Nhiều người có thói quen giã lá cây tươi đắp lên mặt để trị mụn. Hoa và lá phượng tím gần đây được truyền tai có khả năng giảm sưng viêm và làm lành nốt mụn. Tuy nhiên, việc đắp thảo mộc tươi trực tiếp lên vùng da đang tổn thương luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh lá phượng tím tươi đắp trực tiếp giúp trị mụn trên người. Các tài liệu khoa học hiện tại chỉ ghi nhận chiết xuất từ một số loài thuộc chi Phượng tím (Jacaranda) có khả năng giảm viêm và hỗ trợ lành vết thương trên mô hình động vật [1] [2]. Việc tự ý giã lá tươi đắp lên mặt không những thiếu cơ sở về liều lượng mà còn mang lại nguy cơ nhiễm trùng và viêm da tiếp xúc rất cao.

Cơ chế lành thương và kháng viêm của chi Phượng tím

Quá trình lành thương của làn da là hiện tượng sinh lý đa bào nhằm khôi phục lớp biểu mô sau tổn thương [1]. Quá trình này trải qua các giai đoạn giao thoa gồm phản ứng viêm, tăng sinh tạo mô hạt và tái tạo mô [1] [2]. Khi da bị mụn hoặc có vết thương hở, các chất trung gian gây viêm (cytokine) và yếu tố tăng trưởng sẽ điều phối tín hiệu để sửa chữa tế bào [1].

Trong y học dân gian tại một số nơi, cây thuộc chi Jacaranda (họ Bignoniaceae) được dùng để xử lý các bệnh lý ngoài da [1]. Phân tích hóa thực vật từ chiết xuất cồn - nước của loài Jacaranda decurrens đã xác định được 10 hợp chất thuộc hai nhóm chính là flavonoid và triterpene [1]. Đây là những hoạt chất tự nhiên giúp điều hòa biểu hiện gen và hàm lượng protein tham gia vào quá trình sửa chữa mô [1].

Khi tác động lên vùng da tổn thương ở động vật, chiết xuất này giúp giảm lượng các chất gây viêm mạnh như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [1]. Đồng thời, hoạt chất thúc đẩy biểu hiện gen của yếu tố tăng trưởng TGF-beta cùng Collagen loại I và Collagen loại III [1]. Nhờ đó, vùng tổn thương giảm sưng tấy, tăng tốc độ tạo sợi collagen và tái tạo lớp biểu mô bề mặt [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất phượng tím?

Cho đến nay, các bằng chứng về tác dụng ngoài da của chi Phượng tím chủ yếu dừng lại ở giai đoạn tiền lâm sàng trên động vật với dạng bào chế tinh khiết. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát tác dụng làm lành vết thương của thuốc mỡ chứa chiết xuất cồn - nước từ loài Jacaranda decurrens (viết tắt là FtEHJ) trên chuột nhắt dòng Swiss [1]. Các con chuột có vết thương ngoài da được bôi thuốc mỡ FtEHJ ở hàm lượng 15 mg/g (tương đương liều 50 mg/kg) so sánh với nhóm dùng tá dược nền hoặc thuốc đối chứng Fibrinase [1].

Kết quả trên chuột cho thấy nhóm bôi FtEHJ tăng độ co rút vết thương ngay trong 24 giờ đầu tiên [1]. Các chỉ số gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 (đo bằng đơn vị pg/mL qua kỹ thuật ELISA) tại vùng tổn thương đều giảm xuống [1]. Phân tích RT-qPCR và mô học ghi nhận biểu hiện gen TGF-beta và collagen tăng lên, giúp vết thương đóng kín nhanh hơn vào ngày thứ 9 với tình trạng viêm rất nhẹ [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên chuột và dùng loài Jacaranda decurrens, không phải lá tươi đắp trực tiếp [1].

Một nghiên cứu khác đánh giá trực tiếp chiết xuất lá phượng tím (Jacaranda mimosifolia) khi kết hợp cùng thuốc atorvastatin (ATR) trong màng hydrogel làm từ polymer tự nhiên alginate và pectin (ALG/PEC) [2]. Các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật đúc dung môi tạo gel ion để đưa cả hai chất vào màng đắp vết thương [2]. Phân tích hồng ngoại (FTIR) xác nhận chiết xuất lá phượng tím và thuốc ATR nằm trong màng mà không gây tương tác hóa học bất lợi [2].

