Nhiều người có thói quen hễ bị tiêu chảy sau đợt uống kháng sinh là lập tức chuyển sang chế độ ăn BRAT gồm chuối (Banana), gạo/cơm trắng (Rice), sốt táo (Applesauce) và bánh mì nướng (Toast). Mọi người tin rằng thực phẩm thanh đạm này giúp đường ruột "nghỉ ngơi". Tuy nhiên, việc siết chặt khẩu phần ăn uống như vậy có thực sự khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn là không nên duy trì BRAT như một phác đồ điều trị. Y học hiện đại không còn ủng hộ việc kiêng khem ngặt nghèo này. Đường ruột bị tổn thương do thuốc cần dinh dưỡng đầy đủ và vi sinh vật có lợi để tái tạo tế bào, thay vì chịu cảnh thiếu chất từ thực đơn đơn điệu.
Tại sao dùng kháng sinh lại gây tiêu chảy?
Kháng sinh được kê đơn nhằm tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh, nhưng chúng không thể phân biệt vi khuẩn có hại và vi khuẩn có lợi trong hệ tiêu hóa. Rất nhiều loại kháng sinh tác động trực tiếp lên hệ vi sinh vật cộng sinh, dẫn đến tình trạng mất cân bằng vi sinh đường ruột [1].
Sự mất cân bằng vi sinh vật này làm suy giảm chức năng xử lý các chất dinh dưỡng đa lượng, kích hoạt tiêu chảy thẩm thấu và gây kém hấp thu các dưỡng chất thiết yếu [2]. Khi hệ vi sinh bị tàn phá, mầm bệnh cơ hội có nguy cơ phát triển quá mức [2]. Việc sử dụng kháng sinh tái diễn nhiều lần từ sớm thậm chí còn liên quan đến những tổn thương viêm mạn tính phức tạp về sau do biến đổi hệ vi sinh [1].
Cơ chế tác động: Chế độ BRAT có thực sự giúp ruột lành bệnh?
Lý do BRAT từng được ưa chuộng nhiều năm trước là vì các món này ít chất xơ thô, mềm, vị nhạt, dễ tiêu hóa và tạo cảm giác "êm bụng". Chuối và táo cung cấp một lượng nhỏ chất xơ hòa tan giúp phân bớt lỏng tạm thời.
Thế nhưng, chính sự nghèo nàn của BRAT lại là nhược điểm chí mạng khi cơ thể đang chống chọi với bệnh tật. Niêm mạc ruột non và ruột già bị tổn hại sau đợt kháng sinh cần một lượng lớn protein, acid amin, chất béo lành mạnh và vi chất dinh dưỡng để tái tạo lớp nhung mao. BRAT hầu như chỉ cung cấp carbohydrate tinh chế, cực kỳ ít chất đạm, thiếu hụt chất béo thiết yếu, canxi, kẽm và các vitamin quan trọng. Ép đường ruột sống nhờ BRAT vô tình kéo dài thời gian phục hồi của biểu mô ruột.
Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn BRAT?
Các quan điểm y khoa cập nhật đã làm thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận về các chế độ ăn kiêng hạn chế trong điều trị tiêu chảy cấp.
Nghiên cứu về vai trò của men vi sinh công bố năm 2012 nhấn mạnh rằng các bằng chứng lâm sàng hiện tại đều cho thấy men vi sinh giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy [3]. Thực hành điều dưỡng dựa trên bằng chứng ủng hộ chế độ ăn có chứa probiotics thay vì tiếp tục cổ xúy các thực đơn hạn chế dinh dưỡng [3]. Nghiên cứu chỉ rõ những giới hạn dinh dưỡng cố hữu trong chế độ ăn BRAT cần phải được xem xét lại dưới ánh sáng của các bằng chứng mới [3].
