Nhiều bậc phụ huynh thường lo lắng khi con trẻ biếng ăn, lười vận động vì sợ con thấp còi, nhẹ cân hơn bạn bè đồng trang lứa. Tuy nhiên, ít ai nghĩ rằng thói quen ăn uống thiếu chất và ngồi yên một chỗ ở tuổi thiếu nhi lại chính là mầm mống gây ra bệnh loãng xương, dễ gãy xương khi các em bước vào tuổi trưởng thành và tuổi già.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy việc thiếu hụt dinh dưỡng (đặc biệt là canxi, năng lượng) kết hợp với lối sống ít vận động thời thơ ấu sẽ làm suy giảm quá trình tích lũy "khối lượng xương đỉnh" [1], [2], [3]. Khi đạt mức xương đỉnh thấp lúc hết tuổi lớn, trẻ sẽ bước vào giai đoạn trưởng thành với hệ xương kém vững chắc, đối mặt trực tiếp với nguy cơ loãng xương và gãy xương sớm về sau [1], [4], [5].
"Ngân hàng xương" thời thơ ấu và cơ chế xây dựng khung xương
Loãng xương là bệnh lý hệ xương nghiêm trọng, làm tăng tỷ lệ bệnh tật và tử vong do liên quan đến các ca gãy xương theo tuổi tác [4]. Thay vì chỉ tập trung làm chậm tốc độ mất xương ở người cao tuổi, y học hiện đại nhấn mạnh việc phòng ngừa loãng xương ngay từ gốc bằng cách tối ưu hóa "khối lượng xương đỉnh" (peak bone mass - lượng xương tối đa một người đạt được khi trưởng thành) trong suốt thời thơ ấu và thanh thiếu niên [4], [6], [7]. Việc đạt được khối lượng xương đỉnh tối đa là yếu tố bắt buộc để xương duy trì độ chắc khỏe ngay cả sau khi bị suy giảm mật độ ở giai đoạn sau của cuộc đời [1].
Quá trình tích lũy xương diễn ra mạnh mẽ nhất trong những năm dậy thì [1]. Tuy nhiên, nền tảng của khung xương đã được định hình từ rất sớm: sự tăng trưởng ở giai đoạn nhũ nhi quyết định kích thước của "vỏ bọc khung xương" (skeletal envelope) và quỹ đạo phát triển này đã được thiết lập ngay từ khi trẻ tròn 1 tuổi [5]. Trong khi sự tăng trưởng chiều cao giúp định hình kích thước bộ khung, thì hoạt động thể chất lại đóng vai trò điều chỉnh mật độ khoáng chất bên trong khung xương đó và giúp củng cố xương sau khi quá trình tăng trưởng chiều dài kết thúc [5].
Bộ xương của trẻ ở giai đoạn trước dậy thì đặc biệt nhạy cảm với các kích thích cơ học từ việc tập luyện [4]. Các bài tập chịu trọng lượng (weight-bearing activity - những vận động buộc cơ thể phải nâng đỡ sức nặng của chính mình chống lại trọng lực) đã được chứng minh giúp tăng tích lũy xương nhiều hơn các hoạt động không chịu trọng lượng [1], [4]. Bên cạnh yếu tố di truyền và nội tiết, dinh dưỡng (năng lượng, canxi) và vận động là hai yếu tố môi trường có thể điều chỉnh được để làm giàu "ngân hàng xương" cho trẻ [1], [4], [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về sự kết hợp giữa ăn uống và vận động?
Mối liên hệ mật thiết giữa dinh dưỡng và vận động đối với xương trẻ em được chứng minh rõ nét qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2005 [2]. Nghiên cứu này theo dõi 113 bé gái khỏe mạnh chưa dậy thì (chưa có kinh nguyệt) trong thời gian 1 năm [2]. Các bé bao gồm 63 trẻ có tập luyện thể chất (trung bình 7,2 ± 4 giờ/tuần) và 50 trẻ ít vận động (trung bình 1,2 ± 0,8 giờ/tuần), được chia ngẫu nhiên dùng sữa bột bổ sung 800 mg canxi photphat mỗi ngày hoặc dùng giả dược [2].
