Thói quen dùng thêm thảo dược hoặc trà lá cây song song thuốc kê đơn rất phổ biến ở người bệnh tăng huyết áp. Nhiều người truyền tai nhau việc dùng chiết xuất phượng tím để hỗ trợ tim mạch, nhưng lại băn khoăn liệu uống cùng thuốc tây có gây tụt huyết áp quá mức hay làm hỏng phác đồ điều trị.
Các tài liệu nghiên cứu về tương tác thuốc hạ áp hiện chưa ghi nhận dữ liệu cụ thể nào về thảo dược phượng tím. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định việc dùng thuốc huyết áp cùng các chất khác, thực phẩm hoặc thuốc điều trị bệnh kèm theo có tỷ lệ tương tác rất cao [1], [2]. Những tương tác này có thể làm tăng tác dụng dẫn đến tụt huyết áp, hoặc ngược lại làm mất hiệu quả kiểm soát huyết áp và gây độc tính nguy hiểm [1], [2], [3].
Cơ chế tương tác khi dùng chung thuốc huyết áp với chất khác
Tương tác thuốc là sự thay đổi về lượng hoặc chất đối với tác dụng của một thuốc khi dùng đồng thời hoặc nối tiếp với một chất khác, bao gồm thuốc khác, yếu tố chế độ ăn và thói quen như uống rượu, hút thuốc [2], [4]. Các tương tác này tác động qua hai cơ chế chính là dược động học (cách cơ thể hấp thu, chuyển hóa, thải trừ thuốc) và dược lực học (tác động trực tiếp của thuốc lên cơ thể), cùng với các yếu tố di truyền [5], [2].
Trong thực hành lâm sàng, nhóm tương tác gây rắc rối thường gặp nhất là tương tác dược động học [4]. Cơ chế này chủ yếu liên quan đến quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ thống enzyme cytochrome P450 tại gan hoặc quá trình thanh thải trước hệ thống thông qua protein vận chuyển P-glycoprotein [4]. Hệ enzyme cytochrome P450 có tính đa hình di truyền, giải thích vì sao mỗi cá nhân lại có phản ứng khác nhau với thuốc hoặc mức độ xuất hiện tương tác khác nhau [4].
Khi một hoạt chất bên ngoài ức chế các enzyme chuyển hóa này, nồng độ thuốc huyết áp trong máu sẽ tăng vọt và dẫn đến hạ huyết áp quá mức [3]. Ngược lại, một số tương tác lại đối kháng tác dụng, làm giảm hiệu quả hạ áp của từng thuốc riêng lẻ hoặc biến đổi tác dụng gây ra phản ứng phụ bất lợi [1], [3]. Ngay cả thức ăn thông thường cũng ảnh hưởng đến sinh khả dụng (mức độ thuốc được hấp thu vào máu) của thuốc hạ áp [2].
Các nghiên cứu ghi nhận gì về tần suất tương tác thuốc hạ áp?
Dữ liệu từ nhiều quốc gia cho thấy tương tác thuốc ở người điều trị tăng huyết áp xảy ra với tần suất đáng báo động. Một khảo sát hộ gia đình công bố năm 2014 tại Rio de Janeiro (Brazil) đã phỏng vấn 577 người từ 60 tuổi trở lên, độ tuổi trung bình là 72 [6]. Kết quả có 45,2% người đang dùng thuốc hạ áp, và 31,0% trong số này gặp tương tác thuốc tiềm ẩn ở mức độ trung bình đến rất nặng [6]. Những người có tương tác thuốc có nguy cơ dùng từ 5 loại thuốc trở lên cao gấp hơn 4 lần và nguy cơ phải nhập viện trong năm trước đó cao gấp hơn 2 lần so với nhóm còn lại [6]. Đáng chú ý, 75% các cặp tương tác phổ biến nhất (65/87 cặp) làm giảm tác dụng hạ áp, dẫn đến kiểm soát huyết áp kém, phải kê thêm thuốc và tăng nguy cơ tai biến khác [6].
Một phân tích dọc công bố năm 2004 trên nhóm bệnh nhân chương trình bảo hiểm Medicaid tại bang Iowa (Mỹ) đã đánh giá 1.377 bệnh nhân tăng huyết áp trên 30 tuổi tại thời điểm ban đầu và sau 9 tháng [7]. Tương tác thuốc hạ áp mức độ rất có ý nghĩa xuất hiện ở 35% bệnh nhân ngay từ đầu (trung bình 0,47 tương tác mỗi bệnh nhân) và tỷ lệ này không đổi theo thời gian [7]. Tính chung mọi mức độ, gần 75% bệnh nhân có tương tác thuốc và tổng số tương tác tăng lên sau 9 tháng (P = 0,0067) [7]. Các nhà thuốc có dịch vụ quản lý ca bệnh cường độ cao giúp giảm 11,5% số tương tác so với mức giảm 9% ở nhà thuốc cường độ thấp hoặc không có dịch vụ, nhưng sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê [7].