Song song đó, Hướng dẫn thực hành lâm sàng của Trung Quốc về tiêu chảy nhiễm trùng cấp tính ở trẻ em năm 2018 chỉ rõ nguyên tắc dinh dưỡng cốt lõi: việc cho ăn lại bình thường cần được tiếp tục càng sớm càng tốt sau khi đã bù đủ nước qua đường uống hoặc đường tĩnh mạch [4]. Hướng dẫn này cũng chỉ ra rằng việc sử dụng chế độ ăn không chứa lactose có thể giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy [4].
Đến phiên bản cập nhật năm 2024 (công bố năm 2025), các chuyên gia nhi khoa tiếp tục tái khẳng định việc quản lý tiêu chảy cấp cần dựa trên các bằng chứng lâm sàng chuẩn hóa, chú trọng đánh giá mất nước, liệu pháp bù dịch, dinh dưỡng và chỉ định dùng thuốc thận trọng [5]. Việc nhịn ăn hay kiêng khem quá mức không còn chỗ đứng trong các khuyến cáo hiện đại [5].
Lợi ích tạm thời và giới hạn lớn của bằng chứng
Không thể phủ nhận BRAT có thể giúp người bệnh cảm thấy dễ nuốt trong 24 giờ đầu nếu đang có triệu chứng buồn nôn đi kèm. Thức ăn lỏng, nhạt giúp giảm áp lực cơ học lên ống tiêu hóa khi đang co thắt dữ dội.
Dẫu vậy, giới hạn của BRAT là hoàn toàn không có bằng chứng khoa học chứng minh nó giúp chữa khỏi nguyên nhân gốc rễ hay rút ngắn toàn bộ đợt tiêu chảy. Trái lại, việc ăn kéo dài quá 48 giờ mang lại nguy cơ suy dinh dưỡng, đặc biệt nguy hiểm với trẻ nhỏ, người già hoặc người có thể trạng suy kiệt sau đợt nhiễm trùng nặng.
Những hiểu lầm thường gặp khi bị tiêu chảy do kháng sinh
Nhiều người lầm tưởng khi bị tiêu chảy thì phải lập tức uống thêm một loại kháng sinh khác để "cầm" lại. Đây là sai lầm nguy hại. Kháng sinh không cần thiết cho tiêu chảy cấp thông thường, bù nước mới là điều trị mấu chốt và các triệu chứng thường tự khỏi mà không cần liệu pháp đặc hiệu [6]. Hướng dẫn lâm sàng nhấn mạnh kháng sinh chỉ nên hạn chế cho các trường hợp tiêu chảy dạng lỵ, nghi ngờ tả có mất nước nặng, hoặc trên bệnh nhân có bệnh nền mạn tính, suy giảm miễn dịch [1, 3]. Việc lạm dụng kháng sinh làm gia tăng vi khuẩn kháng thuốc và tăng tần suất biến cố bất lợi [6].
Một khảo sát năm 2003 tại các khoa cấp cứu cho thấy có 25% bệnh nhân tiêu chảy được kê kháng sinh, một phần xuất phát từ kỳ vọng của người bệnh [7]. Bác sĩ có xu hướng kê đơn tăng lên khi nghĩ rằng người bệnh mong muốn nhận thuốc (OR 2,3), dù thực tế phán đoán này chỉ chính xác ở 1/3 trường hợp [7]. Điều này cho thấy tâm lý muốn dùng thuốc ngay để giải quyết triệu chứng là rất phổ biến nhưng không phải lúc nào cũng đúng đắn.
Một hiểu lầm khác là phải "để ruột trống" thì ruột mới mau lành. Khoa học chứng minh tế bào niêm mạc ruột lấy dưỡng chất trực tiếp từ thức ăn đi qua lòng ống tiêu hóa. Nhịn ăn hay chỉ ăn tinh bột đơn thuần làm teo nhung mao ruột nhanh hơn, khiến tình trạng kém hấp thu trở nên tồi tệ.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh là nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất. Tiêu chảy cấp do mọi nguyên nhân ở trẻ đều có thể nhanh chóng dẫn tới mất nước nguy hiểm [6]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý bắt trẻ ăn kiêng theo thực đơn BRAT mà không hỏi ý kiến bác sĩ.
