Nhiều bậc phụ huynh thường có thói quen hãm các loại trà thảo mộc cho con uống mỗi khi thấy trẻ nổi mụn nhọt, táo bón hoặc biếng ăn vì nghĩ rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại. Trong đó, trà atiso là thức uống quen thuộc được tin rằng giúp "mát gan", "thanh nhiệt" và kích thích tiêu hóa nhanh chóng.
Tuy nhiên, việc tùy tiện cho trẻ nhỏ uống nước atiso hoặc dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe chưa lường trước. Hiện tại, bằng chứng khoa học về tính an toàn và liều lượng của loại thảo dược này trên cơ thể non nớt của trẻ em vẫn còn rất hạn chế.
Nghi ngại về an toàn thảo dược cho trẻ nhỏ
Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ. Hệ tiêu hóa, gan và thận của các bé chưa hoàn thiện đầy đủ chức năng chuyển hóa, khiến trẻ dễ bị tổn thương trước các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh.
Theo một đánh giá khoa học công bố năm 2021, các nghiên cứu hiện có về độ an toàn của chiết xuất thực vật khi bổ sung cho trẻ em còn rất hạn chế [1]. Trẻ nhỏ dễ gặp rủi ro hơn người lớn khi dùng các sản phẩm bổ sung có nguồn gốc tự nhiên, bao gồm sai liều lượng, tác dụng phụ, tương tác giữa thảo dược với thuốc và các phản ứng dị ứng [1].
Bên cạnh đó, chất lượng sản phẩm và việc thiếu chuẩn hóa liều lượng là rào cản lớn khi đưa ra khuyến nghị dùng thảo dược cho trẻ em [1]. Tình trạng dán nhãn sai, nhầm lẫn dược liệu, pha tạp thảo dược khác hoặc lẫn tân dược, nhiễm kim loại nặng và thuốc trừ sâu có thể dẫn đến biến cố bất lợi nghiêm trọng ở trẻ em [1]. Một nghiên cứu chỉ ra khoảng 20% sản phẩm thảo dược bị nhiễm kim loại nặng như chì, thủy ngân và asen, trong đó một nửa số sản phẩm nhiễm bẩn này được quảng bá dùng bổ sung cho trẻ [1]. Đáng lo ngại hơn, một khảo sát ghi nhận chỉ 45% cha mẹ chủ động thông báo cho bác sĩ về việc dùng thực phẩm bổ sung thảo dược của con mình [1].
Atiso tác động thế nào lên niêm mạc dạ dày?
Nhiều người tin rằng atiso có lợi cho đường ruột và bảo vệ dạ dày. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất lá atiso có tác dụng nhất định trên mô hình loét dạ dày cấp tính nhưng đi kèm cơ chế bài tiết dịch vị cần lưu ý.
Thử nghiệm năm 2010 trên chuột cống cho thấy chiết xuất ethanol từ lá atiso dạng uống giúp ngăn ngừa tổn thương niêm mạc dạ dày do cồn tuyệt đối (ở liều 125–500 mg/kg) hoặc do căng thẳng ngâm nước (ở liều 1000–2000 mg/kg) theo mức độ phụ thuộc liều [2]. Chiết xuất này chứa thành phần chính là 1% cynaropicrin, 0,8% axit chlorogenic cùng 70% dextrin làm chất mang [2]. Khi thử nghiệm riêng lẻ, cynaropicrin ở liều tương đương 1/100 liều chiết xuất cũng ngăn ngừa tổn thương niêm mạc dạ dày ở cả hai mô hình bệnh, trong khi dextrin và axit chlorogenic không mang lại hiệu quả [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận khi cho chuột bình thường uống chiết xuất lá atiso ở liều 500–2000 mg/kg, lượng chất nhầy dạ dày tăng lên rõ rệt, đồng thời ở liều 125–500 mg/kg giúp ngăn ngừa sự sụt giảm chất nhầy dạ dày do cồn gây ra [2]. Tuy nhiên, chiết xuất lá atiso ở liều 500–2000 mg/kg lại làm tăng thể tích dịch vị ở chuột bình thường và không có tác dụng làm giảm bài tiết axit dạ dày cơ bản [2]. Điều này cho thấy atiso kích thích tiết dịch vị, một tác động có thể gây khó chịu, cồn cào hoặc trào ngược nếu dùng ở trẻ em có đường tiêu hóa nhạy cảm.
Các nghiên cứu về bảo vệ gan chỉ dừng lại trên động vật
Lý do phổ biến nhất khiến phụ huynh cho con uống trà atiso là niềm tin "bổ gan, giải độc". Tuy nhiên, hầu hết các tác động bảo vệ gan của atiso mới chỉ được ghi nhận trong các mô hình bệnh lý nặng trên động vật thí nghiệm.
Nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên chuột cống bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu gan đánh giá chiết xuất lá atiso [3]. Chuột được chia thành ba nhóm gồm nhóm phẫu thuật giả, nhóm chứng và nhóm dùng chiết xuất lá atiso [3]. Kết quả cho thấy hoạt tính chống oxy hóa đạt mức cao nhất ở nhóm dùng chiết xuất lá atiso, các thông số sinh hóa và protein phản ứng C (CRP) cải thiện đáng kể so với nhóm chứng, đồng thời điểm số tổn thương mô bệnh học cũng thấp hơn rõ rệt [3]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất lá atiso có tác dụng bảo vệ gan gắn liền với đặc tính chống oxy hóa và chống viêm [3].
