Nhiều bậc phụ huynh khi đón con chào đời sớm hơn dự kiến thường phải đối mặt với muôn vàn âu lo trong quá trình chăm sóc, đặc biệt là những bất thường ở hệ tiêu hóa của trẻ. Không ít gia đình nhận thấy trẻ sinh non rất dễ bị chướng bụng, ọc sữa, đi ngoài phân lỏng, chua hoặc quấy khóc liên tục mỗi khi bú sữa. Một trong những thủ phạm thường gặp nhất đằng sau hiện tượng này chính là chứng bất dung nạp lactose tạm thời.
Thực chất, tình trạng này xảy ra chủ yếu do loại enzyme chịu trách nhiệm tiêu hóa đường lactose – gọi là enzyme lactase – chỉ phát triển và tăng tốc hoàn thiện mạnh mẽ nhất vào giai đoạn 3 tháng cuối thai kỳ. Khi trẻ chào đời sớm trước ngày dự sinh, lớp niêm mạc ruột của trẻ chưa kịp tích lũy đủ lượng enzyme cần thiết để xử lý toàn bộ lượng đường tự nhiên có trong các cữ bú hàng ngày [1], [2].
Cơ chế sinh học: Lactase là rào cản tiêu hóa lớn nhất ở trẻ sinh non
Để hiểu vì sao trẻ sinh non lại nhạy cảm với đường sữa, chúng ta cần nhìn vào bức tranh hoạt động của hệ tiêu hóa sơ sinh. Đường lactose là loại disaccharide dồi dào nhất trong sữa mẹ cũng như các dòng sữa công thức thông thường, đóng vai trò cung cấp năng lượng thiết yếu cho sự phát triển của não bộ và cơ thể trẻ [3]. Để cơ thể hấp thu được, đường này bắt buộc phải được bẻ gãy thành hai loại đường đơn giản hơn là glucose và galactose thông qua enzyme lactase cư trú ở rìa bàn chải của biểu mô ruột [3].
Điều đáng chú ý là sự trưởng thành của các enzyme tiêu hóa không diễn ra đồng thời. Các nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý đường tiêu hóa chỉ ra rằng các enzyme như sucrase, maltase và isomaltase đều đã hoàn thiện và hoạt động đầy đủ ở trẻ sinh non [3]. Ngược lại, lactase lại là loại enzyme disaccharidase đường ruột phát triển muộn nhất [1], [4]. Do hoạt tính men này ở mức thấp, ruột non của trẻ sinh non không thể phân giải và hấp thu toàn bộ lượng lactose nạp vào [1], [3].
Khi lượng đường lactose không được tiêu hóa hết di chuyển xuống đại tràng, vi khuẩn đường ruột sẽ lên men chúng, sinh ra khí và các axit hữu cơ. Quá trình lên men này kéo theo nước vào lòng ruột, gây ra hàng loạt triệu chứng khó chịu điển hình như đầy hơi, trướng bụng, sôi bụng, tiêu chảy phân chua và kích ứng da quanh hậu môn.
Hoạt tính enzyme lactase biến chuyển thế nào theo tuổi thai?
Nhiều tài liệu y khoa giải thích rằng sự thiếu hụt men tiêu hóa ở trẻ sinh non không phải là bệnh lý di truyền vĩnh viễn, mà là "bất dung nạp lactose do phát triển" (developmental lactose intolerance) [2]. Bất dung nạp bẩm sinh thực sự do đột biến gene là tình trạng rất hiếm gặp, thường biểu hiện bằng những cơn tiêu chảy dữ dội ngay từ những ngày đầu đời do hoàn toàn mất khả năng tiêu hóa sữa [2].