Nghiên cứu khác năm 2005 thực hiện tại Nablus (Palestine) từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2003 trên 876 bệnh nhân tim mạch hoặc đang dùng ít nhất một thuốc hạ áp [8]. Qua phân tích hồ sơ bệnh án bằng phần mềm SPSS, nhóm nghiên cứu phát hiện 433 cặp tương tác tiềm ẩn duy nhất [8]. Phân loại theo 5 mức độ bao gồm: 16 ca (3,7%) mức 1; 34 ca (7,8%) mức 2; 116 ca (26,8%) mức 3; 136 ca (31,4%) mức 4 và 131 ca (30,3%) mức 5 [8]. Tuổi cao và số lượng thuốc sử dụng có liên quan chặt chẽ với nguy cơ tương tác ở mọi cấp độ (p < 0,025) [8].
Xét về mức độ nguy hiểm tại bệnh viện, một nghiên cứu năm 2005 chỉ ra rằng từ 37% đến 60% các ca nhập viện được điều trị bằng các phối hợp thuốc có tiềm năng gây nguy hiểm, và lên tới 6% các biến cố tử vong có nguyên nhân từ tình trạng này [4].
Tác động hai mặt: Từ mất hiệu quả đến tụt huyết áp và loạn nhịp
Tương tác thuốc không phải lúc nào cũng xấu. Một số tương tác mang lại lợi ích khi bác sĩ chủ động kê đơn phối hợp 2 thuốc hạ áp có cơ chế tác dụng khác nhau nhằm tạo hiệu ứng hiệp đồng, giúp đạt mục tiêu kiểm soát huyết áp với ít tác dụng phụ nhất [1], [5]. Tuy nhiên, khi tương tác xảy ra ngoài ý muốn do dùng thêm thuốc điều trị bệnh khác hoặc thực phẩm không phù hợp, hậu quả có thể rất nặng nề [1], [2].
Tổng quan dựa trên bằng chứng từ 6 cơ sở dữ liệu công bố năm 2022 về tương tác giữa thuốc tim mạch và thuốc điều trị COVID-19 đã minh họa rõ các nguy cơ này [3]. Các nhóm thuốc hạ áp chính được khảo sát gồm chẹn beta (atenolol, propranolol), ức chế men chuyển (enalapril, lisinopril), chẹn thụ thể angiotensin (olmesartan, telmisartan) và chẹn kênh canxi (amlodipine) [3].
Nguy cơ hạ huyết áp quá mức xảy ra điển hình khi dùng chung thuốc kháng virus nirmatrelvir/ritonavir với thuốc chẹn kênh canxi [3]. Phối hợp này ức chế enzyme chuyển hóa, làm tăng nồng độ thuốc chẹn kênh canxi trong huyết tương và gây tụt huyết áp, đòi hỏi phải theo dõi triệu chứng nghiêm ngặt [3].
Bên cạnh tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim và thay đổi điện tâm đồ (ECG) cũng là mối đe dọa lớn [3]. Thuốc atazanavir hoặc lopinavir/ritonavir khi dùng cùng thuốc chẹn beta (propranolol, atenolol) hoặc amlodipine gây tương tác mức độ nặng, làm kéo dài khoảng PR trên điện tâm đồ, gây loạn nhịp và tăng nguy cơ độc tính trên tim [3]. Các thuốc như azithromycin và chloroquine cũng có khả năng tương tác với atenolol, propranolol và amlodipine gây kéo dài khoảng PR hoặc QT trên điện tâm đồ [3]. Trong khi đó, thuốc kháng viêm dexamethasone lại gây tương tác mức độ trung bình với tất cả các thuốc hạ áp theo hướng đối kháng tác dụng, dẫn đến thất bại điều trị [3].
Về phía thực phẩm, một tổng quan năm 2012 sàng lọc 236 bài báo trên PubMed đã nhấn mạnh tương tác giữa thuốc hạ áp và nước ép bưởi chùm [2]. Thức ăn và nước ép bưởi chùm làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc, làm sai lệch hiệu quả điều trị và có thể gây độc tính [2].
Mức độ nhạy cảm khác nhau giữa các nhóm thuốc huyết áp
Không phải thuốc huyết áp nào cũng có nguy cơ tương tác giống nhau. Theo phân tích dược lý năm 2005, nhóm thuốc lợi tiểu và thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) ít bị ảnh hưởng bởi tương tác thuốc hơn các nhóm khác [4].