Khi phân tích sâu trên 4 nhóm thí nghiệm hoàn chỉnh — gồm nhóm tập luyện/bổ sung canxi (12 trẻ), tập luyện/dùng giả dược (42 trẻ), ít vận động/bổ sung canxi (10 trẻ) và ít vận động/dùng giả dược (21 trẻ) — bằng phương pháp đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) tại 6 vị trí xương, kết quả cho thấy sự khác biệt rất rõ rệt [2]. Nhóm vừa tập luyện vừa bổ sung canxi đạt mức tăng mật độ khoáng xương (BMD) vượt trội hơn hẳn các nhóm khác: tăng 6,3% toàn cơ thể, tăng 11% tại cột sống thắt lưng, tăng 8,2% tại cổ xương đùi và tăng 9,3% tại tam giác Ward (tất cả đều có ý nghĩa thống kê) [2]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt nào về mức tăng mật độ xương giữa 3 nhóm còn lại [2]. Nghiên cứu kết luận việc bổ sung canxi đơn thuần mà không vận động sẽ không cải thiện được mật độ xương ở giai đoạn tiền dậy thì; ngược lại, vận động thể chất muốn kích thích tạo xương hiệu quả toàn diện thì cần có chế độ giàu canxi đi kèm [2].
Một nghiên cứu dọc khác công bố năm 1995 đã theo dõi 153 phụ nữ sinh năm 1968-1969 tại một thành phố ở Anh cho đến năm 1990 để tìm hiểu tác động dài hạn từ thời thơ ấu [5]. Dữ liệu sức khỏe lúc nhỏ được đối chiếu với chỉ số xương lúc trưởng thành đo bằng máy DXA [5]. Kết quả cho thấy cân nặng lúc 1 tuổi có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với hàm lượng khoáng xương (BMC, nhưng không phải mật độ BMD) ở cột sống thắt lưng (hệ số tương quan r = 0,32) và cổ xương đùi (r = 0,26), ngay cả khi đã hiệu chỉnh theo cân nặng hiện tại [5]. Chiều cao lúc nhỏ cũng liên quan chặt chẽ với hàm lượng khoáng xương khi trưởng thành, còn hoạt động thể chất là yếu tố lối sống chính quyết định mật độ khoáng xương (BMD) sau khi đã tính đến thể trạng cơ thể [5].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2001 đã khảo sát 192 bé gái và 140 bé trai khỏe mạnh từ 5 đến 19 tuổi tại thời điểm ban đầu và sau 1 năm bằng máy DXA [8]. Lượng canxi ăn vào và mức độ vận động được đánh giá 3 lần qua bảng câu hỏi [8]. Sau khi hiệu chỉnh theo kích thước cơ thể (chiều cao, cân nặng, diện tích xương), các nhà khoa học nhận thấy hàm lượng khoáng xương (BMC) trung bình có liên quan thuận chiều với lượng canxi tiêu thụ trung bình ở trẻ trong độ tuổi đi học (có ý nghĩa rõ ở bé gái với p = 0,03 và ở mức ranh giới ở bé trai với p = 0,07) [8]. Sự gia tăng hàm lượng khoáng xương sau 1 năm chỉ liên quan có ý nghĩa với sự thay đổi lượng canxi ăn vào ở các bé trai (p = 0,03), nhưng không ghi nhận ở bé gái (p = 0,9), và các tác giả lưu ý rằng vẫn chưa rõ mức độ ảnh hưởng của khoảng không gian tái tạo xương đối với kết quả này [8].
Lợi ích thực sự và những giới hạn của bằng chứng khoa học
Các bằng chứng khoa học đều thống nhất rằng tối ưu hóa khối lượng xương đỉnh ở tuổi thiếu nhi và thanh thiếu niên là chiến lược trọng tâm để phòng ngừa loãng xương về già [4], [6], [7]. Trong hai yếu tố lối sống là lượng canxi tiêu thụ và vận động thể chất, một tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng hoạt động thể chất thậm chí còn có sức ảnh hưởng lớn hơn đối với việc xây dựng khối lượng xương đỉnh [1]. Đặc biệt, vận động bắt đầu từ giai đoạn trước dậy thì và duy trì xuyên suốt tuổi dậy thì sẽ mang lại lợi ích tích lũy khoáng chất tốt nhất cho xương [4], [3].
