Nhiều người thường chỉ nghĩ rượu bia gây hại dạ dày hay làm men gan tăng cao. Ít ai ngờ rằng thức uống có cồn còn can thiệp sâu vào quá trình điều hòa vi chất, đặc biệt là khoáng chất sắt.

Thực tế, uống rượu bia là tác nhân kích hoạt tình trạng tích tụ sắt toàn thân và làm tăng nguy cơ ứ đọng sắt tại nhu mô gan [1]. Tác động này bắt nguồn từ việc cồn ức chế hepcidin – hormone điều hòa sắt then chốt do gan sản xuất [1], [2].

Hepcidin: Chiếc van điều tiết sắt của cơ thể

Hepcidin được tổng hợp chủ yếu tại tế bào gan và giữ vai trò trung tâm kiểm soát cân bằng sắt [3], [4]. Bình thường, hormone này ức chế ruột hấp thu sắt từ thức ăn và ngăn đại thực bào giải phóng sắt vào tuần hoàn [2], [5].

Khi gan đủ sắt, cơ thể khỏe mạnh sẽ kích hoạt tín hiệu nội bào để tăng sinh hepcidin nhằm đóng bớt cửa hấp thu tại ruột [1]. Ngược lại, nếu hepcidin suy giảm, protein vận chuyển ferroportin không bị thoái giáng, khiến cửa ngõ mở toang và đẩy lượng sắt dư thừa ồ ạt vào máu [6], [7].

Tình trạng tích lũy sắt bất thường đã được ghi nhận trong nhiều bệnh gan mạn tính [4]. Ở cả bệnh gan nhiễm mỡ do rượu lẫn không do rượu, mô gan đều xuất hiện các lắng đọng sắt bất thường đi kèm rối loạn sản xuất hepcidin [4].

Rượu bia ức chế sản xuất hepcidin như thế nào?

Nhiều công trình chỉ ra rằng cồn ức chế phiên mã hepcidin trực tiếp tại tế bào gan [1], [3]. Tình trạng stress oxy hóa do chuyển hóa cồn làm suy giảm khả năng liên kết ADN của yếu tố phiên mã C/EBPalpha, dẫn đến sụt giảm tổng hợp hormone này [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 phân tích sâu hơn về tín hiệu Smad trong nhân tế bào gan chuột [3]. Nghiên cứu này ghi nhận việc tiếp xúc cồn mạn tính làm suy giảm đáng kể sự gắn kết của phức hợp Smad4 vào vùng khởi động gen hepcidin [3]. Khi Smad4 không thể liên kết bình thường, quá trình phiên mã tạo hepcidin bị nghẽn lại [3].

Ngoài ra, cồn còn kích hoạt cytokine tiền xơ hóa TGF-beta và thay đổi tín hiệu BMP [3]. Hậu quả của chuỗi gián đoạn này là hepcidin sụt giảm, dẫn tới tăng biểu hiện chất vận chuyển DMT1 và ferroportin tại tá tràng [2]. Lượng sắt hấp thu từ khẩu phần ăn vì thế gia tăng đáng kể [1], [2].

Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm động vật

Nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm tác động của cồn trên các dòng chuột thí nghiệm khác nhau [8]. Các nhà nghiên cứu phát hiện cồn làm tăng hấp thu sắt, nâng cao nồng độ sắt huyết thanh và giảm biểu hiện hepcidin ở dòng chuột 129x1/SvJ nhạy cảm [8]. Ngược lại, dòng chuột C57BL/6J và AKR/J không biểu hiện biến đổi này dù nồng độ cồn trong máu đều ở mức cao [8].

Điều này chứng minh tác động của cồn lên cân bằng sắt phụ thuộc vào nền tảng di truyền của từng cá thể [8]. Trên những cá thể mang đột biến gen Hfe, phản ứng sụt giảm hepcidin do cồn bị suy giảm vì hepcidin vốn đã bị ức chế tối đa từ trước hoặc cồn sử dụng chung con đường tín hiệu này [8].

Cũng trong năm 2007, một nghiên cứu khác nuôi chuột bằng chế độ ăn có cồn [5]. Kết quả kiểm tra mô học cho thấy biểu hiện mRNA của hepcidin-1 tại gan chuột dùng cồn thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng (p=0,04) [5]. Lượng protein prohepcidin trong bào tương tế bào gan cũng suy giảm sau khi nạp cồn [5].

Phát hiện thực tế trên bệnh nhân và người dùng đồ uống có cồn

Nghiên cứu trên bệnh nhân mắc bệnh gan do rượu năm 2007 ghi nhận nồng độ prohepcidin trong huyết thanh thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với người khỏe mạnh (p<0.001) [5]. Sự sụt giảm hormone này rõ rệt nhất ở những người bệnh có chỉ số ferritin huyết thanh tăng cao [5].

Báo cáo tổng hợp năm 2022 xác nhận khoảng một nửa số bệnh nhân mắc bệnh gan do rượu tiến triển thành tình trạng quá tải sắt tại gan [1]. Nồng độ ferritin huyết thanh và độ bão hòa transferrin ở nhóm này đều tăng [1]. Do nồng độ hepcidin huyết thanh giảm và ferroportin tại ruột tăng biểu hiện, mức hấp thu sắt qua đường tiêu hóa ở người nghiện rượu mạn tính tăng gấp hai lần [1].