Trong thử nghiệm cơ học và phóng thích hoạt chất trong ống nghiệm (in vitro), màng hydrogel chứa chiết xuất lá phượng tím và ATR có độ bền kéo đạt 21,68 ± 1,18 MPa (so với màng trống là 20,24 ± 0,66 MPa) và độ biến dạng đạt 61,3 ± 1,06 % (so với màng trống là 68,73 ± 2,32 %) [2]. Dữ liệu phóng thích thuốc cho thấy trong 2 giờ đầu, màng giải phóng 30,24 % chiết xuất lá phượng tím và 34,87 % ATR [2]. Sau 24 giờ, lượng phóng thích đạt 50,23 % đối với chiết xuất lá phượng tím và 91,1 % đối với ATR, tức thảo dược thoát ra chậm hơn thuốc tân dược [2].

Khi kiểm tra độ tương thích máu qua việc ủ với tế bào hồng cầu, màng chứa chiết xuất lá phượng tím có tỷ lệ gây tan máu rất thấp ở mức 1,665 ± 0,063 %, tương đương với màng trống là 1,76 ± 0,035 % [2]. Bước sang thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo) ở mô hình chuột cống, nhóm đắp màng hydrogel kết hợp chiết xuất lá phượng tím và ATR giúp đóng kín vết thương vượt trội hơn hẳn nhóm đắp gạc vô trùng hoặc màng trống [2]. Vùng da điều trị ghi nhận mức độ viêm thấp nhất và lượng lắng đọng collagen cao nhất [2]. Dù vậy, giới hạn của thí nghiệm là chiết xuất lá phượng tím không dùng đơn độc mà phối hợp cùng atorvastatin trên mô hình vết thương của chuột cống [2].

Khoảng cách lớn giữa chiết xuất phòng thí nghiệm và lá cây tươi

Độc giả cần phân biệt rõ giữa chế phẩm trong nghiên cứu và việc hái lá phượng tím ngoài đường về giã nát. Trong phòng thí nghiệm, lá hoặc bộ phận của cây được chiết xuất bằng dung môi chuẩn, phân tách qua hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để lấy đúng nhóm hoạt chất flavonoid và triterpene [1]. Dược liệu sau đó được đưa vào thuốc mỡ ở liều chuẩn 15 mg/g hoặc màng polymer sinh học vô trùng [1] [2].

Ngược lại, lá phượng tím tươi chứa hàng loạt tạp chất, nhựa cây, bụi bẩn, nấm mốc và vi khuẩn từ môi trường. Khi đắp trực tiếp, da không thể hấp thu chọn lọc hoạt chất như cách màng hydrogel phóng thích kiểm soát 30,24 % sau 2 giờ và 50,23 % sau 24 giờ [2]. Các tạp chất thô trong lá tươi dễ gây bít tắc lỗ chân lông, làm ổ mụn viêm sưng tấy nặng hơn.

Hơn nữa, cả hai nghiên cứu hiện có đều đánh giá trên vết thương cắt da thực nghiệm ở chuột nhắt và chuột cống, hoàn toàn không phải mô hình da mụn trứng cá ở người [1] [2]. Cơ chế bệnh sinh của mụn trứng cá liên quan mật thiết đến tăng tiết bã nhờn, sừng hóa cổ nang lông và vi khuẩn tại chỗ. Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại hoàn toàn không có dữ liệu nào kiểm chứng khả năng diệt vi khuẩn gây mụn của lá phượng tím.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá cây trị mụn

