Trẻ bú mẹ hoàn toàn bị đi ngoài ra máu có phải do dị ứng thức ăn của mẹ?

Nhìn thấy những sợi máu tươi hoặc vệt máu li ti lẫn trong tã phân của con luôn là khoảnh khắc khiến nhiều cha mẹ hoang mang tột độ. Không ít người mẹ tự trách bản thân, lo sợ con mắc bệnh hiểm nghèo về đường tiêu hóa hoặc nghĩ rằng dòng sữa mẹ của mình đang làm hại bé.

Thực tế, tình trạng trẻ bú mẹ hoàn toàn bị đi ngoài ra máu rất có thể bắt nguồn từ phản ứng dị ứng với protein trong thức ăn mà người mẹ tiêu thụ [1, 2]. Tình trạng này trong y khoa được gọi là viêm đại trực tràng dị ứng do protein thức ăn (Food Protein-Induced Allergic Proctocolitis - FPIAP), một dạng dị ứng thức ăn lành tính và có thể cải thiện khi mẹ điều chỉnh chế độ dinh dưỡng [1, 6].

Căn nguyên khiến trẻ bú mẹ bị đi ngoài ra máu

Nhiều người thường nghĩ trẻ chỉ có thể bị dị ứng sữa bò khi uống sữa công thức trực tiếp. Tuy nhiên, các phân tử protein từ khẩu phần ăn của người mẹ như sữa bò, trứng, đậu nành hoặc lúa mì hoàn toàn có thể đi qua sữa mẹ và tồn tại trong đó suốt nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày sau khi mẹ ăn ^[1]. Khi trẻ bú mẹ, hệ miễn dịch đường ruột non nớt tiếp xúc với các protein này và kích hoạt phản ứng dị ứng ^[1].

FPIAP được xác định là một dạng dị ứng không qua trung gian kháng thể IgE (non-IgE-mediated) [1, 4]. Khác với các phản ứng dị ứng cấp tính thường gây sốc phản vệ hay nổi mề đay ngay lập tức, phản ứng dị ứng này diễn ra âm thầm tại niêm mạc đại tràng xa [4, 7]. Tình trạng viêm niêm mạc kèm thâm nhiễm bạch cầu ái toan dẫn đến hiện tượng xuất huyết nhẹ ở trực tràng [4, 7]. Máu tươi xuất hiện trong phân chính là dấu hiệu điển hình của quá trình này [4, 6].

Dù có máu trong phân, phần lớn trẻ mắc FPIAP vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, bú tốt, vui vẻ và tăng cân bình thường [1, 6]. Bệnh thường khởi phát rất sớm, phổ biến trong vài tuần đầu đời hoặc vài tháng đầu sau sinh [4, 8].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về bệnh viêm đại trực tràng dị ứng?

Để làm rõ bức tranh lâm sàng và tiên lượng của hội chứng này, các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều nghiên cứu theo dõi cụ thể:

Năm 2024, một nghiên cứu quan sát hồi cứu tại Ý trên 100 trẻ được chẩn đoán mắc FPIAP trong giai đoạn 2012–2022 cho thấy có tới 68,0% trẻ đang bú mẹ hoàn toàn hoặc một phần ^[2]. Trong số 51 trẻ được làm xét nghiệm chẩn đoán, đa số có chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin) và nồng độ IgE toàn phần ở mức bình thường ^[2]. Chế độ ăn kiêng loại trừ của mẹ được áp dụng cho 69,0% trường hợp, chủ yếu là cắt giảm sữa bò, nhưng có 40,6% mẹ phải kiêng nhiều loại thực phẩm cùng lúc ^[2].