Một tổng quan nghiên cứu y khoa năm 2025 đã làm rõ tiến trình gia tăng hoạt tính lactase trong bụng mẹ theo từng cột mốc tuần thai cụ thể [2]. Theo đó, ở giai đoạn thai nhi từ 26 đến 34 tuần tuổi, hoạt tính enzyme lactase chỉ đạt khoảng 1/3 (tương đương khoảng 33%) so với mức đo được ở trẻ chào đời đủ tháng [2]. Khi thai nhi phát triển từ tuần thứ 35 đến tuần thứ 38, hoạt tính men lactase mới tăng vọt lên khoảng 70% mức của trẻ đủ tháng [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phân biệt hiện tượng này với tình trạng thiếu men lactase nguyên phát – vốn xuất hiện do suy giảm sản xuất men ở mức phiên mã hoặc dịch mã và ảnh hưởng tới gần 100% người gốc Á khi trưởng thành [2]. Ngoài ra còn có thiếu hụt thứ phát, xuất hiện khi lớp nhung mao ruột non bị tổn thương cơ học sau các đợt nhiễm trùng đường ruột, suy dinh dưỡng nặng hoặc bệnh lý miễn dịch [2]. Đối với trẻ sinh non, gốc rễ của vấn đề đơn thuần là cuộc chuyển dạ diễn ra khi chiếc "nhà máy" sản xuất men lactase ở thành ruột chưa kịp vận hành hết công suất theo tiến trình tự nhiên [2].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc phục hồi men tiêu hóa?
Dù trẻ sinh non chịu thiệt thòi về lượng men dự trữ ban đầu, khả năng thích nghi của hệ tiêu hóa sau khi chào đời lại rất đáng kinh ngạc nếu được nuôi dưỡng đúng phương pháp.
Một nghiên cứu công bố năm 1986 đã khảo sát sự phát triển sau sinh của hoạt tính các disaccharidase trong dịch hỗng tràng ở một nhóm trẻ sinh rất non từ 26 đến 29 tuần tuổi thai, được nuôi bằng sữa mẹ thanh trùng [5]. Nghiên cứu này đo lường cả theo chiều cắt ngang lẫn theo dõi dọc, dựa trên nền tảng hoạt tính enzyme trong dịch hỗng tràng tương quan chặt chẽ với hoạt tính ở niêm mạc ruột [5]. Kết quả ghi nhận hoạt tính men lactase đã nằm trong phạm vi bình thường của trẻ lớn và trẻ em ngay trong tuần đầu đời [5]. Tỷ lệ giữa sucrase và lactase giảm đáng kể trong tuần thứ hai và thứ ba, minh chứng cho sự gia tăng mạnh mẽ của hoạt tính lactase sau sinh, hoàn toàn độc lập với tuổi thai sau thụ thai [5]. Phát hiện này chỉ ra rằng trẻ non tháng thực tế không thiếu hụt men lactase trầm trọng và kéo dài như y giới từng nhận định trước đây [5].
Để trả lời câu hỏi thời điểm cho ăn ảnh hưởng ra sao đến men tiêu hóa, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng năm 1998 đã theo dõi 135 trẻ sinh non từ 26 đến 30 tuần tuổi thai [6]. Các bé được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm cho ăn đường ruột sớm (bắt đầu từ ngày thứ 4 sau sinh) và nhóm cho ăn theo lịch chuẩn (bắt đầu từ ngày thứ 15 sau sinh) [6]. Nhóm nghiên cứu đánh giá hoạt tính lactase gián tiếp thông qua tỷ lệ lactulose/lactose trong nước tiểu vào ngày thứ 10, 28 và 50 [6].
Kết quả chỉ ra rằng hoạt tính enzyme lactase tăng lên rõ rệt theo thời gian [6]. Ở nhóm trẻ được cho ăn sớm, hoạt tính men lactase vào ngày thứ 10 cao hơn 100% (gấp đôi) và vào ngày thứ 28 cao hơn 60% so với nhóm ăn muộn [6]. Đồng thời, tại thời điểm 10 ngày tuổi, những trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có hoạt tính lactase cao hơn hẳn so với trẻ dùng sữa công thức [6]. Nghiên cứu cũng phát hiện thời gian cần để đạt mức dinh dưỡng đường ruột hoàn toàn, số lượng phim chụp X-quang bụng bất thường và tổng số lần chụp X-quang bụng đều tỷ lệ nghịch với hoạt tính men lactase [6]. Điều này khẳng định hoạt tính lactase chính là dấu ấn phản ánh sự trưởng thành của ruột non và nuôi ăn sớm giúp ruột mau chóng hoàn thiện [6].