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo mộc tự nhiên thì luôn lành tính và an toàn tuyệt đối. Thực tế, nhựa sống và các hợp chất chưa tinh chế trong lá cây tươi rất dễ kích hoạt phản ứng dị ứng hoặc viêm da tiếp xúc kích ứng. Ngay cả trong nghiên cứu bài bản, các nhà khoa học vẫn phải kiểm tra kỹ tỷ lệ gây tan máu (đạt mức an toàn 1,665 ± 0,063 %) trước khi đưa lên cơ thể động vật [2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng lành vết thương hở với tác dụng trị mụn. Trong nghiên cứu, việc tăng biểu hiện gen Collagen I, Collagen III và TGF-beta giúp lấp đầy mô bị khuyết sau chấn thương [1]. Nhưng trên nền da đang có mụn mủ hoặc mụn bọc chưa thoát dịch, việc đắp bít kín bằng bã lá cây sẽ giữ lại vi khuẩn, cản trở thoát dịch viêm và dễ dẫn đến nhiễm trùng lan rộng.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng giã càng đặc, đắp càng lâu thì mụn càng nhanh xẹp. Dữ liệu từ màng hydrogel cho thấy hoạt chất cần được giải phóng từ từ trong 24 giờ với nồng độ được tính toán kỹ để không gây độc tế bào [2]. Đắp bã lá tươi nồng độ đậm đặc lên vùng da đang tổn thương chỉ làm tăng nguy cơ bỏng rát và phá hủy hàng rào bảo vệ da.

Ai nên thận trọng với các mẹo đắp lá cây?

Người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa hoặc làn da nhạy cảm tuyệt đối không tự ý đắp lá phượng tím hay bất kỳ loại lá tươi nào lên mặt. Hàng rào biểu bì ở nhóm người này vốn đã suy yếu, rất dễ phản ứng dữ dội với nhựa cây tạo thành mảng đỏ, mụn nước và ngứa rát.

Người đang có mụn viêm nặng, mụn bọc, mụn nang hoặc vết thương hở chảy dịch trên mặt cũng cần tránh xa phương pháp này. Vùng da mất tính toàn vẹn của lớp biểu mô là cửa ngõ để vi sinh vật từ lá cây sống xâm nhập trực tiếp vào mô sâu. Quá trình viêm nhiễm không kiểm soát có thể để lại sẹo rỗ hoặc sẹo lồi vĩnh viễn.

Phụ nữ mang thai, người đang có bệnh nền mãn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc bôi da theo đơn của bác sĩ cũng không nên tự ý kết hợp đắp lá. Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất lá phượng tím không tương tác hóa học với thuốc atorvastatin trong màng gel [2], chưa có gì đảm bảo nhựa lá tươi không phản ứng bất lợi với các hoạt chất trị mụn chuyên dụng trên da người. Khi có vấn đề về da liễu, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự chữa trị.

Cách chăm sóc da mụn và vết thương nhỏ an toàn, thực tế

Thay vì tìm kiếm lá phượng tím tươi tiềm ẩn nhiều rủi ro, người bị mụn nên áp dụng quy trình chăm sóc da khoa học đã được kiểm chứng. Bước cơ bản nhất là giữ da sạch sẽ bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ hai lần mỗi ngày, tránh chà xát mạnh làm tổn thương lớp biểu mô đang cần phục hồi.

Khi có các nốt mụn viêm hoặc vết trầy xước nhỏ, hãy ưu tiên giữ vùng da thông thoáng và sử dụng các sản phẩm băng dán mụn hoặc gel bôi đạt chuẩn y tế. Các sản phẩm dược mỹ phẩm chính thống đã được loại bỏ tạp chất và kiểm định độ an toàn tương tự như quy trình tạo màng hydrogel trong nghiên cứu [2].

Bên cạnh việc chăm sóc từ bên ngoài, chế độ sinh hoạt hàng ngày đóng vai trò quyết định đến tốc độ giảm viêm và tái tạo collagen của làn da. Hãy uống đủ nước, ngủ đủ giấc và bổ sung thực phẩm giàu vitamin, khoáng chất để cơ thể tự điều hòa các yếu tố tăng trưởng nội sinh giúp mô da mau lành. Nếu tình trạng mụn kéo dài hoặc sưng viêm lớn, hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và kê đơn phù hợp.

Tóm lại, chiết xuất từ chi Phượng tím có tiềm năng kháng viêm và thúc đẩy lành thương trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật [1] [2]. Tuy nhiên, người dân tuyệt đối không nên hái lá phượng tím tươi giã đắp lên mặt trị mụn để tránh nguy cơ nhiễm trùng và viêm da tiếp xúc. Làn da mụn cần được chăm sóc bằng các chế phẩm vô trùng, rõ hàm lượng và có sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa da liễu.