Chứng đau nửa đầu (migraine) ở trẻ em và thanh thiếu niên gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc học tập cũng như sinh hoạt hàng ngày [3, 8]. Nhiều phụ huynh có xu hướng tìm kiếm các giải pháp bổ sung từ thảo dược vì tin rằng chúng lành tính và ít độc hại hơn thuốc kê đơn thông thường [1]. Trong số đó, chiết xuất Butterbur (cây gai diếp dại, danh pháp khoa học Petasites) là cái tên thu hút nhiều sự quan tâm.
Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho việc có nên dùng Butterbur cho trẻ hay không vẫn còn nhiều điểm phải cân nhắc. Dù các thử nghiệm sơ bộ cho thấy tiềm năng giảm tần suất cơn đau, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn chưa đủ vững chắc để đưa ra khuyến cáo sử dụng rộng rãi cho nhóm đối tượng nhỏ tuổi này [1, 4].
Vì sao Butterbur được nghiên cứu cho chứng đau nửa đầu?
Chứng đau nửa đầu ở trẻ nhỏ thường có thời gian cơn đau ngắn hơn so với người lớn nhưng lại dễ tái phát [5, 8]. Điều này khiến chất lượng sống của các em suy giảm đáng kể. Các loại thuốc ngăn ngừa cơn đau hiện hành thường đi kèm những tác dụng phụ không mong muốn, khiến các bác sĩ và gia đình e dè [2].
Chiết xuất từ rễ cây Butterbur, tiêu biểu là dòng chế phẩm chuẩn hóa Petadolex, được tìm hiểu nhờ các đặc tính kháng viêm tự nhiên [3, 6]. Trước khi được thử nghiệm ở trẻ em, loại thảo dược này từng ghi nhận hiệu quả và độ an toàn qua hai thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược trên tổng số 289 bệnh nhân trưởng thành [3]. Từ những cơ sở ban đầu này, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tiềm năng dự phòng đau nửa đầu của rễ Butterbur trên nhóm bệnh nhân trẻ tuổi [3].
Nghiên cứu lâm sàng mở: Kết quả bước đầu trên 108 trẻ
Năm 2005, một nghiên cứu nhãn mở, tiến cứu và đa trung tâm đã được thực hiện để đánh giá chiết xuất rễ Butterbur đặc biệt trong việc phòng ngừa đau nửa đầu [3]. Thử nghiệm thu hút 108 trẻ em và thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 6 đến 17 tuổi, tất cả đều được chẩn đoán mắc chứng đau nửa đầu theo tiêu chuẩn IHS kéo dài ít nhất 1 năm [3].
Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chỉ định dùng từ 50 đến 150 mg chiết xuất rễ Butterbur mỗi ngày tùy theo độ tuổi, duy trì liên tục trong thời gian 4 tháng [3]. Diễn tiến điều trị được theo dõi cẩn thận qua nhật ký đau đầu thiết kế riêng cho trẻ em [3]. Kết quả ghi nhận có 77% bệnh nhân giảm ít nhất 50% tần suất xuất hiện các cơn đau nửa đầu [3]. Tính chung toàn bộ nhóm tham gia, tần suất cơn đau giảm 63% [3].
Đáng chú ý, 91% bệnh nhân cảm thấy tình trạng sức khỏe cải thiện đáng kể hoặc nhẹ sau 4 tháng dùng thảo dược [3]. Khoảng 90% số bác sĩ và bệnh nhân ghi nhận cảm giác khỏe khoắn hoặc thậm chí cải thiện sức khỏe tổng thể tốt hơn [3].
Thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên kết hợp liệu pháp âm nhạc
Để có cái nhìn khách quan hơn, một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu, ngẫu nhiên, mù đôi một phần và có đối chứng giả dược đã được tiến hành trên nhóm học sinh tiểu học [3, 6]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của chiết xuất rễ Butterbur (dòng Petadolex) so với liệu pháp âm nhạc và giả dược ở 63 trẻ em bị đau nửa đầu từng đợt [3, 6].
Tiêu chí tuyển chọn bao gồm các em từ 8 đến 12 tuổi, có cơn đau khởi phát ít nhất 1 năm trước khi tham gia và trung bình có từ 2 cơn đau trở lên mỗi tháng trong 3 tháng gần nhất [4]. Sau 8 tuần theo dõi ban đầu, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành các nhánh: 19 trẻ dùng liều chiết xuất rễ Butterbur từ 50 đến 150 mg mỗi ngày, 20 trẻ trị liệu bằng âm nhạc và 19 trẻ dùng giả dược, kéo dài trong 12 tuần [3, 6]. Tất cả các nhóm đều được nhận giáo dục về đau đầu ngay từ đầu [2].
Kết quả cho thấy, ngay sau đợt điều trị 12 tuần, chỉ có liệu pháp âm nhạc cho thấy sự vượt trội rõ rệt so với giả dược (p=0.005) [3, 6]. Tuy nhiên, trong giai đoạn theo dõi kéo dài 6 tháng sau đó (đánh giá trong 8 tuần), cả liệu pháp âm nhạc và chiết xuất Butterbur đều thể hiện sự vượt trội so với giả dược với mức ý nghĩa thống kê lần lượt là p=0.018 và p=0.044 [3, 6]. Điều cần lưu ý là ngay từ giai đoạn theo dõi ban đầu, tất cả các nhóm tham gia đều đã có sự sụt giảm đáng kể tần suất cơn đau [3, 6].