Tuy nhiên, người đọc cũng cần nhìn nhận rõ những giới hạn trong các bằng chứng hiện có. Một số tổng quan y khoa vào năm 1998 và 2007 lưu ý rằng dù có nhiều bằng chứng ủng hộ vai trò của vận động và canxi, các dữ liệu mang tính kết luận tuyệt đối vẫn chưa hoàn toàn đầy đủ và kết quả từ các thử nghiệm can thiệp đôi khi còn chưa đồng nhất [4], [3]. Các nghiên cứu cắt ngang thường dễ gặp sai số chọn mẫu và các yếu tố gây nhiễu, do đó giới khoa học ưu tiên dựa vào các nghiên cứu dọc theo dõi dài hạn hoặc thử nghiệm can thiệp để đánh giá chính xác hơn [4].
Hơn nữa, ở trẻ đang lớn, việc đánh giá xương không hề đơn giản do kích thước cơ thể liên tục thay đổi [8]. Trong nghiên cứu năm 2001, khi hiệu chỉnh theo kích thước cơ thể, diện tích xương trung bình không liên quan đến lượng canxi hay vận động trung bình, và mức độ tác động cũng có sự khác biệt nhất định giữa bé trai và bé gái [8]. Ngày nay, sự phát triển của các phương pháp đo ít xâm lấn hoặc không xâm lấn có độ chính xác cao như hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA), siêu âm định lượng hay chụp cắt lớp vi tính định lượng đã giúp việc theo dõi khối lượng xương ở trẻ em trở nên đáng tin cậy hơn rất nhiều [7].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Hiểu lầm phổ biến nhất ở các bậc cha mẹ có con biếng ăn, còi cọc là chỉ cần cho con uống thật nhiều sữa hoặc thực phẩm chức năng bổ sung canxi là xương sẽ chắc khỏe. Thử nghiệm lâm sàng năm 2005 đã bác bỏ quan niệm này: ở những trẻ ngồi yên một chỗ (chỉ vận động khoảng 1,2 giờ/tuần), việc bổ sung thêm 800 mg canxi mỗi ngày suốt 1 năm hoàn toàn không giúp tăng mật độ xương hơn so với việc dùng giả dược [2]. Canxi cần có "lệnh kích hoạt" từ việc vận động thể chất mới có thể đi vào xương hiệu quả [2].
Ngược lại, nhiều phụ huynh có con năng động, hay chạy nhảy lại chủ quan bỏ qua chế độ ăn uống vì nghĩ tập thể dục là đủ. Thực tế, nhóm trẻ tập luyện nhiều (trung bình 7,2 giờ/tuần) nhưng không được bổ sung đủ canxi cũng không đạt được mức tăng mật độ xương tối ưu như nhóm được kết hợp cả hai yếu tố [2]. Ngoài ra, không phải chỉ thiếu canxi mới hại xương, mà việc thiếu hụt năng lượng tổng thể do biếng ăn cũng ảnh hưởng nghiêm trọng vì năng lượng đóng vai trò thiết yếu đối với sự phát triển của xương [3].
Một sai lầm khác là đợi đến khi trẻ bước vào tuổi dậy thì mới bắt đầu thúc đẩy con tập thể thao để "kéo chiều cao". Các nghiên cứu chỉ rõ mức độ vận động thể chất thường có xu hướng sụt giảm rất nhanh khi trẻ bước vào tuổi thanh thiếu niên [1]. Mặt khác, khung xương phản ứng rất nhạy với kích thích cơ học ngay từ giai đoạn trước dậy thì [4], [3], và nền tảng kích thước bộ khung đã được định hình từ những năm đầu đời [5]. Do đó, chờ đến lúc dậy thì mới can thiệp là đã bỏ lỡ giai đoạn vàng.
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ vận động và bổ sung?
Mặc dù vận động thể chất nhìn chung rất tốt cho xương, các nhà khoa học cảnh báo rằng việc tập luyện quá mức có thể phản tác dụng [6]. Tồn tại một ngưỡng cường độ vận động mà nếu vượt qua đó, hoạt động thể chất sẽ gây tác động tiêu cực lên khối lượng xương [6]. Nguy cơ này đặc biệt cao khi trẻ tập các bài tập mang tính chất kỵ khí (anaerobic) quá nặng hoặc xảy ra ở những thanh thiếu niên quá gầy gò, nhẹ cân và bị vô kinh (mất kinh nguyệt) [6].