Kết quả ghi nhận tỷ lệ thuyên giảm triệu chứng đạt 76,8% ở nhóm trẻ bú mẹ có mẹ kiêng khem và 81,8% ở nhóm trẻ dùng sữa công thức thủy phân hoàn toàn ^[2]. Thời gian trung vị để trẻ hết triệu chứng hoàn toàn là 30 ngày (khoảng tứ phân vị từ 14 đến 60 ngày) ^[2]. Việc tập cho trẻ ăn lại thực phẩm kích ứng được dung nạp ở độ tuổi trung vị là 8 tháng (khoảng tứ phân vị 6–11 tháng), trong đó 61,7% áp dụng phương pháp nạp bậc thang (đối với trứng gà và sữa bò) ^[2]. Tỷ lệ tái phát khi tập ăn lại chỉ là 14,3%, và nghiên cứu cho thấy việc cho ăn lại trước 12 tháng tuổi có tỷ lệ tái phát 13,0%, thấp hơn so với việc trì hoãn sau 12 tháng tuổi (16,7%) ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2021 theo dõi 903 trẻ sơ sinh khỏe mạnh tại Mỹ cho thấy tỷ lệ tích lũy của FPIAP được chẩn đoán trên lâm sàng lên tới 17% (153 ca), trong đó có 63 trẻ (7%) có máu tươi đại thể nhìn thấy bằng mắt thường ^[3]. Đáng chú ý, nghiên cứu nhận thấy việc nuôi con kết hợp cả sữa mẹ và sữa công thức trong 4 tháng đầu đời có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn so với chỉ bú mẹ hoàn toàn hoặc chỉ dùng sữa công thức hoàn toàn ^[3].

Năm 2022, một nghiên cứu bệnh chứng tại Hy Lạp trên 96 bà mẹ có con mắc FPIAP và 141 bà mẹ có con không mắc bệnh đã xác định thủ phạm hàng đầu gây bệnh qua sữa mẹ là sữa bò (83,6%), theo sau là trứng (7,3%), lúa mì (6,4%) và thịt bò (6,4%) ^[4]. Năm 2023, một nghiên cứu khác tại Hy Lạp trên 96 trẻ bị FPIAP (chia thành nhóm dung nạp trước 6 tháng tuổi gồm 43 trẻ và nhóm sau 6 tháng tuổi gồm 53 trẻ) ghi nhận tuổi trung bình lúc chẩn đoán là 1,5 tháng ^[5].

Hiểu lầm phổ biến: Phải cai sữa mẹ ngay lập tức?

Hiểu lầm lớn nhất và nguy hại nhất của các bậc phụ huynh khi thấy con đi ngoài ra máu là vội vã cai sữa mẹ để chuyển sang sữa công thức. Đây là quyết định hoàn toàn sai lầm.

Tổ chức Dị ứng và Miễn dịch Lâm sàng Châu Âu (EAACI) nhấn mạnh mục tiêu hàng đầu là hỗ trợ và duy trì việc nuôi con bằng sữa mẹ cho tất cả trẻ nhỏ, bao gồm cả những trẻ bị dị ứng thức ăn ^[1]. Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng vàng, cung cấp các kháng thể và dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển của trẻ. Việc tiếp xúc với một lượng nhỏ protein qua sữa mẹ cũng đóng vai trò quan trọng trong tiến trình xây dựng khả năng dung nạp miễn dịch tự nhiên của cơ thể bé ^[1].

Trẻ mắc hội chứng này hoàn toàn không phải do sữa mẹ "xấu" hay "nóng". Mẹ không cần cai sữa mà chỉ cần loại bỏ tạm thời nguồn protein gây dị ứng khỏi khẩu phần ăn hàng ngày của chính mình [6, 8]. Theo các đánh giá lâm sàng, khoảng 60% trường hợp FPIAP xảy ra ở trẻ bú mẹ hoàn toàn sẽ khỏi khi mẹ kiêng protein sữa bò và đậu nành ^[6]. Khi mẹ cắt giảm đúng thực phẩm gây dị ứng, triệu chứng đi ngoài ra máu thường cải thiện rất nhanh, nhiều trường hợp biến mất chỉ trong vòng 72 đến 96 giờ ^[7].

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng trẻ sẽ phải kiêng khem suốt đời. FPIAP là một tình trạng lành tính, tự giới hạn và hầu hết trẻ sẽ dung nạp được thực phẩm kích ứng trước hoặc khi tròn 1 tuổi [4, 6, 8].

Nhóm trẻ và phụ huynh nào cần đặc biệt thận trọng?

Dù FPIAP mang tính chất lành tính, các bậc phụ huynh không được chủ quan tự chẩn đoán mà cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa. Cần đặc biệt lưu ý các yếu tố nguy cơ và dấu hiệu cảnh báo sau:

Trẻ có cơ địa chàm da (eczema) hoặc gia đình có người thân trực hệ thế hệ thứ nhất mắc dị ứng thức ăn có nguy cơ mắc FPIAP cao hơn đáng kể ^[3]. Ngoài ra, tiền sử gia đình có anh chị em bị dị ứng sữa hoặc bản thân trẻ bị hen suyễn/khò khè cũng liên quan đến việc thời gian mắc bệnh kéo dài hơn ^[5].

