Trào lưu uống nước kiềm có giúp trung hòa axit gây đau họng do trào ngược?

Nhiều người thường xuyên bị khản tiếng, rát họng, vướng đờm dai dẳng nhưng đi khám tai mũi họng lại không phát hiện viêm nhiễm do vi khuẩn mà nguyên nhân sâu xa đến từ trào ngược dạ dày thực quản. Gần đây, trào lưu sử dụng nước kiềm đóng chai hoặc máy lọc nước ion kiềm được lan truyền rầm rộ với lời quảng cáo có thể trung hòa axit, "rửa trôi" axit dịch vị và làm êm dịu cổ họng tức thì.

Về mặt khoa học, nước kiềm tự nhiên có độ pH cao thực sự có khả năng hỗ trợ bất hoạt vĩnh viễn enzyme pepsin – tác nhân chính gây tổn thương niêm mạc họng – trong môi trường thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ tạm thời tại chỗ, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa cũng như không giải quyết được căn nguyên cơ học của bệnh trào ngược.

Cơ chế khiến trào ngược gây tổn thương và đau rát vùng họng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ có axit clohydric (HCl) trong dạ dày mới trực tiếp đốt cháy và gây bỏng rát niêm mạc họng. Trên thực tế, các nhà khoa học đã chứng minh enzyme tiêu hóa pepsin mới chính là yếu tố bệnh căn nền tảng gây tổn hại tế bào biểu mô ở cả trào ngược thanh quản - hầu và trào ngược dạ dày thực quản ^[1]. Pepsin là enzyme phân giải protein do tế bào dạ dày tiết ra, chỉ hoạt động khi gặp môi trường axit ^[1].

Khi xảy ra hiện tượng trào ngược dịch vị lên vùng hầu họng, các phân tử pepsin sẽ bám chặt vào bề mặt mô niêm mạc thanh quản ^[1]. Đáng chú ý, các loại nước máy hay nước đóng chai thông thường có độ pH dao động từ 6,7 đến 7,4 hoàn toàn không thể làm mất tính ổn định của pepsin ^[1]. Ở mức pH sinh lý 7,4, pepsin của con người vẫn giữ nguyên cấu trúc ổn định và có thể tái hoạt động trở lại bất cứ lúc nào khi tiếp xúc với các ion hydro mang tính axit từ thức ăn hoặc các đợt trào ngược tiếp theo ^[1].

Nguy hiểm hơn, tác động phá hủy của pepsin không chỉ dừng lại trên bề mặt niêm mạc họng. Các tế bào biểu mô vùng hạ họng có khả năng nuốt các phân tử pepsin vào bên trong tế bào thông qua cơ chế nội bào qua thụ thể ^[2]. Ngay cả trong các đợt trào ngược không có tính axit ở mức pH 7, sự xâm nhập của pepsin vẫn gây tổn hại nghiêm trọng đến ty thể của tế bào và làm biến đổi biểu hiện của các gen phản ứng với căng thẳng và độc tính ^[2].

Quá trình nghiên cứu sâu hơn về tế bào cho thấy, sau khi được hấp thu vào bên trong tế bào biểu mô thanh quản, pepsin không hề bị tiêu hủy mà được lưu giữ tại các bào quan nội bào như thể nội bào muộn và bộ máy Golgi ^[3]. Môi trường bên trong các túi nội bào này có tính axit tự nhiên với mức pH khoảng 5 ^[3]. Tại độ pH 5 này, pepsin phục hồi lại khoảng 40% hoạt tính phân giải protein tối đa của nó ^[3]. Chính sự tái hoạt tính âm thầm bên trong tế bào này đã kích hoạt quá trình phá hủy mô tế bào, dẫn đến các triệu chứng viêm thanh quản kéo dài mà bệnh nhân thường cảm nhận thấy như nghẹn cổ, rát buốt hay khàn đặc giọng ^[3].

Bằng chứng khoa học về khả năng bất hoạt pepsin của nước kiềm pH 8,8

Trước cơ chế bám dính và phá hủy mô dai dẳng của pepsin, giới khoa học đã tiến hành các thử nghiệm nhằm tìm kiếm phương pháp vô hiệu hóa loại enzyme này ngay tại bề mặt tiếp xúc. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) để đánh giá tác động của nước giếng khoan tự nhiên chứa bicarbonate có độ pH 8,8 đối với enzyme pepsin người ^[1].