Bên cạnh đó, cơ thể trẻ nhỏ ở giai đoạn trước dậy thì có khả năng điều hòa thân nhiệt kém hơn so với người lớn khi phải tiếp xúc với môi trường nóng và ẩm [4]. Vì vậy, khi cho trẻ vận động ngoài trời để rèn luyện xương, phụ huynh cần hết sức thận trọng với nguy cơ mắc các bệnh lý liên quan đến nhiệt độ cao ở trẻ [4].
Ngoài ra, ở lứa tuổi thanh thiếu niên, việc sử dụng một số biện pháp can thiệp nội tiết (như các biện pháp tránh thai chứa hormone ở trẻ vị thành niên có chỉ định) cũng tạo ra những ảnh hưởng khác nhau lên khối lượng xương [6]. Nghiên cứu năm 2000 ghi nhận thuốc tránh thai đường tiêm chứa depot medroxyprogesterone acetate có thể ít mang lại tác động tích cực lên xương hơn so với que cấy dưới da chứa levonorgestrel hoặc thuốc viên tránh thai kết hợp [6]. Với những trẻ có bệnh nền, suy dinh dưỡng nặng, rối loạn nội tiết hoặc đang phải dùng thuốc điều trị dài ngày, gia đình cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý bổ sung canxi liều cao hay áp dụng lịch tập luyện cường độ mạnh.
Gợi ý áp dụng thực tế giúp trẻ tối ưu hóa khối lượng xương
Để giúp trẻ thoát khỏi nguy cơ loãng xương khi trưởng thành, phụ huynh cần kết hợp đồng thời hai mũi nhọn: cải thiện khẩu phần ăn và duy trì vận động chịu trọng lượng ở mức độ vừa phải [2], [6]. Về dinh dưỡng, lượng canxi tiêu thụ hàng ngày ở thanh thiếu niên thường thấp hơn nhiều so với mức khuyến nghị (RDA) là 1.200 mg/ngày [6]. Cha mẹ nên tăng cường canxi cho con thông qua các sản phẩm từ sữa, thực phẩm có bổ sung vi chất hoặc viên uống bổ sung khi cần thiết, đồng thời đảm bảo trẻ ăn đủ năng lượng để phục vụ quá trình tạo xương [6], [3].
Về vận động, nên ưu tiên các bài tập chịu trọng lượng và tạo lực tác động cơ học tốt lên khung xương [1], [4]. Các môn thể thao tạo độ căng cơ học cao như thể dục dụng cụ (gymnastics) hoặc các môn vận động chịu trọng lượng phổ biến như bóng đá được khuyến nghị mạnh mẽ để làm tăng khối lượng xương đỉnh [4]. Quan trọng nhất là duy trì mức độ tập luyện vừa phải và đều đặn hàng tuần thay vì ép trẻ tập quá sức [1], [6].
Thói quen ăn uống đủ chất và tích cực vận động cần được hình thành càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là từ giai đoạn trước dậy thì và duy trì bền bỉ xuyên suốt tuổi dậy thì cũng như cả cuộc đời [1], [4]. Khi trẻ tập luyện trong thời tiết nắng nóng, cha mẹ cần chú ý chọn nơi thoáng mát và cho trẻ nghỉ ngơi, bù nước hợp lý để bù đắp hạn chế về khả năng điều nhiệt của cơ thể trẻ nhỏ [4].
Tóm lại, chứng biếng ăn và thói quen lười vận động ở trẻ nhỏ không chỉ làm giảm tầm vóc trước mắt mà còn âm thầm làm hao hụt "vốn liếng" xương cho tương lai [1], [2], [5]. Sự kết hợp hài hòa giữa chế độ ăn giàu canxi, đủ năng lượng với các bài tập chịu trọng lượng vừa sức ngay từ trước tuổi dậy thì chính là chìa khóa vàng giúp trẻ xây dựng khối lượng xương đỉnh vững chắc [4], [2], [6]. Nếu trẻ có dấu hiệu chậm lớn, suy dinh dưỡng hoặc mắc các bệnh lý mạn tính, phụ huynh nên đưa con đến gặp bác sĩ để được thăm khám và tư vấn phác đồ dinh dưỡng, vận động phù hợp nhất.