Đáng chú ý, năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên người đã đánh giá việc tiêu thụ rượu vang đỏ vừa phải trong 3 tuần [6]. Nghiên cứu này cho thấy nồng độ hepcidin huyết thanh sụt giảm ở cả người bình thường khỏe mạnh lẫn bệnh nhân đái tháo đường típ 2 [6]. Điều này chứng minh cồn làm giảm hepcidin diễn ra ngay cả khi uống lượng vừa phải trong thời gian ngắn [6].

Hai mặt của rượu vang: Tác động đối kháng từ polyphenol

Dù cồn làm giảm hepcidin, tác động tổng thể của rượu vang đỏ lên lượng sắt hấp thu lại có sự đối nghịch thú vị [6]. Các hợp chất polyphenol trong vang đỏ có khả năng tạo phức chelat để ức chế ruột hấp thu sắt từ khẩu phần ăn [6].

Nghiên cứu trên người tình nguyện chỉ ra vang đỏ giàu polyphenol có hiệu lực ức chế hấp thu sắt mạnh gấp 2 đến 3 lần so với vang trắng ít polyphenol hoặc nước lọc [6]. Trên chuột, hoạt chất flavonoid quercetin trong rượu vang cũng làm giảm biểu hiện của ferroportin tại tá tràng [6].

Dù vậy, các nghiên cứu cộng đồng quy mô lớn vẫn xác nhận mối liên hệ phụ thuộc liều lượng giữa việc uống đồ uống có cồn mạn tính hàng ngày và sự gia tăng chỉ số dự trữ sắt trong cơ thể [6]. Sự ức chế tổng hợp hepcidin tại gan do ethanol vẫn là cơ chế chi phối chính [6], [2].

Hiểu lầm thường gặp về rượu bia và sắt

Nhiều người lầm tưởng uống rượu bia nhiều chỉ làm thiếu máu và suy kiệt dinh dưỡng. Dữ liệu khoa học chỉ ra cồn kích hoạt quá tải sắt toàn thân và làm giảm nguy cơ thiếu máu thiếu sắt [1]. Người lạm dụng rượu mạn tính có lượng sắt tự do trong huyết thanh cao hơn người đã ngưng rượu [7].

Một hiểu lầm khác là sắt càng nhiều trong cơ thể càng tốt cho khí huyết. Thực tế, sắt tích tụ quá mức tại tế bào nhu mô gan kết hợp với các gốc tự do do cồn sinh ra sẽ thúc đẩy phản ứng viêm và hoại tử tế bào [2], [7]. Tình trạng ứ đọng sắt mạn tính là một bước quan trọng thúc đẩy tổn thương gan tiến triển nặng hơn [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người mắc bệnh gan mạn tính như viêm gan C cần tuyệt đối cẩn trọng với rượu bia. Khoảng 10-36% bệnh nhân viêm gan C mạn tính bị quá tải sắt tại gan [1]. Virus HCV vốn đã làm giảm hepcidin thông qua các protein của virus và phản ứng viêm [1]. Uống thêm rượu bia sẽ cộng gộp tác động, làm gan tích tụ sắt nhanh chóng [1].

Người mang đột biến gen liên quan đến bệnh hemochromatosis (bệnh ứ sắt di truyền) cũng cần tránh rượu bia. Uống cồn là yếu tố chính thúc đẩy biểu hiện kiểu hình ứ sắt nghiêm trọng ở bệnh nhân mang đột biến C282Y của gen HFE [8]. Người được chẩn đoán gan nhiễm mỡ, có chỉ số ferritin máu cao hoặc đang có xơ gan cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1], [4].

Phụ nữ mang thai cần kiêng cồn tuyệt đối. Ở người trưởng thành không mang thai, cồn ức chế hepcidin; nhưng ở thai kỳ, cồn kích thích tăng hepcidin gan phôi thai hơn 300% và tăng lượng sắt ở gan thai nhi từ 30-60%, gây rối loạn tạo máu nghiêm trọng ở phôi thai [7].

Gợi ý áp dụng và kiểm soát trong đời sống

Người có thói quen sử dụng rượu bia thường xuyên nên đi kiểm tra sức khỏe định kỳ. Các xét nghiệm máu cần thực hiện bao gồm men gan, ferritin huyết thanh và độ bão hòa transferrin để đánh giá đúng tình trạng dự trữ sắt [1], [6].

Nếu phát hiện nồng độ ferritin huyết thanh hoặc men gan tăng cao, việc đầu tiên cần làm là ngừng sử dụng rượu bia để gan phục hồi khả năng sản xuất hepcidin bình thường [1], [5]. Không tự ý bổ sung các viên uống chứa sắt hoặc vitamin tổng hợp liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Hạn chế kết hợp rượu bia với các bữa ăn quá giàu thịt đỏ hay thức ăn chứa hàm lượng sắt cao. Người có bệnh lý nền về gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để xây dựng chế độ dinh dưỡng và phác đồ theo dõi nồng độ sắt phù hợp.

Duy trì lối sống điều độ và kiểm soát lượng cồn nạp vào là cách bảo vệ lá gan khỏi tổn thương kép do cồn và tích tụ sắt gây ra. Hiểu đúng cơ chế ức chế hepcidin giúp mỗi người chủ động hơn trong việc phòng ngừa các biến chứng chuyển hóa âm thầm nhưng nguy hiểm.