Một thử nghiệm khác cùng năm 2022 trên chuột cống bị vàng da tắc mật thực nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất lá atiso dùng liều 300 mg/kg trước phẫu thuật 2 giờ giúp tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa trong mô gan và huyết thanh [4]. Nhóm dùng atiso có điểm số mô bệnh học về tổn thương tế bào gan thấp hơn nhóm chứng, cho thấy tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa trong điều kiện tắc mật [4].
Mới đây nhất, nghiên cứu năm 2025 thử nghiệm trên chuột cống Wistar bị thắt ống mật chủ gây ứ mật và bệnh não gan [5]. Động vật được chia làm 6 nhóm và cho uống chiết xuất lá hoặc đế hoa atiso liều 250 mg/kg hoặc 500 mg/kg mỗi ngày trong suốt 28 ngày [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất atiso liều cao giúp điều hòa enzym gan, giảm bilirubin, tăng hoạt tính enzym chống oxy hóa, đồng thời làm giảm mức 8-OHdG và cytokine gây viêm [5]. Động vật dùng atiso cải thiện hiệu suất nhận thức trong các thử nghiệm mê cung nước Morris và kiểm tra nhận diện vật thể lạ [5].
Dù các kết quả trên rất khả quan, toàn bộ dữ liệu này đều xuất phát từ mô hình chuột bị tổn thương bệnh lý nhân tạo nghiêm trọng. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào chứng minh nước uống atiso có tác dụng "giải độc gan" định kỳ ở trẻ em khỏe mạnh.
Nguy cơ nhiễm bẩn và phản ứng dị ứng từ trà thảo mộc
Rất nhiều phụ huynh cho rằng các loại thảo dược tự nhiên luôn an toàn hơn thuốc Tây. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học lại chỉ ra những hiểm họa khôn lường từ việc tự ý dùng thảo mộc cho lứa tuổi nhỏ.
Nguy cơ nhiễm khuẩn là vấn đề nhức nhối khi sử dụng trà thảo mộc thô. Chẳng hạn, trà hoa cúc La Mã từng được ghi nhận là nguồn truyền bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum, làm tăng nguy cơ ngộ độc thịt nguy hiểm ở trẻ nhũ nhi [1]. Không những vậy, việc tự ý kết hợp nhiều loại thảo dược có thể gây hại trực tiếp cho gan của trẻ. Y văn từng ghi nhận trường hợp một bé trai 13 tuổi bị suy gan cấp tính với kết quả sinh thiết cho thấy hơn 90% tế bào gan bị hoại tử, mà nguyên nhân chính được xác định là do sử dụng chế phẩm thảo dược phối hợp Euphytose [1].
Mặt khác, việc chế biến atiso không đúng cách, bảo quản ẩm mốc hoặc dùng các sản phẩm trôi nổi không nhãn mác rất dễ đưa các chất độc hại và kim loại nặng vào cơ thể của trẻ [1].
Những ai tuyệt đối nên thận trọng?
Dựa trên các đặc tính dược lý và rủi ro đã được ghi nhận, việc dùng atiso cho trẻ em cần đặc biệt cẩn trọng trong các trường hợp sau:
- Trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 2 tuổi: Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của bé còn non yếu, không nên cho uống các loại trà thảo mộc đậm đặc do nguy cơ nhiễm khuẩn bào tử và rối loạn điện giải.
- Trẻ có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản, viêm dạ dày: Vì chiết xuất lá atiso có đặc tính làm tăng thể tích dịch vị dạ dày [2], thức uống này có thể kích thích niêm mạc, làm tăng cảm giác ợ chua, cồn cào và khó chịu bụng ở trẻ.
- Trẻ có bệnh lý gan mật: Phụ huynh không tự ý dùng atiso để điều trị các bệnh vàng da, tắc mật hay viêm gan tại nhà mà không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.
- Trẻ đang sử dụng thuốc điều trị: Các hoạt chất trong thảo dược có thể tương tác với tân dược làm thay đổi hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho phụ huynh
Để chăm sóc đường tiêu hóa và sức khỏe của trẻ nhỏ một cách khoa học, cha mẹ nên áp dụng các nguyên tắc sau:
Thay vì phụ thuộc vào các loại nước thảo mộc thanh nhiệt, hãy tập trung vào chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ từ rau củ tươi, trái cây và đảm bảo trẻ uống đủ nước lọc mỗi ngày. Đây là biện pháp tự nhiên và an toàn nhất giúp hệ tiêu hóa của bé hoạt động trơn tru.
Nếu muốn dùng atiso cho trẻ lớn, chỉ nên dùng bông atiso tươi nấu canh như một món ăn thực phẩm thông thường trong bữa cơm gia đình. Không nên hãm nước lá atiso quá đậm đặc hay cho trẻ uống thay nước lọc cả ngày. Tuyệt đối tránh sử dụng các chế phẩm cao atiso, viên nang chiết xuất đậm đặc dành cho người lớn cho trẻ nhỏ. Khi trẻ có biểu hiện nóng trong, phát ban, táo bón kéo dài hay kém ăn, phụ huynh nên đưa bé đi khám chuyên khoa thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.
Trà atiso hay các loại thảo mộc khác không phải là "thần dược" thanh lọc cơ thể cho trẻ nhỏ. Việc sử dụng bất kỳ thảo dược nào cho trẻ em cũng cần dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng, tránh tâm lý sính đồ tự nhiên mà vô tình tạo gánh nặng lên gan và dạ dày của con.
