pháp nhận thức hành vi ở trẻ em (năm 2021): Nghiên cứu giải quyết câu hỏi thực tế lâm sàng khi trẻ em mắc hội chứng ruột kích thích không cải thiện dù đã thay đổi chế độ ăn và cha mẹ không muốn dùng thuốc [8]. Kết quả khẳng định CBT truyền thống và các phân nhóm của nó, bao gồm CBT qua internet và thôi miên hướng ruột, đạt hiệu quả cao hơn trong việc giảm đau và giảm triệu chứng tiêu hóa ở trẻ em và thanh thiếu niên so với điều trị tiêu chuẩn hoặc không điều trị [8].
Nghiên cứu về liệu pháp số cho IBS (năm 2023): Dữ liệu từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng chứng minh rằng liệu pháp hành vi não - ruột (BGBT) giúp cải thiện triệu chứng, mức độ hài lòng của bệnh nhân, khả năng hoạt động chức năng và chất lượng cuộc sống [2]. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cũng ủng hộ sự phát triển và tính hữu ích của các thiết bị trị liệu kỹ thuật số cung cấp CBT tự hướng dẫn và thôi miên, mở ra giải pháp tiếp cận tiết kiệm chi phí [2].
Lợi ích toàn diện và những giới hạn của bằng chứng
Việc áp dụng các liệu pháp tâm lý đem lại nhiều lợi ích vượt trội so với việc chỉ dùng đơn thuần thuốc điều trị triệu chứng thể xác [2], [5]. Hội chứng ruột kích thích tác động đến toàn bộ đời sống cá nhân, khiến người bệnh luôn ngần ngại trước việc ăn một món ăn nào đó hoặc ngần ngại bước ra ngoài tham gia một hoạt động vì thói quen đại tiện khó lường [6]. Liệu pháp tâm lý giúp cải thiện chất lượng cuộc sống bằng cách thay đổi cách bệnh nhân nhận thức về bệnh tật, cách họ thích nghi và thậm chí cả cách họ quyết định lựa chọn thực phẩm [6].
Bên cạnh đó, các can thiệp này giúp xây dựng sự kiên cường, khả năng tự điều hòa phản ứng của cơ thể trước áp lực [7]. Nhiều can thiệp phi dược lý như chế độ ăn ít FODMAP và các can thiệp hành vi não - ruột gồm thôi miên hướng ruột và CBT hiện đã trở thành tiêu chuẩn chăm sóc và có mặt trong mọi hướng dẫn điều trị lớn [3].
Tuy vậy, các bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn nhất định. Dữ liệu duy trì hiệu quả dài hạn của một số phương pháp như thôi miên hướng ruột cho thấy kết quả chỉ giữ được sau một năm ở khoảng một nửa số bệnh nhân [1]. Căn nguyên cơ bản của bệnh vẫn chưa được giải mã trọn vẹn, và các can thiệp tâm lý đòi hỏi sự chọn lọc người bệnh phù hợp chứ không phải là giải pháp vạn năng cho tất cả mọi trường hợp mắc bệnh [1], [6].
Hiểu lầm thường gặp: "Đau ruột là do tưởng tượng ra"?
Một hiểu lầm rất phổ biến và tai hại là khi bác sĩ đề nghị khám tâm lý hoặc tập luyện nhận thức hành vi, người bệnh liền nghĩ rằng bác sĩ cho rằng cơn đau của họ là giả vờ hoặc do bản thân "tự tưởng tượng ra". Thực tế hoàn toàn ngược lại. Cơn đau bụng trong hội chứng ruột kích thích là hoàn toàn có thật về mặt sinh học và xuất phát từ hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng cùng sự rối loạn dẫn truyền tín hiệu thần kinh giữa ruột và não [4], [6].
Trị liệu tâm lý không phải để phủ nhận cơn đau, mà là công cụ sinh học thần kinh giúp hạ thấp ngưỡng nhạy cảm quá mức của não bộ đối với các kích thích từ ruột [7], [5]. Một hiểu lầm khác là liệu pháp tâm lý đường ruột cũng giống hệt như các buổi tư vấn tâm lý thông thường trị trầm cảm hay stress. Thực tế, trị liệu hành vi não - ruột (BGBT) là một phân ngành chuyên biệt, có cấu trúc và kỹ thuật khác biệt so với các phương pháp tâm lý dành cho các rối loạn tâm thần thông thường [2], [7].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần điều trị tâm lý là có thể ăn uống tùy tiện hoặc bỏ qua hoàn toàn các chăm sóc y tế thông thường. Các hướng dẫn lâm sàng hiện nay luôn nhấn mạnh các liệu pháp hành vi não - ruột phải được sử dụng kết hợp với các liệu pháp điều trị IBS khác, chứ không thể tách rời một cách cực đoan [2].