Bằng chứng khoa học hiện tại: Hứa hẹn nhưng còn nhiều lỗ hổng
Dù các kết quả thử nghiệm lâm sàng ban đầu mang lại tín hiệu lạc quan, các đánh giá tổng quan y khoa lại chỉ ra bức tranh cẩn trọng hơn. Một tổng quan năm 2014 xem xét 30 nghiên cứu về các chất bổ sung dinh dưỡng (nutraceuticals) dùng trong dự phòng đau nửa đầu ở trẻ em, bao gồm cả Butterbur, đã kết luận chất lượng bằng chứng nhìn chung còn rất kém [5].
Đến năm 2018, một tổng quan hệ thống khác đánh giá 21 nghiên cứu trên 6 loại hoạt chất dinh dưỡng (trong đó có Butterbur, vitamin D, riboflavin, coenzyme Q10, magie và axit béo không bão hòa đa) cũng đưa ra nhận định tương tự [6]. Phần lớn các dữ liệu hiện có đều bị hạn chế bởi quy mô mẫu nhỏ và chất lượng nghiên cứu thấp [6]. Do đó, y văn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn về hiệu quả thực tế của các hoạt chất này đối với chứng đau nửa đầu ở trẻ nhỏ [6].
Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các liệu pháp ngừa đau nửa đầu ở trẻ em gặp thách thức rất lớn do tỷ lệ đáp ứng với giả dược ở nhóm tuổi này rất cao [5, 8]. Điển hình như nghiên cứu quy mô lớn CHAMP đối với các thuốc dự phòng phổ biến đã phải dừng sớm vì thuốc không chứng minh được sự vượt trội so với giả dược sau 24 tuần [7]. Điều này càng khiến việc xác lập tính hiệu quả riêng biệt của Butterbur cần thêm nhiều nghiên cứu chất lượng cao trong tương lai [6].
Tính an toàn và tác dụng phụ ghi nhận ở trẻ nhỏ
Về phương diện an toàn, trong thử nghiệm nhãn mở kéo dài 4 tháng với 108 trẻ em và thiếu niên, tỷ lệ gặp phải các tác dụng không mong muốn là 7,4% [3]. Phản ứng phụ phổ biến nhất được ghi nhận là chứng ợ hơi [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào xảy ra, đồng thời không có trường hợp nào phải dừng can thiệp sớm do tác dụng phụ của thảo dược [3]. Mức độ dung nạp của thảo dược ở trẻ em và thanh thiếu niên được đánh giá là tương đương với các dữ liệu ghi nhận trước đó trên người trưởng thành [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho trẻ
Một sai lầm rất phổ biến của các bậc cha mẹ là mặc định thảo dược tự nhiên luôn an toàn, không có độc tính và tốt hơn thuốc tây [1]. Thực tế, ngay cả với các hoạt chất tự nhiên, các bằng chứng khoa học cho trẻ em vẫn rất khan hiếm; thậm chí một số thảo dược quen thuộc như feverfew hay riboflavin từng không có thử nghiệm xác nhận tính an toàn và hiệu quả cho đau đầu ở trẻ nhỏ [1].
Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng Butterbur có thể dập tắt cơn đau nửa đầu cấp tính tức thì. Các nghiên cứu hiện tại về chiết xuất rễ Butterbur ở trẻ chỉ tập trung vào vai trò phòng ngừa (làm giảm tần suất xuất hiện cơn đau trong tương lai), không phải là liệu pháp cắt cơn cấp tốc như paracetamol, ibuprofen hay sumatriptan xịt mũi [2, 5].
Ai nên thận trọng và lưu ý khi áp dụng thực tế
Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua các dạng cây Butterbur thô, trà thảo mộc tự hái hoặc chế phẩm chưa qua kiểm định nghiêm ngặt cho con dùng. Cây Butterbur trong tự nhiên chứa các hợp chất có thể gây độc cho gan nếu không được loại bỏ qua quy trình chiết xuất chuyên biệt. Các thử nghiệm lâm sàng đạt kết quả tích cực đều phải sử dụng dòng chiết xuất rễ chuẩn hóa đặc biệt [2, 3, 6].
Đối với liều lượng, các dữ liệu lâm sàng từng áp dụng mức liều từ 50 đến 150 mg chiết xuất rễ Butterbur mỗi ngày tùy theo độ tuổi của trẻ em và thanh thiếu niên trong liệu trình từ 12 tuần đến 4 tháng [2, 6]. Mọi quyết định can thiệp liều lượng dự phòng này bắt buộc phải có sự thăm khám, chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc nhi khoa, không được tự ý áp dụng [8].
Nhìn chung, chiết xuất rễ Butterbur chuẩn hóa cho thấy tiềm năng nhất định trong việc giảm thiểu cơn đau nửa đầu ở trẻ em [2, 3]. Dẫu vậy, vì chất lượng bằng chứng khoa học hiện tại còn hạn chế, cha mẹ cần trao đổi kỹ với bác sĩ để cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ trước khi bổ sung bất kỳ liệu pháp thảo dược nào cho con trẻ [1, 4].