Bệnh nhân có bệnh lý nền đường ruột, suy giảm miễn dịch hoặc người lớn tuổi dùng kháng sinh phổ rộng kéo dài cũng cần theo dõi sát [3, 6]. Nếu người bệnh có tiền sử dùng nhiều đợt kháng sinh trước đó và xuất hiện tiêu chảy phân máu dai dẳng, cần cảnh giác với nguy cơ tổn thương viêm đường ruột khởi phát rất sớm hoặc nhiễm trùng cơ hội do mất cân bằng vi sinh vật nghiêm trọng [2, 8].
Tiêu chảy được phân loại thành cấp tính (dưới 14 ngày), dai dẳng (14 - 29 ngày) và mạn tính (từ 30 ngày trở lên) [8]. Hầu hết các ca thông thường tự hồi phục trong thời gian ngắn và không cần xét nghiệm hay nội soi [8]. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy cấp không cải thiện, tiêu chảy kéo dài không rõ nguyên nhân ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc sau khi đi du lịch về, cần phải thăm khám chuyên khoa để nội soi kiểm tra niêm mạc đại tràng thay vì tự điều trị tại nhà [8].
Áp dụng thực tế: Ăn uống thế nào để phục hồi đường ruột?
Thay vì phụ thuộc vào BRAT, người bị tiêu chảy do kháng sinh nên áp dụng chiến lược ăn uống đa dạng và khoa học hơn:
Ưu tiên hàng đầu luôn là bù nước và điện giải. Đối với tình trạng mất nước nhẹ đến trung bình, các dung dịch bù nước đường uống (ORS) giảm áp lực thẩm thấu được khuyến nghị mạnh mẽ [4]. Chỉ khi mất nước nặng mới cần can thiệp truyền dịch tĩnh mạch [4].
Cho ăn lại bình thường càng sớm càng tốt ngay khi tình trạng nôn hoặc mất nước đã được kiểm soát [4]. Khẩu phần nên có cháo nấu với thịt nạc xay (cung cấp đạm), cà rốt nghiền, canh súp để bổ sung năng lượng và muối khoáng. Tránh các thực phẩm chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ uống nhiều đường công nghiệp vì chúng làm tăng áp lực thẩm thấu lòng ruột.
Nếu nghi ngờ có tình trạng không dung nạp đường thứ phát sau viêm ruột, việc chuyển sang chế độ ăn không chứa lactose có thể giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy [4].
Cân nhắc bổ sung men vi sinh đúng chủng loại. Bằng chứng lâm sàng khuyến cáo nấm men Saccharomyces boulardii và vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus có hiệu quả trong tiêu chảy phân nước cấp [4]. Đặc biệt, Saccharomyces boulardii đã được khuyến cáo ứng dụng cụ thể cho trẻ em bị tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [4]. Men vi sinh cũng được khuyên dùng vừa phải đối với tiêu chảy phân nước do virus [5].
Bổ sung kẽm cũng là biện pháp can thiệp có giá trị, được các tài liệu chuyên môn khuyến nghị cho trẻ mắc tiêu chảy cấp, nhất là trẻ trên 6 tháng tuổi tại các khu vực thiếu hụt vi chất này [1, 3].
Chế độ ăn BRAT đã lỗi thời và không cung cấp đủ dinh dưỡng để phục hồi hệ tiêu hóa bị tổn hại sau kháng sinh. Việc duy trì bù đủ nước điện giải, sớm quay lại chế độ ăn cân bằng giàu dinh dưỡng và bổ sung men vi sinh phù hợp mới là chìa khóa giúp đường ruột nhanh chóng lấy lại trạng thái khỏe mạnh. Nếu xuất hiện các dấu hiệu nặng như sốt cao, phân có máu hay mất nước không cải thiện, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