Bổ sung men lactase xử lý sẵn trong sữa: Lợi ích và giới hạn
Trước thực trạng nhiều trẻ sinh non khó dung nạp lactose, các nhà khoa học đã thử nghiệm giải pháp bổ sung chế phẩm men lactase từ bên ngoài vào sữa mẹ hoặc sữa công thức nhằm thủy phân trước lượng đường này [1], [4], [7].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 1991 về tác động của chế phẩm lactase lên sữa công thức cho trẻ sinh non và đủ tháng cho thấy kết quả khả quan về mặt hóa học [7]. Khi thêm lactase vào sữa ở nhiệt độ phòng, lượng lactose giảm khoảng 50% chỉ sau 1 giờ và giảm từ 70% trở lên sau 2 giờ [7]. Tuy nhiên, do sữa công thức cho trẻ đủ tháng có hàm lượng lactose ban đầu cao hơn nhiều, phải mất 24 giờ để đạt nồng độ tuyệt đối tương đương mức 10 g/kg mà sữa sinh non đạt được chỉ sau 2 giờ [7]. Đáng lưu ý, việc bẻ gãy đường đôi thành đường đơn làm gia tăng áp lực thẩm thấu (osmolality) của sữa [7]. Mức tăng áp lực thẩm thấu diễn ra vừa phải ở sữa sinh non nhưng lại tăng rất mạnh ở sữa đủ tháng, điều này có thể cản trở việc ứng dụng trên thực tế lâm sàng vì áp lực thẩm thấu quá cao dễ gây rối loạn tiêu hóa cho trẻ [7].
Dù có tiềm năng lớn về lý thuyết, các tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane công bố năm 2005 và cập nhật năm 2013 trên đối tượng trẻ sinh non dưới 37 tuần tuổi đều chỉ ra sự cần thiết phải thận trọng [1], [4]. Các tổng quan này rà soát các thử nghiệm ngẫu nhiên hoặc bán ngẫu nhiên nhằm đánh giá hiệu quả và độ an toàn của việc thêm lactase vào sữa so với dùng giả dược hoặc không can thiệp [1], [4]. Các chỉ tiêu chính gồm tốc độ tăng cân (g/kg/ngày), sự phát triển thể chất (cân nặng, chiều dài, chu vi vòng đầu), số ngày để đạt nuôi ăn đường ruột hoàn toàn và các tác dụng phụ [1], [4]. Bằng chứng lâm sàng hiện vẫn chưa đủ đồng nhất để khuyến cáo việc bổ sung men lactase đại trà cho mọi trẻ sinh non, và các can thiệp này bắt buộc phải có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1], [4].
Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi chăm sóc trẻ sinh non
Hiểu lầm phổ biến nhất là vội vàng kết luận trẻ bị dị ứng đạm sữa bò hoặc mắc bệnh đường ruột nguy hiểm khi thấy con đi ngoài phân lỏng, nhiều bọt. Thực tế, bất dung nạp lactose do sinh non là hiện tượng sinh lý tạm thời do thiếu hụt enzyme bề mặt, hoàn toàn khác với phản ứng miễn dịch dị ứng protein sữa [2], [3].
Nhiều phụ huynh cũng lầm tưởng rằng đường lactose là chất có hại và tìm mọi cách cắt bỏ hoàn toàn lactose khỏi khẩu phần của bé bằng các loại sữa hạt hoặc công thức không phù hợp. Điều này hết sức nguy hiểm. Lactose là nguồn carbohydrate tự nhiên vô cùng thiết yếu cho trẻ sơ sinh, đồng thời chính sự hiện diện của sữa mẹ chứa lactose lại đóng vai trò như chất kích thích giúp niêm mạc ruột của trẻ tăng sinh men lactase nhanh hơn [6].
Bên cạnh đó, việc nôn nóng cho trẻ dùng các loại men tiêu hóa, men phân giải đường xách tay không rõ nguồn gốc mua qua mạng có thể gây mất cân bằng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, gây tổn hại trực tiếp đến hệ tiêu hóa non nớt của bé [7].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả trẻ sinh trước 37 tuần đều có nguy cơ thiếu hụt men lactase sinh lý ở các mức độ khác nhau, nhưng trẻ sinh cực non (dưới 28-30 tuần) là đối tượng nhạy cảm nhất vì mức men ban đầu chỉ bằng một phần ba trẻ đủ tháng [2]. Với nhóm trẻ này, tình trạng kém hấp thu đường nếu không được theo dõi sát có thể dẫn đến mất nước, rối loạn điện giải và chậm tăng cân [1], [2].