Cần phân biệt rõ FPIAP với hội chứng viêm ruột do protein thức ăn (FPIES) ^[6]. Trong khi FPIAP là bệnh lành tính với biểu hiện chủ yếu là máu trong phân ở trẻ vẫn tươi tỉnh, thì FPIES lại biểu hiện bằng nôn ói nhiều lần dữ dội, li bì, tiêu chảy dẫn đến mất nước cấp tính, sụt cân hoặc suy dinh dưỡng, đe dọa trực tiếp tới tính mạng và rất hiếm khi gặp ở trẻ bú mẹ hoàn toàn ^[6].

Các mẹ đang có bệnh lý nền cần chế độ ăn uống chuyên biệt hoặc người phải sử dụng thuốc điều trị kéo dài cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng và dị ứng trước khi thực hiện bất kỳ thực đơn kiêng khem nào để tránh suy nhược cơ thể.

Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn thực tế cho người mẹ

Nếu trẻ được bác sĩ xác định bị viêm đại trực tràng do dị ứng thức ăn qua sữa mẹ, người mẹ nên thực hiện các bước điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học dựa trên bằng chứng:

Đầu tiên, hãy bắt đầu bằng việc loại bỏ thủ phạm phổ biến nhất là sữa bò và các chế phẩm từ sữa bò (phô mai, sữa chua, bơ) [1, 6, 7]. Nếu sau vài tuần triệu chứng không đỡ, bác sĩ có thể hướng dẫn loại bỏ thêm các dị nguyên tiếp theo như đậu nành, trứng gà, lúa mì hoặc thịt bò [6, 7]. Không nên tự ý kiêng khem quá nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc ngay từ đầu vì có thể dẫn tới thiếu chất cho mẹ và giảm chất lượng sữa ^[2].

Thói quen nấu nướng và lựa chọn thực phẩm của mẹ cũng ảnh hưởng trực tiếp đến diễn tiến bệnh của trẻ:

• Nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn tiêu thụ nhiều thực phẩm nấu tại nhà, ngũ cốc nguyên hạt, cá, hải sản, trái cây và sử dụng dầu ô liu trong thời kỳ cho con bú có liên quan tích cực đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh và giúp trẻ sớm dung nạp thức ăn hơn [3, 7].
• Ngược lại, người mẹ nên hạn chế tối đa các loại đồ ăn chế biến sẵn ("ready-to-eat"), bánh ngọt nhiều đường, món nướng, thực phẩm nhiều chất béo tổng hợp và việc nêm nếm quá nhiều muối trong thời gian cho con bú, vì những yếu tố này có liên quan tới việc kéo dài thời gian xuất hiện triệu chứng ở trẻ [3, 7].
• Người mẹ cũng cần tránh uống rượu bia và không nên tự ý dùng các viên uống bổ sung đa vitamin nếu không có chỉ định y khoa ^[5].

Khi trẻ được khoảng 6 đến 12 tháng tuổi và không còn triệu chứng, mẹ có thể phối hợp cùng bác sĩ để thử cho trẻ tiếp xúc lại với thực phẩm nghi ngờ [1, 3]. Việc giới thiệu lại sữa bò hay trứng gà thường được tiến hành theo phương pháp nạp từng bậc thang (ladder modality), bắt đầu từ lượng rất nhỏ dưới dạng nướng chín kỹ rồi nâng dần cấp độ ^[2]. Việc thử lại thực phẩm kịp thời giúp tránh việc mẹ và bé phải duy trì chế độ ăn kiêng ngặt nghèo không cần thiết ^[2].

Nuôi con bằng sữa mẹ khi trẻ bị dị ứng thức ăn đòi hỏi sự kiên nhẫn và bình tĩnh từ người mẹ. Thay vì lo lắng hoang mang hay vội vàng cai sữa, việc thăm khám y tế kịp thời và điều chỉnh khẩu phần ăn của mẹ đúng cách sẽ giúp bảo vệ đường ruột của bé, duy trì trọn vẹn nguồn sữa mẹ thiêng liêng và giúp trẻ nhanh chóng vượt qua giai đoạn dị ứng đầu đời.