Nghiên cứu trong ống nghiệm này đã so sánh khả năng đệm axit và độ ổn định của pepsin khi tiếp xúc với nước kiềm pH 8,8 so với hai loại nước đóng chai phổ biến trên thị trường có độ pH thông thường từ 6,7 đến 7,4 ^[1]. Kết quả cho thấy, nước kiềm tự nhiên pH 8,8 có khả năng làm biến tính tức thì và bất hoạt vĩnh viễn enzyme pepsin của người ^[1]. Khi đã bị biến tính không thuận nghịch, enzyme này sẽ không còn khả năng hoạt động trở lại ngay cả khi sau đó gặp phải môi trường axit ^[1], ^[2].

Bên cạnh việc triệt tiêu hoạt tính phân giải của pepsin, nghiên cứu năm 2012 cũng ghi nhận khả năng đệm axit clohydric của nước kiềm pH 8,8 vượt trội hơn hẳn so với các loại nước uống thông thường ^[1]. Khả năng đệm axit này giúp hấp thu bớt lượng ion hydro tự do, hỗ trợ làm giảm độ toan tức thời tại bề mặt niêm mạc hầu họng nơi nước kiềm chảy qua ^[1].

Chính vì đặc tính này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận rằng việc tiêu thụ nước kiềm pH cao có thể mang lại lợi ích hỗ trợ điều trị tiềm năng cho các bệnh nhân mắc bệnh lý trào ngược ^[1]. Nhờ tác dụng vô hiệu hóa enzyme tiêu hóa, nước kiềm được một số chuyên gia tai mũi họng cân nhắc như một biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc có tính chất như một chất kháng axit tại chỗ ^[4].

Sự hiện diện của pepsin tại vùng họng qua các nghiên cứu lâm sàng

Để đánh giá mức độ phổ biến của pepsin tại hầu họng ở những bệnh nhân có triệu chứng khó chịu đường hô hấp trên, nhiều kỹ thuật chẩn đoán khách quan đã được áp dụng trên người bệnh. Một nghiên cứu vào năm 2005 đã tiến hành lấy 63 mẫu đờm họng từ 23 bệnh nhân có biểu hiện trào ngược lâm sàng đang được theo dõi pH kép 24 giờ ^[5].

Kết quả thử nghiệm miễn dịch hấp thụ liên kết với enzyme (ELISA) cho thấy 22% (14/63) mẫu đờm có sự hiện diện của pepsin tương ứng với các đợt trào ngược thanh quản đo được với pH từ 4 trở xuống, với nồng độ pepsin trung vị là 0,18 microgam/mL (dao động từ 0,003 đến 22 microgam/mL) ^[5]. Ở nhóm mẫu không liên quan đến trào ngược, 78% hoàn toàn không phát hiện thấy pepsin ^[5]. Giá trị pH trung bình ở các mẫu dương tính với pepsin thấp hơn đáng kể so với mẫu âm tính (pH 4,4 so với pH 5,8 tại đầu đo hầu họng) ^[5]. Phương pháp phát hiện pepsin trong đờm này đạt độ nhạy 100% và độ đặc hiệu 89% trong việc xác định trào ngược thanh quản - hầu ^[5].

Năm 2014, một nghiên cứu khác theo dõi 21 bệnh nhân bị khàn tiếng có dấu hiệu viêm thanh quản khi nội soi cùng 10 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng ^[6]. Nghiên cứu sử dụng đồng thời đo trở kháng pH, hệ thống đo Dx-pH và lấy 5 mẫu nước bọt trong 24 giờ ^[6]. Kết quả cho thấy 10 trong số 21 bệnh nhân được xác định có trào ngược thực quản - hầu khách quan bằng đo trở kháng kèm ít nhất một xét nghiệm khác dương tính ^[6]. Các mẫu nước bọt dương tính với pepsin có mối liên hệ chặt chẽ với số đợt trào ngược trước đó: trong vòng 60 phút trước khi lấy mẫu, nhóm có pepsin trong nước bọt trải qua trung vị 3 đợt trào ngược (dao động từ 0 đến 10), cao hơn rõ rệt so với mức 0 đợt (dao động từ 0 đến 7) ở nhóm âm tính ^[6].

Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện năm 2018 trên 176 bệnh nhân nghi ngờ trào ngược (gồm 140 người viêm họng đơn thuần và 36 người có tổn thương choán chỗ ở thanh quản) cũng cho thấy tỷ lệ dương tính với pepsin trong nước bọt lên tới 40,9% (72/176) ^[7]. Nồng độ pepsin trong nước bọt thu thập tại thời điểm khởi phát triệu chứng cao hơn đáng kể so với các thời điểm khác ^[7]. Đáng lưu ý, ở nhóm có tổn thương thanh quản, tỷ lệ dương tính với pepsin trong nước bọt đạt 55,6% (20/36), cao hơn nhiều so với nhóm viêm họng đơn thuần là 37,1% (52/140) ^[7]. Điều này khẳng định tình trạng axit yếu và tổn thương do pepsin giữ vai trò quan trọng trong sự tiến triển của các bệnh lý vùng thanh quản ^[7].

Tuy nhiên, việc phát hiện hoạt tính của pepsin không phải lúc nào cũng đơn giản bằng các xét nghiệm thông thường. Một nghiên cứu năm 2007 kiểm tra hoạt tính phân giải của pepsin trong nước bọt ở bệnh nhân trào ngược bằng phương pháp gel agarose chứa fibrinogen đã cho kết quả âm tính ở tất cả các mẫu, kể cả mẫu lấy sau các đợt ợ trớ ^[8]. Nguyên nhân được chỉ ra là do độ pH của nước bọt tự nhiên dao động từ 7 đến 8 ^[8]. Tại mức pH này, pepsin tồn tại ở trạng thái tạm thời không hoạt động nên các xét nghiệm đo hoạt tính thông thường sẽ không ghi nhận được, dù cấu trúc enzyme vẫn còn nguyên vẹn và sẵn sàng tái hoạt tính khi gặp axit ^[1], ^[8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù các dữ liệu sinh học chứng minh nước kiềm pH 8,8 có khả năng làm biến tính pepsin vĩnh viễn, người tiêu dùng cần nhìn nhận tỉnh táo giữa kết quả phòng thí nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên cơ thể người. Thử nghiệm then chốt về việc bất hoạt pepsin năm 2012 là nghiên cứu in vitro được tiến hành trong ống nghiệm ^[1].

Trong điều kiện sinh lý tự nhiên, khi chúng ta uống nước kiềm, chất lỏng chỉ tiếp xúc lướt qua niêm mạc thành họng trong vài giây ngắn ngủi trước khi đi xuống thực quản và dạ dày. Khoảng thời gian tiếp xúc chớp nhoáng này rất khó để đảm bảo toàn bộ lượng pepsin đã bám sâu hoặc đã nội bào vào bên trong các mô biểu mô hạ họng đều bị vô hiệu hóa hoàn toàn ^[2], ^[3].

Thêm vào đó, việc ức chế pepsin chỉ ngăn ngừa tổn thương mô tại thời điểm đó, chứ không thể ngăn chặn các đợt trào ngược tiếp theo từ dạ dày đưa thêm dịch vị và pepsin mới lên thực quản và thanh quản. Do đó, nước kiềm không thể hoạt động như một loại thuốc điều trị nguyên nhân và không thể thay thế các nhóm thuốc ức chế tiết axit dạ dày được bác sĩ chỉ định ^[6].

Những hiểu lầm phổ biến về trào lưu uống nước kiềm

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm cho rằng uống nước kiềm có thể "trung hòa toàn bộ axit dạ dày" và chữa khỏi dứt điểm bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Dạ dày của con người cần duy trì môi trường axit mạnh tự nhiên (pH từ 1,5 đến 3,5) để tiêu hóa thức ăn và tiêu diệt các vi sinh vật gây hại. Khi một lượng nước kiềm đi vào dạ dày, cơ thể sẽ nhanh chóng tự điều chỉnh bằng cách tiết thêm axit để cân bằng lại độ toan sinh lý cần thiết.