Ai nên thận trọng và rào cản khi tiếp cận trị liệu?
Mặc dù mang lại nhiều triển vọng, việc áp dụng liệu pháp tâm lý điều hòa ruột không thể tiến hành bừa bãi. Việc quyết định chỉ định các liệu pháp hành vi não - ruột kỹ thuật số hay trực tiếp đều cần được hướng dẫn thông qua quá trình đánh giá bệnh nhân cẩn thận, bao gồm sàng lọc sức khỏe tâm thần và đánh giá các nguy cơ [2]. Những người có rối loạn tâm thần nặng hoặc đang trong giai đoạn khủng hoảng tâm lý cấp tính cần được chăm sóc chuyên khoa trước khi bắt đầu các bài tập hành vi đường ruột [2].
Hiện nay, việc tiếp cận với các liệu pháp hành vi não - ruột còn gặp nhiều thách thức lớn trong thực tế [3]. Rào cản đầu tiên là sự thiếu hụt nghiêm trọng các nhà tâm lý học chuyên sâu về tiêu hóa được đào tạo bài bản [2]. Ngoài ra, những hạn chế về mặt thời gian của bệnh nhân và chi phí điều trị đắt đỏ cũng là trở ngại không nhỏ [2].
Ngay cả từ phía y tế, việc các bác sĩ lâm sàng chưa nắm rõ rằng BGBT là một liệu pháp đặc thù khác biệt với tâm lý thông thường cũng có thể hạn chế việc chuyển tuyến bệnh nhân đến đúng chuyên gia, ngay cả ở những nơi có sẵn dịch vụ này [2]. Do đó, vai trò của bác sĩ tiêu hóa trong việc tích hợp chăm sóc tâm lý và đưa ra hướng dẫn chuyển tuyến phù hợp là vô cùng quan trọng [7].
Áp dụng thực tế: Phối hợp đa mô thức để xoa dịu đường ruột
Để đạt được hiệu quả tốt nhất trong việc kiểm soát hội chứng ruột kích thích, việc điều trị cần dựa trên mô hình sinh học - tâm lý - xã hội toàn diện [5]. Trong thực hành lâm sàng thường quy, các phương pháp tiếp cận tâm lý luôn bao gồm các yếu tố nền tảng như: đánh giá chi tiết, giáo dục tâm lý, sự hỗ trợ và trấn an người bệnh [5].
Người bệnh có thể phối hợp các giải pháp sau dưới sự hướng dẫn y khoa:
Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn: Thay vì tự chống chọi trong lo âu, người bệnh nên chủ động trao đổi với bác sĩ tiêu hóa về những căng thẳng tâm lý đi kèm để được đánh giá và chuyển tuyến đến các chuyên gia sức khỏe tâm thần chuyên về tiêu hóa nếu có điều kiện [7], [4].
Tận dụng công nghệ và trị liệu số: Với sự phát triển của công nghệ y tế, các thiết bị và ứng dụng trị liệu kỹ thuật số cung cấp CBT tự hướng dẫn hoặc thôi miên hướng ruột đang nổi lên như một lựa chọn tiếp cận tiện lợi, tiết kiệm chi phí để bổ trợ cho quá trình điều trị [2].
Chăm sóc đa mô thức: Kết hợp liệu pháp nhận thức hành vi cùng các biện pháp phi dược lý đã được đưa vào hướng dẫn như chế độ ăn ít FODMAP và các liệu pháp chánh niệm [4], [3]. Đồng thời, người bệnh cần chú ý cải thiện giấc ngủ và học cách kiểm soát sự chú ý, tránh tình trạng tăng cảnh giác quá mức trước các cảm giác tự nhiên của ổ bụng [4].
Can thiệp tâm lý, đặc biệt là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), không phải là chiếc đũa thần giúp xóa bỏ hoàn toàn mọi khó chịu chỉ sau một đêm, nhưng là chìa khóa khoa học giúp ngắt kết nối vòng xoáy tiêu cực giữa tâm lý và đường ruột [1], [5]. Khi sự lo âu và xu hướng thảm họa hóa cơn đau được giải tỏa, các tín hiệu thần kinh truyền về ruột sẽ dịu lại, giúp trả lại sự bình yên cho hệ tiêu hóa [1], [4]. Người bệnh khi có các triệu chứng kéo dài cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để loại trừ các tổn thương thực thể và nhận phác đồ can thiệp phù hợp nhất.