Ngược lại, nhóm thuốc chẹn beta ưa mỡ (lipophilic beta-blockers) có thể xuất hiện các tương tác có ý nghĩa lâm sàng [4]. Nhóm thuốc chẹn kênh canxi, đặc biệt là phân nhóm non-dihydropyridine, thường xuyên liên quan đến các tương tác dược động học quan trọng trên lâm sàng [4]. Đối với nhóm chẹn thụ thể angiotensin (ARB), có sự khác biệt giữa các hoạt chất trong cùng nhóm cần được cân nhắc kỹ khi dùng cho bệnh nhân đang uống nhiều thuốc khác [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi tự ý kết hợp thảo dược và thực phẩm
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng các sản phẩm tự nhiên, thực phẩm hoặc thảo dược như phượng tím hoàn toàn lành tính và chỉ giúp "hỗ trợ thêm" chứ không ảnh hưởng đến thuốc tây. Thực tế, định nghĩa tương tác thuốc trong y khoa bao gồm cả sự tác động từ các chất khác và yếu tố ăn uống [2]. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, nếu bản chất của sự tương tác chưa được biết rõ và bị bỏ qua, việc điều trị có thể gây hại nhiều hơn lợi [1].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ lo sợ nguy cơ tụt huyết áp cộng hưởng mà quên mất nguy cơ làm mất tác dụng của thuốc. Khảo sát thực tế cho thấy tới 75% các cặp tương tác phổ biến ở người cao tuổi lại làm giảm hiệu quả hạ áp [6]. Khi thuốc bị giảm tác dụng do tương tác, huyết áp không hạ khiến bác sĩ phải kê thêm thuốc mới, từ đó đẩy người bệnh vào vòng xoáy đa dược lý và tăng nguy cơ tai biến [6].
Ai nên thận trọng đặc biệt?
Nhóm cần thận trọng hàng đầu là người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) [6]. Người lớn tuổi mắc bệnh tăng huyết áp thường có nhiều bệnh lý đi kèm, buộc phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc nên rất dễ xảy ra tương tác [1], [5], [4].
Những người đang phải dùng từ 5 loại thuốc trở lên hoặc có tiền sử nhập viện trong năm qua có nguy cơ gặp tương tác thuốc cao gấp nhiều lần [6]. Bệnh nhân đang điều trị bằng các nhóm thuốc nhạy cảm với tương tác chuyển hóa qua gan như thuốc chẹn kênh canxi (ví dụ amlodipine) hoặc thuốc chẹn beta (propranolol, atenolol) cần tuyệt đối cẩn trọng khi nạp thêm bất kỳ hoạt chất lạ nào vào cơ thể [4], [3]. Người đang phải điều trị các bệnh nhiễm trùng cấp tính cần dùng kháng sinh, kháng viêm hay kháng virus cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [3].
Nguyên tắc an toàn khi dùng thuốc hạ áp trong đời sống
Để kiểm soát huyết áp an toàn và tránh các tương tác bất lợi, người bệnh không nên tự ý uống thêm các loại dịch chiết thảo dược chưa rõ dữ liệu tương tác như phượng tím khi đang dùng thuốc kê đơn [1]. Khi đi khám, người bệnh cần cung cấp chi tiết cho bác sĩ về toàn bộ các thuốc đang dùng cũng như thói quen ăn uống hàng ngày [2].
Trong chế độ ăn, khuyến cáo tốt nhất từ các nhà nghiên cứu là loại bỏ nước ép bưởi chùm ra khỏi thực đơn khi đang điều trị bằng thuốc hạ áp [2]. Nếu bắt buộc phải dùng phối hợp các thuốc có nguy cơ tương tác theo chỉ định của bác sĩ, người bệnh cần được theo dõi sát các triệu chứng tụt huyết áp cũng như kiểm tra các thông số điện tâm đồ (ECG) định kỳ để phát hiện sớm rối loạn nhịp tim [3]. Việc quản lý đơn thuốc tại các cơ sở dược có chuyên môn và sử dụng phần mềm tra cứu tương tác thuốc cũng là giải pháp hữu ích giúp giảm thiểu rủi ro [7], [8].
Tương tác thuốc trong điều trị tăng huyết áp là vấn đề nghiêm trọng, có thể làm mất kiểm soát huyết áp hoặc gây tụt huyết áp, loạn nhịp tim nguy hiểm [1], [3]. Khi chưa có bằng chứng khoa học khẳng định độ an toàn của việc kết hợp phượng tím với thuốc tây, người bệnh không nên tự ý sử dụng để tránh những rủi ro đáng tiếc [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thêm bất kỳ loại thảo dược, thực phẩm chức năng hay thuốc mới nào vào phác đồ hàng ngày [5], [2].