Nước kiềm không thể tác động đến căn nguyên gốc rễ của bệnh trào ngược. Bệnh lý này xuất phát từ sự rối loạn vận động cơ học của cơ thắt thực quản dưới, tình trạng thoát vị hoành, tăng áp lực ổ bụng hoặc rối loạn làm rỗng dạ dày. Một loại nước uống trôi qua đường tiêu hóa không thể làm se khít hay phục hồi chức năng đóng mở của cơ vòng thực quản.

Một hiểu lầm khác là nước có độ pH càng cao thì càng tốt cho sức khỏe họng. Thực tế, nghiên cứu năm 2012 chỉ kiểm chứng mức độ pH 8,8 từ nguồn nước giếng tự nhiên chứa bicarbonate ^[1]. Việc cố tình tìm kiếm các loại nước có độ kiềm quá cao hoặc lạm dụng các hóa chất tạo kiềm nhân tạo không những không tăng thêm lợi ích mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Những ai cần thận trọng và cảnh báo nguy cơ tai nạn

Người tiêu dùng cần đặc biệt cảnh giác với các sản phẩm giọt kiềm cô đặc dùng để pha vào nước thông thường tại nhà. Một báo cáo lâm sàng năm 2021 đã ghi nhận trường hợp tai nạn nghiêm trọng khi một nữ bệnh nhân mắc trào ngược thanh quản - hầu đã dùng nhầm lọ dung dịch giọt kiềm cô đặc để nhỏ vào mắt ^[4]. Tai nạn này đã gây bỏng hóa chất kiềm nghiêm trọng ở củng mạc và giác mạc, để lại sẹo vĩnh viễn trên mắt bệnh nhân ^[4].

Các hóa chất kiềm đậm đặc có khả năng ăn mòn mô cực kỳ nhanh chóng và nguy hiểm hơn cả axit khi tiếp xúc với các niêm mạc nhạy cảm như mắt. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối cẩn trọng khi lưu trữ các chế phẩm này trong gia đình để tránh nhầm lẫn tai hại ^[4].

Ngoài ra, những người mắc bệnh thận mạn tính, người suy giảm chức năng thận hoặc bệnh nhân đang phải tuân thủ chế độ ăn kiêng khoáng chất nghiêm ngặt cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng nước kiềm thường xuyên. Việc nạp vào cơ thể một lượng lớn các ion khoáng và bicarbonate có thể làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù có cơ chế giải phóng phụ thuộc vào độ axit dạ dày cũng không nên uống nước kiềm cùng thời điểm uống thuốc để tránh làm biến đổi dược động học của thuốc.

Hướng dẫn áp dụng đúng cách và lời khuyên cân bằng

Nếu muốn sử dụng nước kiềm như một biện pháp hỗ trợ làm dịu họng khi bị trào ngược, người bệnh nên lựa chọn các sản phẩm nước khoáng kiềm tự nhiên đóng chai có nguồn gốc rõ ràng, với độ pH dao động trong khoảng từ 8,0 đến 8,8 ^[1].

Về cách dùng, thay vì uống ừng ực một lượng lớn, người bệnh có thể nhấp từng ngụm nhỏ, súc nhẹ ở vòm họng vài giây trước khi nuốt từ từ. Thao tác này giúp kéo dài thời gian tiếp xúc của nước kiềm với vùng niêm mạc đang bị lắng đọng pepsin ^[1], ^[4]. Thời điểm thích hợp có thể là sau các bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, hoặc ngay khi bắt đầu cảm thấy dấu hiệu vướng rát, ợ chua ở cổ họng ^[7].

Cần nhấn mạnh rằng việc uống nước kiềm chỉ là giải pháp bổ trợ tình thế tại chỗ ^[1]. Nền tảng quan trọng nhất để kiểm soát bệnh trào ngược vẫn là điều chỉnh lối sống: không ăn quá no, tránh nằm ngay sau khi ăn trong vòng 2-3 giờ, hạn chế các thực phẩm cay nóng, chất béo, đồ uống có cồn và cà phê, duy trì cân nặng hợp lý và nâng cao đầu giường khi ngủ.

Tóm lại, nước kiềm pH 8,8 có cơ sở sinh học rõ ràng trong việc hỗ trợ bất hoạt enzyme pepsin tại chỗ ^[1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên thần thánh hóa loại nước này như một phương thuốc chữa lành trào ngược. Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát họng, khàn tiếng hay khó nuốt kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và tiếp nhận phác đồ điều trị y khoa phù hợp.