Trẻ sinh non đang gặp các vấn đề nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp tính hoặc suy dinh dưỡng nặng cũng cần được đặc biệt lưu tâm [2], [7]. Những đợt viêm ruột có thể làm tổn thương cơ học các nhung mao ruột, dẫn tới thiếu hụt lactase thứ phát chồng lên tình trạng thiếu hụt sẵn có do sinh non [2].
Trẻ có biểu hiện chướng bụng nặng, nôn trớ dịch xanh rêu, đi ngoài ra máu hoặc bụng căng cứng tuyệt đối không được tự ý xử lý tại nhà. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý ngoại khoa nguy hiểm như viêm ruột hoại tử, cần được thăm khám tại các trung tâm hồi sức sơ sinh ngay lập tức.
Hướng dẫn thực tế chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ sinh non
Để hỗ trợ đường ruột trẻ sinh non thích nghi tối ưu, các chuyên gia dinh dưỡng sơ sinh khuyến cáo quy trình chăm sóc cần tuân thủ nghiêm ngặt các mốc khoa học:
Thứ nhất, ưu tiên tuyệt đối sữa mẹ. Sữa mẹ vắt từ chính mẹ của trẻ sinh non là nguồn thức ăn lý tưởng nhất được khuyến cáo hàng đầu [8]. Việc nuôi con bằng sữa mẹ không chỉ cung cấp dinh dưỡng hoàn hảo mà còn kích thích hoạt tính men lactase của ruột tăng nhanh hơn rõ rệt so với sữa công thức [6]. Khi trẻ sinh non chưa có phản xạ bú nuốt phối hợp nhịp nhàng, việc nuôi ăn qua ống thông là cần thiết để đưa sữa trực tiếp vào dạ dày [3].
Thứ hai, bắt đầu dinh dưỡng đường ruột sớm với lượng tối thiểu. Dù dinh dưỡng tĩnh mạch là không thể thiếu để duy trì dưỡng chất trong giai đoạn đầu, việc cho trẻ ăn đường ruột sớm với lượng nhỏ mang tính kích thích (trophic feeding) giữ vai trò sống còn [8]. Lượng sữa tối thiểu này giúp kích thích nhu động ruột, tăng tiết mật, cảm ứng làm tăng sinh hoạt tính men lactase, đồng thời giảm thiểu đáng kể nguy cơ nhiễm trùng huyết và vàng da ứ mật [8]. Bắt đầu ăn đường ruột từ ngày thứ 4 sau sinh đã được chứng minh giúp tăng gấp đôi lượng men lactase vào ngày thứ 10 so với việc trì hoãn đến ngày 15 [6].
Thứ ba, bổ sung dưỡng chất đúng cách theo phác đồ. Đối với trẻ sinh rất non, việc bổ sung thêm chất tăng cường sữa mẹ (human milk fortifier) là điều cần thiết để đáp ứng kịp thời nhu cầu tăng trưởng bắt kịp của trẻ [8]. Trong trường hợp không có sữa mẹ, các dòng sữa công thức chuyên biệt dành cho trẻ sinh non mới được lựa chọn để thay thế [8]. Mọi điều chỉnh về loại sữa hoặc sử dụng chế phẩm bổ sung enzyme đều phải qua hội chẩn của bác sĩ chuyên khoa [8], [1].
Bất dung nạp lactose ở trẻ sinh non bản chất là một bước chậm nhịp tạm thời của tự nhiên trong quá trình hoàn thiện các cơ quan. Khi được chăm sóc đúng cách, ưu tiên sữa mẹ và kích thích dinh dưỡng đường ruột sớm, hệ thống enzyme của trẻ sẽ nhanh chóng bắt kịp đà tăng trưởng để trẻ tiêu hóa khỏe mạnh và phát triển toàn diện.
